๒๕. อกปฺปิยสยนนิทฺเทสวณฺณนา

๑๘๗-๙. อกปฺปิยานิ สยนานีติ อุจฺจาสยนมหาสยนานิ. ปธานวเสน ปน ‘‘สยนานี’’ติ วุตฺตํ, ปีฐาทโยปิ เอตฺเถว สงฺคยฺหนฺติ อญฺชนี-สทฺเทน อวเสสานิ วิย. อาสนฺทิ จ…เป… อุภโตรตฺตูปธานกญฺเจติ เอตานิ อกปฺปิยานีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อาสนฺทีติ สุคตงฺคุเลน อติเรกฏฺฐงฺคุลปาทกานิ มญฺจปีฐานิ. ตตฺถ ปีฐํ นาม มญฺโจ วิย นาติทีฆํ วุจฺจติ. ติวิธํ ตูลเมติสฺสา อตฺถีติ ตูลี, ปกติตูลิกา. ‘‘ปลฺลงฺโกติ ปาเทสุ วาฬรูปานิ ฐเปตฺวา กโต’’ติ ฐปนสฺส อฏฺฐกถายํ (มหาว. อฏฺฐ. ๒๕๔) วุตฺตตฺตา ฐปนญฺจ ยถากถญฺจิ โหติ, ยุตฺติ จ โหตีติ, ‘‘ตตฺเถว สีหรูปาทึ ทสฺเสตฺวา กโต ปน วฏฺฏตีติ วทนฺตี’’ติ ยํ ฏีกายํ วุตฺตํ, ตํ ‘‘กิมิติ เอวํ วทนฺตี’’ติ วตฺวา ปฏิกฺขิปิตพฺพํ. ‘‘อกปฺปิยรูปกโต อกปฺปิยมญฺโจ ปลฺลงฺโก นามา’’ติ หิ สารสมาเสปิ. อาสนฺที ปลฺลงฺโก อุจฺจาสยนํ, เสสา มหาสยนํ. ปฏิกา อุณฺณามโย เสตตฺถรโณ. โคโน จตุรงฺคุลาธิกโลโม มหาโกชโว. จิตฺตกํ วานวิจิโตฺร อุณฺณามยตฺถรโณ. อุณฺณา เอฬกโลมํ. ปฏลิกา ฆนปุปฺผิกา. วิกตีติ สีหพฺยคฺฆาทิรูปวิจิตฺโต. อุทฺทโลมีติ เอกโต อุคฺคตโลโม. เอกนฺตโลมิกาติ อุภโต อุคฺคตโลโม.

กุตฺตํ โสฬสนฺนํ นาฏกิตฺถีนํ ฐตฺวา นจฺจนโยคฺโค. โกเสยฺยํ รตนปริสิพฺพิตํ โกเสยฺยสุตฺตมยํ ปจฺจตฺถรณํ, กฏฺฏิสฺสํ รตนปริสิพฺพิตํ โกเสยฺยกฏฺฏิสฺสมยํ. หตฺถิโน จ อสฺสา จ รถา จาติ เสนงฺคานํ พหุตฺเต สมาหารทฺวนฺโท, หตฺถิอสฺสรเถ เตสํ ปิฏฺฐีสุ อตฺถราติ ตปฺปุริโส. อชินปฺปเวณีติ อชินานํ อชินมิคจมฺมานํ มญฺจปฺปมาเณน ทุปฏฺฏติปฏฺฏานิ กตฺวา สิพฺพิตา ปเวณี. กทลิมิคานํ อิทํ กทลิมิคํ, กึ ตํ? จมฺมํ, ปวโร จ โส ปจฺจตฺถโร จาติ ปวรปจฺจตฺถโร, โส จ ตํ เสตวตฺถสฺส อุปริ อตฺถตญฺจ, กทลิมิคญฺจ ตํ ปวรปจฺจตฺถรญฺจาติ สมาโส, ปวรปจฺจตฺถรณสงฺขาตํ เสตวตฺถสฺส อุปริ ปตฺถริตํ กทลิมิคปฺปวรปจฺจตฺถรณนฺติ อตฺโถ. ตํ กิร เอวํ กโรนฺติ. ฏีกายํ ปน ยถาวุตฺตทฺวเยน อตฺถตํ อญฺญเมว กิญฺจิ วุตฺตํ, ตํ น ยุตฺตํ ‘‘อชินปฺปเวณี ธาเรตพฺพา’’ติอาทินา (มหาว. ๒๕๔) วิสุํ อตฺถรณานเมว วุตฺตตฺตา. เตสุ หิ วุตฺเตสุ ตทตฺถตํ วุตฺตเมว สิยา, ตถา จ วุตฺตํ เหฏฺฐา วิสุํ ปฏิกาทิกนฺติ.

