๒๘. กมฺมนิทฺเทสวณฺณนา

๑๙๙. วคฺเคน อธมฺมกมฺมญฺจ สมคฺเคน อธมฺมกมฺมญฺจ วคฺเคน ธมฺมกมฺมญฺจ สมคฺเคน ธมฺมกมฺมญฺจาติ จตฺตาริ กมฺมานิ โหนฺตีติ เสโส. ตตฺถ วคฺเคน อธมฺมกมฺมนฺติ วคฺเคน สงฺเฆน กรณียํ อธมฺมกมฺมํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. วคฺโคติ จ สมูโห วุจฺจติ, โส จ จตุวคฺคาทิกรณียาทีสุ ยาวติกานํ กมฺมปฺปตฺตานํ อสมฺมุขีภาเวน, ฉนฺทารหานํ ฉนฺทานาหรเณน, สมฺมุขีภูตานญฺจ ปฏิกฺโกสเนน, เตสุ เอเกนาปิ วา อิธ อธิปฺเปโต. อธมฺมกมฺมนฺติ เอตฺถ ปน ธมฺโม นาม ‘‘อุตฺติทุติเย เจ, ภิกฺขเว, กมฺเม เอกาย อุตฺติยา กมฺมํ กโรติ, น จ กมฺมวาจํ อนุสฺสาเวติ, อธมฺมกมฺม’’นฺติอาทินา (มหาว. ๓๘๗) เอกาเยว ญตฺติยา, ตถา ทฺวีหิ ญตฺตีหิ เอกาเยว วา กมฺมวาจาย, ตถา ทฺวีหิ กมฺมวาจาหีติ อาคตาย จ ตถา หาปนอญฺญถากรณภาเวน ญตฺติกมฺมํ ฐเปตฺวา ญตฺติจตุตฺเถ จ กมฺเม อาคตาย จ อกมฺมารหสฺส ตชฺชนียปพฺพาชนียปฏิสารณียนิยสฺสติวิธอุกฺเขปนียานํ สตฺตนฺนํ กมฺมานํ กรณวเสน, กมฺมารหสฺส จ วิราเธตฺวา กรณวเสน อาคตาย จ ปาฬิยา วิปรีตา จ ปาฬิ, อุปสมฺปทาทิกมฺมวเสน อาคตา จ ปาฬิ, สมฺมุขาวินยสติวินยอมูฬฺหวินยปฏิญฺญากรณเยภุยฺยสิกาตสฺสปาปิ- ยสิกาติณวตฺถารกสงฺขาตานํ สตฺตนฺนํ กมฺมานํ ยถาลาภกรณวเสน อาคตา จ ปาฬิ, เตน กรณียํ อปโลกนญตฺติญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺถสงฺขาตํ จตุพฺพิธํ กมฺมํ ธมฺมกมฺมํ, ตปฺปฏิปกฺขํ อธมฺมกมฺมํ. ตพฺพิปริยาเยน สมคฺโค ธมฺมกมฺมญฺจ เวทิตพฺพํ. ธมฺโม ยถาวุตฺตา ปาฬิ อสฺส อตฺถิ, ธมฺเมน กตํ วาติ ธมฺมิกํ. ตพฺพิปรีตํ อธมฺมิกํ. จตุตฺถํเยวาติ เตสุ จตูสุ กมฺเมสุ จตุนฺนํ ปูรณํ สมคฺเคน ธมฺมิกํ. เสสกมฺมานํ ภาเวน ภิกฺขุนา ทุกฺกฏสฺส ภวนํ ลกฺขียตีติ เสสกมฺเมสูติ ภาวลกฺขเณ สตฺตมี. ทุกฺกฏนฺติ กุปฺปานํ อธมฺมกมฺมวคฺคกมฺมานํ กตตฺตา ทุกฺกฏํ.

๒๐๐. อิทานิ ยทิทํ สมคฺเคน ธมฺมิกํ นาม, ตํ เยหิ สงฺเฆหิ กาตพฺพํ, เตสํ ปเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘จตุวคฺโค’’ติอาทิมาห. จตฺวาทีนํ สงฺเขฺยยวุตฺติตฺตา จตุนฺนํ วคฺโคติอาทินา วิคฺคโห. ทสวีสติวคฺคิโกติ ทสนฺนํ วีสติยา จ วคฺคเภทวเสน ทสวีสตีนํ วคฺโคติ วิคฺคโห, ณิโก สกตฺเถ. วีสติยา วคฺโค, อติเรเกน สหิโต วีสติวคฺโคติ วิคฺคโห.

๒๐๑-๒. ปญฺจนฺนํ กมฺมานํ นิยเมติ ‘‘จตู’’ติอาทินา. อพฺภานํ อุปสมฺปทํ ปวารณํ ฐเปตฺวา จตุวคฺโค จาติอาทินา โยเชตฺวา สพฺพกมฺเมสุ กมฺมปฺปตฺโตติ ทีปิโตติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ตตฺถ จ-สทฺโท จตุวคฺคาทโย กมฺมปตฺติกิริยายํ สมุจฺจิโนติ. อิธ ปน สพฺพ-สทฺโท อพฺภานาทีนํ เกสญฺจิ ฐปิตตฺตา ปเทสสพฺเพ คยฺหติ. กมฺมปตฺโตติ กมฺมสฺส ปตฺโต ยุตฺโต อนุรูโป. อิตโรติ วีสติวคฺโค อติเรกวีสติวคฺโค. สพฺพกมฺเมสูติ เอตฺถ ปน สพฺพ-สทฺโท สพฺพสพฺเพ. นนุ จ วีสติวคฺคสฺส กมฺมปฺปตฺตภาเวสติ อติเรกวีสติวคฺคสฺส ปเควาติ วิญฺญายติ. ตถา สติ โส กสฺมา วุตฺโตติ? สจฺจํ, ตถาปิ โส จตุวคฺคาทินา สงฺเฆน กตฺตพฺพกมฺมํ อูนกตเรน น วฏฺฏติ, อติเรเกน ปน วฏฺฏตีติ ญาปนตฺถํ วุตฺโต.

