๓๔. ปถวีนิทฺเทสวณฺณนา

๒๔๒. ชาตาชาตาติ ทุวิธาติ ชาตา ปถวี อชาตา ปถวีติ ปถวี ทุวิธาติ อตฺโถ. อิมินา ชาตปถวิญฺจ อชาตปถวิญฺจ ทสฺเสติ. ตาสํ วิภาคํ ทสฺเสติ ‘‘สุทฺธา’’ติอาทินา. สุทฺธมตฺติกปํสุกา จ อทฑฺฒา จ พหุมตฺติกปํสุกา จ จาตุมาสาธิโกวฏฺฐปํสุมตฺติกราสิ จ ชาตา ปถวีติ สมฺพนฺโธ. มตฺติกา จ ปํสุ จาติ ทฺวนฺโท. สุทฺธา อปฺปสกฺขราทิตาย มตฺติกา ปํสโว ยสฺสาติ พาหิรตฺโถ. อทฑฺฒาติ อุทฺธนปจนาทิวเสน ตถา ตถา อทฑฺฒา. สา ปน วิสุํ นตฺถิ, สุทฺธมตฺติกาทีสุ อญฺญตราว เวทิตพฺพา. จตฺตาโร มาสา, เตหิ สหิโต อติเรโก กาโล, ตสฺมึ โอวฏฺโฐติ สมาโส. โอวฏฺโฐติ เยน เกนจิ อุทเกน โอวฏฺโฐ. พุธา ปน ‘‘อากาสโต วุฏฺฐอุทเกเนว, น อญฺญตฺถ ปหริตฺวา ปติตพินฺทุนา’’ติ วทนฺติ, ‘‘โอวฏฺโฐ’’ติ สามญฺเญน วุตฺตตฺตา จ ‘‘โปกฺขรณิยา ฐิตตนุกทฺทโม วฏฺฏติ, พหโล ตุ น วฏฺฏตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๘๖) วุตฺตตฺตา จ ‘‘วินยวินิจฺฉเย สมฺปตฺเต ครุเก ฐาตพฺพ’’นฺติ วินยลกฺขณโต จ น ตํ ยุชฺชตีติ อมฺหากํ ขนฺติ. ปํสุมตฺติกานํ ราสิ ปํสุมตฺติกราสิ. จตุ…เป… วฏฺโฐ ปํสุมตฺติกราสิ ยสฺสาติ อญฺญปทตฺโถ, กมฺมธารโย วา.

๒๔๓. วาลุกา จ ทฑฺฒา จ เยภุยฺยสกฺขราทิมหีปิ จ จาตุมาโสมวฏฺฐโก วุตฺตราสิ จ ทุติยา ภูมีติ สมฺพนฺโธ สกฺขรา จ ปาสาณา จ มรุมฺพา จ กถลา จ วาลุกา จาติ ทฺวนฺโท. สุทฺธา สกฺขร…เป… วาลุกา ยสฺสาติ วิคฺคโห. หตฺถมุฏฺฐินา คเหตพฺพปฺปมาณา สกฺขรา, ตโต อุปริ ปาสาณา, กฏสกฺขรา มรุมฺพา, กปาลขณฺฑานิ กถลาติ เวทิตพฺพา. ทุติยาติ อชาตา. วุตฺตราสีติ วุตฺโต มตฺติกปํสุสิรา.

๒๔๔. กีทิสี เยภุยุมตฺติกาทีติ อาห ‘‘เทฺว ภาคา’’ติอาทิ. ยสฺส ภูมิยาติ ยสฺสา ภูมิยา. เสเสสุปีติ เยภุยฺยปํสุเยภุยฺยสกฺขรเยภุยฺยปาสาณาทีสุ.

๒๔๕. ‘‘ปาจิตฺตี’’ติอาทินา ตตฺถ วินิจฺฉยํ ทสฺเสติ. ชาเต ชาตสญฺญิสฺส ขณเน ปาจิตฺตีติ สมฺพนฺโธ. ชาเตติ ชาเต ภูมิภาเค, ลิงฺควิปลฺลาโส วา, ชาตายาติ วุตฺตํ โหติ. ชาเต เทฺวฬฺหสฺส วิมติสฺส ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ. ชาเต อชาตสญฺญิสฺส อนาปตฺติ. ตถา อาณาปเน อนาปตฺตีติ โยชนา. อชาตสญฺญิสฺสาติ อชาตาติ สญฺญา อชาตสญฺญา, สา อสฺส อตฺถีติ อชาตสญฺญี, ตสฺส.

