๓๙. วสฺสูปนายิกนิทฺเทสวณฺณนา

๓๐๙-๓๑๐. ปุริมิกา ปจฺฉิมิกา อิติ วสฺสูปนายิกา ทุเวติ สมฺพนฺโธ. อาสาฬฺหิปุณฺณมาย อนนฺตเร ปาฏิปททิวเส อุปคนฺตพฺพา ปจฺฉิมิกาย ปุเร ภวาติ ปุริมา, สา เอว ปุริมิกา. ตโต ปจฺฉา ภวา อปราย ปุณฺณมาย อนนฺตเร ปาฏิปททิวเส อุปคนฺตพฺพา ปจฺฉิมิกา. อุปนยนํ ปาปุณนํ อุปคมนํ อุปนายิกา, วสฺสนฺติ วุฏฺฐิ, อิธ ปน วสฺสกาลํ ‘‘วสฺส’’นฺติ อุปจาเรน คเหตฺวา ตตฺถ วาโส อุปจาเรเนว ‘‘วสฺส’’นฺติ วุจฺจติ, วสฺสสฺส วสฺสาวาสสฺส อุปนายิกา วจีเภทวเสน วา อาลยกรณวเสน วา อุปคมนํ วสฺสูปนายิกา. ตตฺถ อาลยปริคฺคาโห จ วจีเภโท จาติ ปุริมิกา วสฺสูปนายิกา ทุเว, อาลยปริคฺคาโห จ วจีเภโท จาติ ปจฺฉิมิกา วสฺสูปนายิกา ทุเวภิ สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตตฺถาติ ตาสุ ทฺวีสุ. ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอทิโส’’ติอาทิ วุตฺตํ. โส อาลยปริคฺคาโห จ วจีเภโท จ ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร อิมํ เตมาสํ วสฺสํ อุเปมิ, อิธ วสฺสํ อุเปมี’’ติ เอทิโส, เอตาทิโสติ อตฺโถ. เอตฺถ จ กมุปฺปตฺติอนาทรา วจีเภโท ปฐมํ วุตฺโต. อุภยถา วสฺสํ อุปคนฺตุํ วฏฺฏติ. เตเนว อฏฺฐกถายํ (วิ. สงฺค. อฏฺฐ. ๑๗๙; มหาว. อฏฺฐ. ๒๐๗) ‘‘สเจปิ ‘อิธ วสฺสํ วสิสฺสามี’ติ อาลโย อตฺถิ, อสติยา ปน วสฺสํ น อุเปติ, คหิตเสนาสนํ สุคฺคหิตํ, ฉินฺนวสฺโส น โหติ, ปวาเรตุํ ลภติเยว, วินาปิ หิ วจีเภทํ อาลยกรณมตฺเตนปิ วสฺสํ อุปคตเมว โหตี’’ติ วุตฺตํ. นาวาสตฺถวเชสุ ปน ปริเยสิตฺวา เสนาสนํ อลภนฺเตน อาลยกรณมตฺเตเนว อุปคนฺตพฺพํ. อุปคจฺฉนฺเตน จ วิหารํ ปฏิชคฺคิตฺวา ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐาเปตฺวา สพฺพํ เจติยวนฺทนาทิสามีจิกมฺมํ นิฏฺฐาเปตฺวา อุปคนฺตพฺพํ. อาลยปริคฺคเห อาลยํ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตุปฺปาเทตฺถ อาลโย’’ติ อาห. เอตฺถาติ ทฺวีสุ.

๓๑๑. ตทหูติ ตสฺมึ วสฺสูปนายิกทิวเส. ชานนฺติ ‘‘อชฺช วสฺสูปนายิกา’’ติ ชานนฺโต, อนุปคจฺฉโตติมสฺส วิเสสนํ.

๓๑๒. ทุติยนฺติ ปจฺฉิมิกํ. อนุปคโตติ เกนจิ อนฺตราเยน ปุริมิกํ อนุปคโต. เตมาสนฺติ ปุริมํ วา เตมาสํ ปจฺฉิมํ วา เตมาสํ. วสฺสํ อุปคนฺตฺวา ปน อรุณํ อนุฏฺฐาเปตฺวาปิ ตทเหว สตฺตาหกรณีเยน ปกฺกมนฺตสฺสาปิ อนฺโตสตฺตาเห นิวตฺเตนฺตสฺสาปิ อนาปตฺติ.

๓๑๓-๕. มาตาปิตูนํ ปญฺจนฺนํ สหธมฺมิกานญฺจ อตฺถาย คิลานตทุปฏฺฐากภตฺตํ โอสธญฺจ เอสิสฺสํ วา ปุจฺฉิสฺสามิ วา อุปฏฺฐิสฺสํ วา คนฺตฺวา อหํ นาภิรตํ วูปกาเสสฺสํ วา กุกฺกุจฺจํ วิโนทนญฺจ ทิฏฺฐึ วิเวจนญฺจ ครุกาทิกํ วุฏฺฐานํ วาปิ อุสฺสุกฺกํ วาปิ กริสฺสํ วาปิ กาเรสฺสํ วาปีติ เอวมาทินา สตฺตาหกิจฺเจน ปหิเตปิ วา อปหิเตปิ วา คนฺตุํ ลพฺภนฺติ โยชนา.