๒๐๓. อิทานิ จตุวคฺคาทิเกน ฉนฺทาหรเณน ปูเรตพฺโพติ ทสฺเสติ ‘‘จตู’’ติอาทินา. ปาราชิกาทิภาวมนาปนฺนตฺตา ปกติยา สภาเวเนว ฐิโต อตฺตา เยสํ, ปกโต วา ตโตเยว กมฺเมสุ อวิคโต อตฺตา เยสํ เตติ ปกตตฺตกา, ปาราชิกอุกฺขิตฺตกลทฺธินานาสํวาสเกหิ อญฺเญ. ปเรติ เอกสีมฏฺฐา ตาทิสาเยว อญฺเญ. เสเสปีติ อวเสเส ปญฺจวคฺคาทิกรณีเยปิ.

๒๐๔. อิทานิ วตฺถุญตฺติอนุสฺสาวนสีมาทิวิปตฺติโต, กมฺมวิปตฺตีสุ ปริสโต จ ปฏิกฺโกสโต จ กมฺมสฺส กุปฺปากุปฺปภาวํ ตตฺถ จ อาปตฺติอาทึ ทสฺเสตุํ ‘‘จตู’’ติอาทิ มาห. จตุวคฺคาทิกตฺตพฺพํ อสํวาสคณปูรํ วา กมฺมารหคณปูรํ วา กมฺมญฺจ ครุกฏฺฐคณปูรํ วา ปริวาสาทิกมฺมญฺจาติ โยชนา. เอตฺถ จ กมฺมารโห ครุกฏฺฐโต อญฺโญ, นิกฺขิตฺตวตฺโต ปน ครุกฏฺโฐ คณปูรโก โหติเยว. กตนฺติ จตุวคฺคาทินา กตํ.

๒๐๕. วาเรยฺยาติ อนฺตราเย อสติ อนฺตมโส เอโกปิ วาเรยฺยาติ อตฺโถ. อนฺตราเยติ ปาเปหิ กริยมาเน ชีวิตพฺรหฺมจริยนฺตราเย สติ. อนนฺตรายิกา เจ น วาเรนฺติ, ทุกฺกฏํ. ทิฏฺฐาวินฺติ อตฺตโน อตฺตโน ทิฏฺฐึ ลทฺธึ ‘‘อธมฺมกมฺมํ อิทํ, น เมตํ ขมตี’’ติ อญฺญมญฺญํ อาวิ กเรยฺยุนฺติ เสโส. เอโกธิฏฺฐานนฺติ เอโก ภิกฺขุ ‘‘น เมตํ ขมตี’’ติ อธิฏฺฐานํ กเรยฺยาติ เสโส. ตโตธิกาติ ตีหิ อธิกา. เต ปน สงฺฆตฺตา ปโหนฺติ อตฺตโน กมฺมํ นิตฺถริตุํ.

๒๐๖. ขิตฺตจิตฺโต นาม อุมฺมตฺตโก. ทุขฏฺฏิโตติ เวทนฏฺโฏ. น รูหตีติ คยฺหตฺตํ น โรหตีติ อตฺโถ.

๒๐๗. อนฺตมโส อนนฺตรสฺสาปิ อาโรเจนฺตสฺส ปกต…เป… ภิกฺขุโนติ สมฺพนฺโธ. เอกสีมายํ ติฏฺฐตีติ เอกสีมฏฺโฐ. สโม สํวาโส อสฺสาติ สมสํวาโส. เอกสีมฏฺโฐ จ โส สมสํวาโส จ, ปกตตฺโต จ โส เอกสีมฏฺฐสมสํวาโส จ, โส จายํ ภิกฺขุ จาติ สพฺพตฺถ กมฺมธารโย, ตสฺส. เอตฺถ ปน อวิปนฺนสีโล ปกตตฺโตติ อธิปฺเปโต. อาโรเจนฺตสฺสาติ อตฺตโน ลทฺธึ ปกาเสนฺตสฺส. รูหตีติ ปฏิกฺเขโป รุหติ.

๒๐๘. ธมฺมิกํ กมฺมนฺติ ธมฺเมน กตฺตพฺพํ อปโลกนาทิกมฺมํ. ปฏิกฺโกเสยฺยาติ นิวาเรยฺย. ติโรกฺขา กายสามคฺคึ วา ฉนฺทํ วาติ วา-สทฺทํ เนตฺวา อตฺโถ เนตพฺโพ. ติโรกฺขาติ ปรมฺมุขา. โส สมฺมุขา-สทฺโท วิย นิปาโต, อถ วา อกฺขา อินฺทฺริยวิสยโต ติโร พหีติ อตฺโถติ.

กมฺมนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.