๒๔๖. เอกายาณตฺติยา เอกาติ สเจ สกึ อาณตฺโต ทิวสมฺปิ ขณติ, อาณาปกสฺส เอกา เอว อาปตฺตีติ อตฺโถ. วาจโส อาปตฺตีติ สมฺพนฺโธ. วาจโสติ วิจฺฉายํ โส, วาจาย วาจายาติ อตฺโถ.

๒๔๗. ‘‘อิมํ ฐานํ ขณ วา’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘เอตฺถ อคฺคึ ชาเลหิ วา’’ติ โยชนา. ‘‘วตฺตุ’’นฺติ อิทํ ‘‘น วฏฺฏตี’’ติ อิมสฺส กตฺตุปทวจนนฺติ อตฺโถ. อถ วา ‘‘อิมํ ฐานํ ขณา’’ติอาทิปฺปกาโร วจนาย น วฏฺฏตีติ อตฺโถ. นิยเมตฺวาติ อิมินา ‘‘อาวาฏํ ขณ, กนฺทํ ขณา’’ติอาทินา อนิยเมตฺวา วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ทีเปติ.

๒๔๘. ‘‘อิมสฺส ถมฺภสฺส อาวาฏํ ชาน วา, กปฺปิยํ กโรหิ วา’’ติ จ ‘‘มตฺติกํ ชาน วา, มตฺติกํ อาหร วา, มตฺติกํ กปฺปิยํ กโรหิ วา’’ติ จ เอทิสํ วจนํ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. เอตํ วิย ทิสฺสตีติ เอทิสํ, กึ ตํ? ‘‘มตฺติกํ เทหี’’ติอาทิกํ อุปเมยฺยํ. ‘‘มตฺติกํ ชานา’’ติอาทิกํ ปน อุปมานํ, เตสํ อุปมาโนปเมยฺยานํ ยา กปฺปิยสงฺขาตา สมานธมฺมตา, สา อุปมา. ตถา จ วุตฺตํ อเมฺหหิ สุโพธาลงฺกาเร ‘‘อุปมาโนปเมยฺยานํ, สธมฺมตฺตํ สิโยปมา’’ติ. อญฺญถา อุปมานภูตอกฺขราวฬิสทิสีเยว, อกฺขราวฬิ อุปเมยฺยํ สิยา. วาเกฺย วิย-สทฺโทเยว ปน อุปมานํ โชเตตีติ เวทิตพฺพํ.

๒๔๙. ปถวิยา อสมฺพทฺธํ สุกฺขกทฺทมอาทิกญฺจ ตนุกํ อุสฺสิญฺจนียกทฺทมญฺจ โกเปตุํ ลพฺภนฺติ สมฺพนฺโธ. กทฺทมอาทิกนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อุทเกน คตฏฺฐาเน อุทกปปฺปฏโก นาม โหติ, ยํ วาตปฺปหาเรน จลติ, ตํ สงฺคณฺหาติ. อุสฺสิญฺจนียกทฺทมนฺติ ฆเฏหิ อุสฺสิญฺจิตุํ สกฺกุเณยฺยกทฺทมํ.

๒๕๐. ‘‘จาตุมาสาธิโกวฏฺฐํ คณฺฑุปฺปาท’’นฺติอาทินา สมฺพนฺธิตพฺพํ. คณฺฑํ ปถวิยา คณฺฑสทิสํ มตฺติกราสึ อุปฺปาเทนฺตีติ คณฺฑุปฺปาทา. อิธ ปน เตหิ อุฏฺฐาปิโต คูโถ ‘‘คณฺฑุปฺปาท’’นฺติ นิทฺทิฏฺโฐ. โปตฺถเกสุ ปน ‘‘คณฺฑุปฺปาโท’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ. ตํ ‘‘น โกปเย’’ติ เอตฺถ กมฺเมน ภวิตพฺพนฺติ น ยุชฺชติ. มูสิกุกฺกิรนฺติ มูสิกานํ อุกฺกิโร ขณิตฺวา พหิ กตํ ปํสุราสิ มูสิกุกฺกิโรติ. เลฑฺฑาทินฺติ เอตฺถ เลฑฺฑุนฺติ กสิตฏฺฐาเน นงฺคลจฺฉินฺนมตฺติกาปิณฺฑํ. อาทิ-สทฺเทน คาวีนํ ขุรจฺฉินฺนํ กทฺทมํ สงฺคณฺหาติ.