เอตฺถ ปน ลพฺภมานกวเสน โยเชตฺวา วกฺขมานนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มาตาทิสุติยา เตเยว คิลาน-สทฺเทน คยฺหนฺติ, เตสํ อุปฏฺฐากา ตทุปฏฺฐากา, คิลานา จ ตทุปฏฺฐากา จ, เตสํ ภตฺตนฺติ สมาโส. โอสธนฺติ เตสํเยว คิลานานํ เภสชฺชํ. เอสิสฺสนฺติ ปริเยสิสฺสามิ. ปุจฺฉิสฺสามีติ เตเยว สตฺตชเน คิลาเน ปุจฺฉิสฺสํ. อุปฏฺฐิสฺสนฺติ เตเยว คิลาเน อุปฏฺฐหิสฺสามิ. อภิรมตีติ อภิรโต, วิสภาครูปาทิทสฺสเนน สาสเน น อภิรโต นาภิรโต. อภิรมณํ วา อภิรตํ, นตฺถิ อภิรตมสฺสาติ นาภิรโต, ตํ. สหธมฺมิเกสุ โย นาภิรโต, ตํ วูปกาเสสฺสํ วิกฺเขปหรณตฺถํ อญฺญตฺถ นยิสฺสามิ. กุกฺกุจฺจนฺติ ปญฺจนฺนํเยว อุปฺปนฺนํ วินยกุกฺกุจฺจํ. กิตกโยเค วิกปฺเปน ทุติยา. ทิฏฺฐินฺติ เตสํเยว มิจฺฉาทิฏฺฐิยา. ครุกมาทิกนฺติ ครุกํ อาทิ ยสฺสาติ วิคฺคโห. อาทิ-สทฺเทน สามเณรานํ วสฺสปุจฺฉนํ, สิกฺขาสมาทยิตุกามตา, ตชฺชนียาทิกมฺมกรณํ สงฺคหิตํ. วุฏฺฐานนฺติ ภิกฺขุโน ครุกาปตฺติยา ปริวาสมานตฺตทานาทีหิ วุฏฺฐานํ. อุสฺสุกฺกนฺติ วสฺสปุจฺฉนาทิอุสฺสุกฺกํ. เอวมาทินาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ทิฏฺฐิคตาทีนํ ธมฺมกถากรณาทึ สงฺคณฺหาติ. คนฺตุํ ลพฺภนฺติ เอตฺถ คจฺฉนฺเตน อนฺโตอุปจารสีมายํ ฐิเตเนว ‘‘อนฺโตสตฺตาเห อาคจฺฉิสฺสามี’’ติ อาโภคํ กตฺวา คนฺตพฺพํ. สเจ อาโภคํ อกตฺวา อุปจารสีมํ อติกฺกมติ, ฉินฺนวสฺโส โหตีติ วทนฺติ. สตฺตาหกิจฺเจนาติ สตฺตาหสฺส ลพฺภมานกํ วุตฺตํ วกฺขมานญฺจ สงฺฆกมฺมาทิ กิจฺจํ สตฺตาหกิจฺจํ. สตฺตมอรุณมตฺตสฺเสว วิหาเร อุฏฺฐาปนียตฺตา สตฺตาหสฺส สากลฺเลน คหณํ.

๓๑๖. สงฺฆกมฺเม วเชติ สงฺฆสฺส กิจฺเจ อุโปสถาคาราทีสุ เสนาสเนสุ วา เจติยฉตฺตเวทิกาทีสุ วา อนฺตมโส ปุคฺคลิกเสนาสเนสุ วาปิ กตฺตพฺพนิมิตฺเต วเชยฺยาติ อตฺโถ. ธมฺมสวนตฺถํ นิมนฺติโต วาปิ วเช, ครูหิ เปสิโต วาปิ วเช, ครูนํ ปสฺสิตุํ วาปิ วเชติ โยเชตพฺพํ. นิมนฺติโตติ เอตฺถ สเจ ปฐมํเยว กติกา กตา โหติ, ‘‘อสุกทิวสํ นาม สนฺนิปติตพฺพ’’นฺติ นิมนฺติโตเยว นาม โหติ. ครูหีติ อาจริยุปชฺฌาเยหิ. ปหิโตติ ภณฺฑโธวนาทิอตฺถาย เปสิโต. ปสฺสิตุนฺติ อคิลาเนปิ.

๓๑๗. ภณฺฑ…เป… ทสฺสเน น วเชติ โยชนียํ. เอตฺถาปิ นิมิตฺตตฺเถ สตฺตมี. ภณฺฑํ นาม จีวรํ. ญาตี มาตาปิตูหิ อญฺเญ. อุปฏฺฐากา อุปาสกา. ‘‘อชฺเชว อาคมิสฺส’’นฺติ อทูรโค น ปาปุเณยฺย, ลพฺภนฺติ สมฺพนฺโธ. ลพฺภนฺติ อิมสฺส อปาปุณนํ วุตฺตกมฺมํ. อชฺเชวาคมิสฺสนฺติ สามนฺตวิหารํ คนฺตฺวา ปุน อาคจฺฉนฺตสฺส อนฺตรามคฺเค สเจ อรุณุคฺคมนํ โหติ, วสฺสจฺเฉโทปิ น โหติ, รตฺติจฺเฉททุกฺกฏญฺจ นตฺถีติ วทนฺติ.

