๔๐. อเวภงฺคิยนิทฺเทสวณฺณนา

๓๒๒-๕. อารามา…เป… มตฺติกภณฺฑานีติ เอเต ปญฺจ อวิภาชิยาติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. ปญฺจาติ ‘‘อารามารามวตฺถูนิ เอก’’นฺติอาทินา ราสิวเสน ปญฺจ, สรูปวเสน ปเนตานิ ปณฺณํ ติเณ ปกฺขิปิตฺวา ปญฺจวีสติวิธานิ โหนฺติ. ตถา จาห –

‘‘ทฺวิสงฺคหานิ เทฺว โหนฺติ, ตติยํ จตุสงฺคหํ;

จตุตฺถํ นวโกฏฺฐาสํ, ปญฺจมํ อฏฺฐเภทนํ.

‘‘อิติ ปญฺจหิ ราสีหิ, ปญฺจนิมฺมลโลจโน;

ปญฺจวีสวิธํ นาโถ, ครุภณฺฑํ ปกาสยี’’ติ. (จูฬว. อฏฺฐ. ๓๒๑);

ตตฺถ อาราโม นาม ปุปฺผาราโม วา ผลาราโม วา. อารามวตฺถุ นาม เตสํเยว ปติฏฺฐาโนกาโส, วินฏฺเฐสุ วา เตสุ โปราณกภูมิภาโค. วิหาโร นาม ปาสาทาทิ ยํ กิญฺจิ เสนาสนํ. โลหกุมฺภี นาม กาฬโลเหน วา ตมฺพโลเหน วา กตกุมฺภี. กฏาหาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ภาณกนฺติ อรญฺชโร วุจฺจติ. วารโกติ ฆโฏ. ราสึ อเปกฺขิตฺวา เอเตติ ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส. อวิภาชิยาติ มูลจฺเฉชฺชวเสน อเวภงฺคิยา. ปริวตฺตนวเสน ปน ปริภุญฺชนฺตสฺส วิสฺสชฺเชนฺตสฺส จ อนาปตฺติ. อวิสฺสชฺชิยานิ จาติ จ-สทฺเทน อเวภงฺคิยานิ จาติ อวุตฺตํ สมฺปิณฺเฑติ.

๓๒๖-๘. เอกนฺตครุภณฺฑตฺตา อาทิโต ตโย ราสี ฐเปตฺวา จตุตฺถราสิโต ปฏฺฐาย ครุภณฺฑาครุภณฺเฑ วิภชิตุํ ‘‘วลฺลี’’ติอาทิ อารทฺธํ. อฑฺฒพาหุมตฺตาปิ วลฺลิ จ อฏฺฐงฺคุลายโต เวฬุ จ มุฏฺฐิมตฺตมฺปิ ติณาทิ จ เอกมฺปิ ปณฺณญฺจ ปากตา วา ปญฺจวณฺณา วา ตาลปกฺกปฺปมาณาปิ มตฺติกา จ ตาลปกฺกปฺปมาณาปิ สุธา จ ตาลปกฺกปฺปมาณาปิ กงฺคุฏฺฐอาทิกา จ ทินฺนา วา ตตฺถชาตกา วา สงฺฆิกา รกฺขิตา อภาชิยา, รชฺชุโยตฺตาทิ จ ทินฺนา สงฺฆิกา อภาชิยาติ โยชนา. เวฬุ ปริณาหโต ปณฺณสูจิทณฺฑมตฺโต คเหตพฺโพ. ติณํ มุญฺชํ ปพฺพชญฺจ อาทิสทฺทสงฺคหิตํ ฐเปตฺวา อวเสสํ ยํ กิญฺจิ ติณํ. ปณฺโณ อฏฺฐงฺคุลปฺปมาโณ ริตฺตโปตฺถโก ครุภณฺฑเมว. ปากตาติ ปกติยา ชาตา. ปญฺจวณฺณาติ รตฺตเสตาทิปญฺจวณฺณา. สุธากงฺคุฏฺฐาทโย มตฺติกคฺคหเณน คหิตา. กงฺคุฏฺฐอาทิกาติ อาทิ-สทฺเทน สชฺชุรสชาติหิงฺคุลกาทีนํ คหณํ. ทินฺนาติ สงฺฆสฺส ทินฺนา. ตตฺถชาตาติ สงฺฆิกภูมิยํ ชาตา. รชฺชุโยตฺตาทีติ สุตฺตมกจิวากนาฬิเกรหีรจมฺมมยา รชฺชุ จ โยตฺตาทิ จ. อาทิ-สทฺเทน มกจิวากาทิเก วฏฺเฏตฺวา กตา เอกวฏฺฏา คหิตา. พฺยติเรกวเสน ปเนตฺถ จตุตฺถราสิมฺหิ อิตเร ภาชิยาติ เวทิตพฺพา. สงฺฆิเก กมฺเม, เจติยสฺส วา กมฺเม นิฏฺฐิเต ภาชิยาติ โยชนียํ.