๒๕๑-๒. อุทกสนฺติเก ปติเต วาปิอาทีนํ กูเล จ ปาสาเณ ลคฺเค รเช จ นวโสณฺฑิยา ปติเต รเช จ อพฺโภกาสุฏฺฐิเต วมฺมิเก จ มตฺติกากุฏฺเฏ จ ตถาติ สมฺพนฺโธ. ตถาติ อิมินา กูลาทิเก จาตุมาสาธิโกวฏฺฐํ วา สพฺพํ น โกปเยติ อิทํ อติทิสติ. อิฏฺฐกกุฏฺฏโก วฏฺฏตีติ อาห ‘‘เยภุยฺยา’’ติอาทิ. เยภุยฺเยน กถลา เอตฺถาติ เยภุยฺยกถลา, ภูมิ, ติฏฺฐติ เอตฺถาติ ฐานํ, เยภุยฺยกถลาย ฐานํ, ตสฺมึ. อิฏฺฐกกุฏฺฏโก เยภุยฺยกถลา วิย โหตีติ อธิปฺปาโย. กุฏฺฏกํ โกเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ อธิปฺปาโย. อิฏฺฐกาย กโต กุฏฺฏโกติ สมาโส.

๒๕๓-๕. สญฺจาเลตฺวา ภูมึ วิโกปยํ ถมฺภาทึ คณฺหิตุํ วาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ วิโกปยนฺติ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, วิโกปยตาติ อตฺโถ. อญฺญถา กถเมตฺถ ปฐมาปสงฺโค. ปฐมา หิ ‘‘ภว’’นฺติ วุตฺเต สิยา, น จ ‘‘คณฺหิตุ’’นฺติอาทีสุ ตุํ-ปจฺจเยหิ วุตฺโต โกจิ อตฺถิ, ยทา ภาเว ตุํ-ปจฺจโย, ตทา น กิญฺจิ วุตฺตํ โหตีติ, ‘‘น กปฺปตี’’ติ ปธานกิริยายปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน กตฺตา อญฺโญเยวาติ เอวํ สพฺพตฺถ. ตติยตฺเถ ตุ สติ อิโต จิโต สญฺจาเลตฺวา ภูมึ วิโกปยตา ถมฺภาทึ คณฺหิตุํ น กปฺปตีติ อตีว ยุชฺชติ. ธารายาติ ปสฺสาวธาราย. วิสมํ สมํ กาตุํ สมฺมุญฺชนีหิ ฆํสิตุํ วาติ โยชนา. วิสมนฺติ วิสมฏฺฐานํ. ‘‘ปทํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ภูมึ ภินฺทนฺโต จงฺกมิตุํ วาติ สมฺพนฺโธ. ภินฺทนฺโตติ ภินฺทตา. กณฺฑุโรคี วา ตฏาทีสุ องฺคปจฺจงฺคํ ฆํสิตุนฺติ โยชนา. กณฺฑุโรคีติ กณฺฑุโรคินา. จ-สทฺโท อวธารเณ.

๒๕๖-๗. สุทฺธจิตฺตสฺสาติ ปถวิเภทาธิปฺปายวิรเหน ปริสุทฺธจิตฺตสฺส.

๒๕๘. อคฺคิสฺส อนุปาทาเน กปาเล วา อนุปาทานาย อิฏฺฐกาย วา อคฺคึ ปาเตตุํ วา อวเส สติ ภูมิยํ ปาเตตุํ วา ลพฺภเตติ สมฺพนฺโธ. อุปาทานํ อินฺธนํ, น อุปาทานํ อนุปาทานํ, ตสฺมึ. วโส ปภุตฺตํ. ‘‘วโส ปภุตฺเต อายตฺเต’’ติ หิ นิฆณฺฑุ. น วโส อวโส, ตสฺมึ อปภุตฺเตติ อตฺโถ. ปติตฏฺฐาเนเยว อุปาทานํ ทตฺวา อคฺคึ กาตุํ วฏฺฏติ. สุกฺขขาณุกสุกฺขรุกฺขาทีสุ จ อคฺคึ ทาตุํ น วฏฺฏติ. สเจ ปน ‘‘ปถวึ อปฺปตฺตเมว นิพฺพาเปตฺวา คมิสฺสามี’’ติ เทติ, วฏฺฏติ, ปจฺฉา นิพฺพาเปตุํ น สกฺโกติ, อวิสยตฺตา อนาปตฺติ. ‘‘ภูมิยํ ปาเตหี’’ติ เอวมฺปิ วตฺตุํ น วฏฺฏตีติ.

ปถวีนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.