๓๑๘. เสสญาตีหีติ มาตาปิตูหิ อวเสสญาตีหิ. นิทฺทิสิตฺวาวาติ ทานธมฺมสวนาทีนิ. ‘‘ปหิเต เปสิเต’’ติ เจตฺถ ‘‘ลพฺภ’’นฺติ อนุวตฺตนียํ.

๓๑๙. อตฺตโน อนฺตราเย สตีติ โจรสรีสปวาฬชีวิตพฺรหฺมจริยนฺตราเย, อนฺตมโส เภสชฺชาลาภปติรูปอุปฏฺฐากาลาเภปิ. ‘‘วสฺสจฺเฉทการณมฺปิ สตฺตาหกรณียํ สิยา’’ติ เกจิ โปราณา วทนฺติ, ตํ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสติ, สพฺพถา วสฺสจฺเฉเทน พหิ วาสาย อนุญฺญาตการณํ สตฺตาหมตฺตํ พหิ วีตินาเมตฺวา อนฺโตวิหาเรเยว วาเสน วสฺสจฺเฉทาการณํ กถํ นาม น สิยาติ. ฉินฺนวสฺโส โน ปวารเยติ สมฺพนฺโธ.

๓๒๐. ‘‘อเสนาสนิเกนา’’ติ อิมินาว วิญฺญายมานตฺถตฺเตปิ ‘‘อชฺโฌกาเส จา’’ติ วจนํ ‘‘อหํ อพฺโภกาสิโก, กึ เม เสนาสเนนา’’ติ วาสานิวตฺตนตฺถํ วุตฺตํ. รุกฺขสฺส สุสิเรติ สุทฺเธ รุกฺขสุสิเร. มหนฺตสฺส ปน สุสิรสฺส อนฺโต ปทรจฺฉทนกุฏิกํ กตฺวา ปวิสนทฺวารํ โยเชตฺวา อุปคนฺตุํ วฏฺฏติ. ‘‘วิฏเปปิ อฏฺฏกํ พนฺธิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตนยเมว. ตถา ฉตฺตจาฏีสุปิ ตทนุรูเปน เวทิตพฺพํ. ฉวกุฏิ นาม ฏงฺกิตมญฺจาทิเภทา กุฏิ. ตตฺถ ฏงฺกิตมญฺโจ นาม ทีเฆ มญฺจปาเท มชฺเฌ วิชฺฌิตฺวา อฏนิโย ปเวเสตฺวา กโต, จตุนฺนํ ปาสาณานํ อุปริ ปาสาณํ อตฺถริตฺวา กตมฺปิ ฏงฺกิตมญฺโจ.

๓๒๑. อเสนาสนิเกนาติ ยสฺส ติณปณฺณอิฏฺฐกสิลาสุธาสงฺขาตานํ ปญฺจนฺนํ ฉทนานํ อญฺญตเรน ฉนฺนํ โยชิตทฺวารพนฺธนํ เสนาสนํ นตฺถิ, เตน. อิทํ ปน วจีเภทํ กตฺวา อธิฏฺฐานํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ วทนฺติ, ตทยุตฺตํ, ตถา จ สติ นาวาทีสุ วิย วิสุํ วิธาเนน ภวิตพฺพนฺติ. นาวาสตฺถวชูปโคติ อิมินา อเสนาสนิเกน นาวาทีสุ วสฺสํ อุปคนฺตุํ วฏฺฏตีติ ทีเปติ. ตตฺถ จ กุฏิกํ ปริเยสิตฺวา ลภนฺเตน ตตฺถ ปวิสิตฺวา วิหาราภาวโต ‘‘วิหาเร’’ติ อวตฺวา ‘‘อิธ วสฺสํ อุเปมี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺพํ, อลภนฺเตน อาลโย กาตพฺโพ. ปวาเรตุญฺจาติ จ-สทฺเทน วสฺสจฺเฉทนิมิตฺตาย อาปตฺติยา อภาวํ สมฺปิณฺเฑติ. ‘‘วเช สตฺเถ นาวายนฺติ ตีสุ ฐาเนสุ นตฺถิ วสฺสจฺเฉเท อาปตฺติ, ปวาเรตุญฺจ ลพฺภตี’’ติ (มหาว. อฏฺฐ. ๒๐๓) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. วสฺสจฺเฉเทติ จ ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, เยน วโช เตน คนฺตุ’’นฺติ (มหาว. ๒๐๓) วุตฺตตฺตา, สตฺถสฺส นาวาย จ คมนสภาเวเนว ฐิตตฺตา จ วสฺสูปคตฏฺฐาเน อวสิตฺวา อญฺญตฺถ คมนมตฺตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

วสฺสูปนายิกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.