๓๒๙. โลหภณฺเฑสุ ภิกฺขุสารุปฺปํ ปตฺตาทิ วา ตถา วิปฺปกตากตํ โลหภณฺฑํ ตถา ปาทคณฺหกํ วารกํ ภาชิยนฺติ โยชนา. ปตฺตาทีติ อโยปตฺโต อยถาลกํ ตมฺพโลหถาลกํ อญฺชนิสลากา กณฺณมลหรณี สูจิ ปณฺณสูจิ ขุทฺทโก ปิปฺผลโก ขุทฺทกํ อารกณฺฑกํ กุญฺจิกา ตาฬาทิ. วิปฺปกตนฺติ อปรินิฏฺฐิตํ. อกตนฺติ สพฺพโส อกตํ. ปาทคณฺหกนฺติ สีหฬทีเป ปาทคณฺหนกํ. ปาโท นาม จตุตฺถํโส, มคธนาฬิยา ปญฺจนาฬิมตฺตา. มคธนาฬิ จ นาเมสา อูนปญฺจปสตา เวทิตพฺพา. ตถา ฆฏโก เตลภาชนญฺจ. ยาย วาสิยา ฐเปตฺวา ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนํ วา อุจฺฉุตจฺฉนํ วา อญฺญํ มหากมฺมํ กาตุํ น สกฺกา, อยํ ภาชิยา. สมฺมุญฺชนิทณฺฑขณนกํ ปน อทณฺฑกํ ผลมตฺตเมว, ยํ สกฺกา สิปาฏิกาย ปกฺขิปิตฺวา ปริหริตุํ, อยํ ภาชนียา. ติปุโกฏฺฏกอุปกรเณสุ ติปุจฺเฉทนกสตฺถกํ สุวณฺณการูปกรเณสุ สุวณฺณจฺเฉทนกสตฺถกํ จมฺมการอุปกรเณสุ จมฺมฉินฺทนกํ ขุทฺทกสตฺถํ นหาปิตตุณฺณการอุปกรเณสุ ฐเปตฺวา มหากตฺตรึ มหาสณฺฑาสญฺจ มหาปิปฺผลกญฺจ สพฺพานิ ภาชนียภณฺฑานิ. ตถา กุญฺจิกา. วุตฺตวิปลฺลาเสน ปน โลหภณฺเฑ อภาชิยาติ เวทิตพฺพา.

๓๓๐. ‘‘เวฬุมฺหี’’ติอาทินา ทารุภณฺฑานิ ทสฺเสติ. ทารุภณฺเฑน ปน สงฺคเหตฺวา สพฺพาปิ ทารุเวฬุจมฺมุปาหนาทิวิกติ เวทิตพฺพา. ฉตฺตทณฺโฑ จ สลากา จาติ ทฺวนฺโท. อุปาหนาย ทณฺฑโก อุปาหนทณฺฑโก.

๓๓๑. อนุญฺญาตวาสิทณฺโฑติ อนุญฺญาตวาสิยา ทณฺโฑ. อรณญฺชนิสิงฺคาทีติ อาทิ-สทฺเทน อญฺชนิสลากา ฉตฺตํ มุฏฺฐิปณฺณํ อุปาหนา ธมฺมกรโณ ปาทคณฺหนกโต อนติริตฺตํ อามลกตุมฺพํ อามลกฆโฏ ลาพุกตุมฺพํ ลาพุกฆโฏ วิสาณตุมฺพนฺติ อิทํ สงฺคณฺหาติ.

๓๓๒. ยถาวุตฺตโต อญฺญํ ทารุภณฺเฑสุ ครุภณฺฑํ. มตฺติกามโย ปาทฆฏโก ภาชิโยติ โยชนา. ปาทฆฏโกติ ปาทสฺส ปโหนโก ฆฏโก. อิมินา มตฺติกาภณฺฑํ อุปลกฺเขติ, ตสฺมา ปตฺโต ถาลกํ กุณฺฑิกาติ อิมานิ ภาชนียานิ, วุตฺตาวเสสา อภาชิยา.

๓๓๓-๔. ครุนา ครุภณฺฑญฺจ ถาวรญฺจ ปริวตฺเตยฺย, ถาวเรน จ ถาวรมฺปิ ปริวตฺเตยฺยาติ โยเชตพฺพํ. ครุนา มญฺจปีฐาทินา. ถาวรนฺติ อารามาทิ ปฐมราสิทฺวยํ. ตถา กตฺวา จ ภุญฺชิตุนฺติ เอวญฺจ ปริวตฺเตตฺวา ตโต อาภตํ กปฺปิยภณฺฑํ ปริภุญฺเชยฺยาติ อตฺโถ, วิธิมฺหิ อยํ ตุํปจฺจโย. ผาติกมฺเมน วลฺลาทึ คเณฺหติ สมฺพนฺธนียํ. ผาติกมฺมํ นาม สมกํ วา อติเรกํ วา ตทคฺฆนกํ วา วฑฺฒิกมฺมํ. เสสนฺติ ปฐมราสิตฺติกนฺติ.

อเวภงฺคิยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.