สโลหิตวิตานนฺติ เอตํ ‘‘อุภโตรตฺตูปธานก’’นฺติมสฺส วิเสสนํ. โลหิตวิตาเนน สห วตฺตมานนฺติ สมาโส. เสตวิตานมฺปิ เหฏฺฐา อกปฺปิยปจฺจตฺถรเณ สติ น วฏฺฏติ. รตฺตํ อุปธานํ สีสูปธานํ ปาทูปธานญฺจ รตฺตูปธานกํ, อุภโต มญฺจสฺส สีสปาทนิกฺเขปนฏฺฐาเน รตฺตูปธานกนฺติ อโลปสมาโส. ยํ ปน เอกเมว อุปธานํ อุภยปสฺเสสุ รตฺตาทิวณฺณํ วิจิตฺรํ, ตํ ปมาณยุตฺตเมว วฏฺฏติ. ตตฺริทํ ปมาณํ – วิตฺถารโต ตีสุ กณฺเณสุ ทฺวินฺนํ กณฺณานํ อนฺตรํ วิทตฺถิจตุรงฺคุลํ, มชฺเฌ มุฏฺฐิรตนํ, ทีฆโต ปน ทิยฑฺฒรตนํ วา ทฺวิรตนํ วา. ปริภุญฺชโตติ อิมินา กโรนฺตสฺส การาเปนฺตสฺส กตฺถจิ เฉทนกํ ปาจิตฺติยนฺติ ทีเปติ.

๑๙๐. ธมฺมาสเน จ ภตฺตคฺเค จ ฆเร จาปิ อาสนฺทาทิตฺตยา เสเส คิหิสนฺตเก คิหิวิกเฏ สติ นิสีทิตุํ ลพฺภตีติ อชฺฌาหาโร ปทสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. คิหิสนฺตเกติ อิมินา สงฺฆิกมฺปิ อุปลกฺเขติ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ฐเปตฺวา ตีณิ อาสนฺทึ ปลฺลงฺกํ ตูลิกํ คิหิวิกฏ’’นฺติ (จูฬว. ๓๑๔) สามญฺเญน วุตฺตํ. สามญฺญโชตนาย ปน วิเสเสปิ อวฏฺฐานโต อาสนฺทาทิตฺตยาติ เอตฺถ ธมฺมาสเน อาสนฺทาทิตฺตยา เสเสติ โยเชตฺวา อตฺโถ คเหตพฺโพ. อฏฺฐกถายญฺหิ ‘‘อาสนฺที ปลฺลงฺโก โคนโก’’ติอาทิปาฬิกฺกเม อาสนฺทาทิทฺวยมาทิโต หิตฺวา ‘‘โคนกาทีนิ สงฺฆิกวิหาเร วา ปุคฺคลิกวิหาเร วา มญฺจปีฐเกสุ อตฺถริตฺวา ปริภุญฺชิตุํ น วฏฺฏนฺติ, ธมฺมาสเน ปน คิหิวิกฏนีหาเรน ลพฺภนฺติ, ตตฺราปิ นิปชฺชิตุํ น วฏฺฏตี’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๓๒๐) วุตฺตํ. ภตฺตคฺคํ นาม วิหาเร ทานฏฺฐานํ. ธมฺมาสนํ ปน ยตฺถ กตฺถจิ. ฆเรติ อนฺตรฆเร. นิสีทิตุํ ลพฺภเตติ อิมินา นิปชฺชิตุํ น วฏฺฏตีติ ทีเปติ. สํขิปนํ อนฺโตกรณํ สงฺเขโป, ภูมตฺถรเณ สงฺเขโป อสฺส สยนสฺสาติ สมาโส. ตสฺมึ ภูมตฺถรเณ อนฺโตกรณภูมตฺถรโต ภูมตฺถรณเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. สยิตุญฺจาติ อตฺตโน กปฺปิยปจฺจตฺถรณํ อตฺถริตฺวา สยิตุญฺจ นิสีทิตุญฺจ. ‘‘ปริภณฺฑกตํ ภูมึ วา ภูมตฺถรณเสนาสนํ วา สงฺฆิกมญฺจปีฐํ วา อตฺตโน สนฺตเกน ปจฺจตฺถรเณน ปจฺจตฺถริตฺวาว นิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ หิ อฏฺฐกถายํ (จูฬว. อฏฺฐ. ๓๒๔) วุตฺตํ. อิทญฺจ อาสนฺทาทีนมฺปิ อญฺญถตฺตกรเณ ปริโภเค ลกฺขณวจนํ. วุตฺตญฺหิ ภควตา ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว, อาสนฺทิยา ปาเท ฉินฺทิตฺวา ปริภุญฺชิตุํ, ปลฺลงฺกสฺส วาเฬ ภินฺทิตฺวา ปริภุญฺชิตุํ, ตูลิกํ วิชเฏตฺวา พิพฺโพหนํ กาตุํ, อวเสสํ ภูมตฺถรณํ กาตุ’’นฺติ (จูฬว. ๓๒๐).

๑๙๑. จตุรํสปีฐา จ…เป… ปญฺจงฺคา จ อุจฺจปาทกา กปฺปนฺตีติ อตฺถโต วจนํ วิปลฺลาเสตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ, ‘‘กปฺปิยา’’ติ อิมินา วา สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ จตฺตาโร อํสา โกณา เยสํ, เต จ เต ปีฐา จาติ สมาโส. ติณฺณํ อปสฺสยานํ, จตุนฺนญฺจ ปาทานํ วเสน สตฺต องฺคานิ เยสนฺติ สมาโส. เอกาปสฺสยสฺส วเสน ปญฺจงฺคา. จตุรํสปีฐานํ วิสุํ กปฺปิยภาวสฺส วุตฺตตฺตา สตฺตงฺคาทโย ปน ทีฆาติ วิญฺญายนฺติ. ปาฬิยํ ภตฺตคฺคสฺส เอกโยคนิทฺทิฏฺฐตฺตา เอกโยคนิทฺทิฏฺฐานํ สห วา ปวตฺติ, สห วา นิวตฺตีติ ฆเรติ อิมินา ภตฺตคฺคสฺสปิ คหณํ. เอว-สทฺโท อฏฺฐานปฺปยุตฺโต, ตสฺมา ตูโลนทฺธา มญฺจปีฐา ฆเร วา ภตฺตคฺเค วา นิสีทิตุเมว กปฺปนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺรายํ ปาฬิ ‘‘เตน โข ปน สมเยน มนุสฺสา ภตฺตคฺเค อนฺตรฆเร ตูโลนทฺธํ มญฺจมฺปิ ปีฐมฺปิ ปญฺญเปนฺติ. ภิกฺขู กุกฺกุจฺจายนฺตา นาภินิสีทนฺติ. ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. อนุชานามิ, ภิกฺขเว, คิหิวิกฏํ อภินิสีทิตุํ, น เตฺวว อภินิปชฺชิตุ’’นฺติ (จูฬว. ๓๑๔). เต ปน กโรนฺตสฺส วา การาเปนฺตสฺส วา อุทฺทาลนกํ ปาจิตฺติยํ.

๑๙๒. สานุโลมานํ ฉนฺนํ จีวรานํ อญฺญตรํ จีวรํ ฉวิ เอตาสนฺติ วิคฺคโห. ปญฺจ ภิสีติ โจฬาทิตูลคณนาย ปญฺจกา วุตฺตา. สพฺพตฺถาติ วิหารมญฺจปีฐาทีสุ สพฺพตฺถ.

๑๙๓. ตูลตฺตยนฺติ สิมฺพลิรุกฺขาทีนํ ขีรวลฺลิอาทีนํ เอรกาทีนํ ติณานํ ตูลตฺตยํ. ภิสิคพฺโภ โจฬาทิโก ปญฺจวิโธ ภิสิคพฺโภ. มิคปกฺขินํ โลมานีติ เอตํ สพฺพนฺติ เสโส. มิค-สทฺเทเนว สพฺเพปิ สีหาทโย จตุปฺปทา, ปกฺขิ-สทฺเทน สพฺเพปิ หํสโมราทโย คหิตา. นนุ จ ภิสิคพฺภสทฺทนฺโตคธาย อุณฺณาย มิคปกฺขิโลมานมฺปิ คหณสพฺภาเวปิ เตสํ วิสุํ คหเณ สติ ปุนรุตฺติโทโส อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ มนุสฺสโลมปริจฺจาควิภาวนปฺปโยชนสพฺภาวโต. นนุ จ เอวมฺปิ โทโสเยว, ‘‘มนุสฺสโลมมุณฺณาย’’นฺติอาทินา ภิสิคพฺภานํ อุปริ นียมานตฺตา คมฺยเต พิพฺโพหเนปิ อยเมว ภิสิคพฺโภติ? สจฺจํ, ตถาปิ น โทโส, คมฺยมานตฺถสฺส สทฺทสฺส ปโยคํ ปติ กามจาโรติ. มสูรเก ตูลวชฺชา อนุญฺญาตาติ วิปริณาเมตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. มสูรกํ นาม จมฺมฉวิกา ภิสีติ วทนฺติ.

๑๙๔. อุณฺณายํ มนุสฺสโลมญฺจ ปณฺเณ สุทฺธํ ตมาลกญฺจ ปุปฺผญฺจ อปฺปฏิเวกฺขิตํ อาสนญฺเจว น ลพฺภนฺติ สมฺพนฺโธ. มนุสฺสโลมนฺติ อิมินา น เกวลํ อิธ เอฬกโลมเมว อุณฺณา, อถ โข กปฺปิยากปฺปิยมํสชาตีนํ ปกฺขิจตุปฺปทานํ โลมมฺปีติ ทสฺเสติ. ปุปฺผนฺติ ปิยงฺคุพกุลปุปฺผาทิ. ตมาลกสทฺเทเนว อุปจารโต ปตฺตํ คเหตฺวา ‘‘ตมาลก’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปฏิเวกฺขิตนฺติ อนุปปริกฺขิตํ. กีทิสํ ปน ปฏิเวกฺขิตพฺพํ, กีทิสํ น ปฏิเวกฺขิตพฺพนฺติ? ยํ วินิจฺฉยโต วิญฺญาตํ, ตํ น ปฏิเวกฺขิตพฺพํ, อิตรํ หตฺเถน ปรามสนฺเตน ปฏิเวกฺขิตพฺพํ.

อกปฺปิยสยนนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.