๑๕. อุปชฺฌาจริยวตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

๑๔๕. ‘‘อิทํ ตยา ทุกฺกตํ, ทุพฺภาสิต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา โจทนโต, อตฺตโน วชฺชํ อสฺสรนฺตสฺส สตุปฺปาทวเสน สารณโต, สมฺมา ปฏิปตฺติยํ สารณโต ปวตฺตาปนโต วา วชฺชาวชฺชํ อุปนิชฺฌายติ ภุสํ จินฺเตตีติ อุปชฺฌา. อุปชฺฌา เอว อุปชฺฌาโย. ‘‘เอวํ ตยา พุทฺธวจนํ สชฺฌายิตพฺพํ, เอวํ อติกฺกมิตพฺพํ, เอวํ ปฏิกฺกมิตพฺพ’’นฺติอาทินา อาจารสิกฺขาปเน อาจรติ ปวตฺตตีติ อาจริโย. โส จ นิสฺสยปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาธมฺมาจริยวเสน จตุพฺพิโธ. อุปชฺฌา จ อาจริโย จ อุปชฺฌาจริยา, เต. นิสฺสาย วสมาโนติ อิมินา นิสฺสยปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาธมฺมนฺเตวาสิเกสุ โย นิสฺสาย วสติ, ตํ ทสฺเสติ. จตูสุ หิ เตสุ นิสฺสยนฺเตวาสิเกน ยาว อาจริยํ นิสฺสาย วสติ, ตาวสพฺพํ อาจริยวตฺตํ กาตพฺพํ, เนตเรหิ. อิตเรหิ, นิสฺสยมุตฺตเกหิปิ ยาว จีวรรชนํ, ตาว จ อรติวิโนทนาทิกญฺจ วตฺตํ กาตพฺพํ. อนาปุจฺฉิตฺวา ปตฺตจีวรทานาทิมฺหิ ปน เอเตสํ อนาปตฺติ. สทฺธิวิหาริกสฺส ปน อุปชฺฌายานํ ยาว จีวรรชนํ, ตาว จ อรติวิโนทนาทิกญฺจ อกโรนฺตสฺส นิสฺสยมุตฺตกสฺสาปิ อมุตฺตกสฺสาปิ อาปตฺติเยว. เอกจฺจสฺส ปตฺตทานาทิโต ปฏฺฐาย อมุตฺตนิสฺสยสฺเสว อาปตฺติ. เตสุ มชฺเฌ เทฺว อาจริยสฺส ยาวชีวํ ภารา. อิตเร ปน ยาว สมีเป วสนฺติ, ตาวเทว, ตสฺมา อาจริเยนาปิ เตสุ สมฺมา วตฺติตพฺพํ, อุปชฺฌาเยน สทฺธิวิหาริเกสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สุเปสโลติ ปิยํ สีลมสฺสาติ เปสโล, วุทฺธิ, ย-โลเปน อี-การสฺส อตฺตกรเณน, สุฏฺฐุ เปสโล สุเปสโล, สิกฺขากาโมติ อตฺโถ. ‘‘ทนฺตกฏฺฐ’’นฺติอาทิ ‘‘ทเท’’ติมสฺส กมฺมํ. ทเทติ สมฺมา อาทเรน ยถาธิปฺปายํ ทเทยฺยาติ อตฺโถ. กาเลติ ตทนุรูเป กาเล.

๑๔๖. ปตฺเต จ…เป… จีวเร จ วตฺตํ จเรติ สมฺพนฺโธ. จเรติ กเรยฺย. ตตฺถ นีจํ กตฺวา สาธุกํ อปริฆํสนฺเตน โธวนํ, มุหุตฺตํ อุเณฺห โอตาปนํ, ฐปนฏฺฐานํ อุปปริกฺขิตฺวา จมฺมาทินา เกนจิ อนฺตรหิตาย นิกฺขิปนํ ปตฺเต วตฺตํ. คามํ ปวิสนฺตานํ นิวาสนกายพนฺธนสงฺฆาฏิทานํ, โธวิตฺวา โสทกปตฺตสฺส ทานํ คามปฺปเวเส วตฺตํ. ยทิ อากงฺขนฺติ, ปริมณฺฑลํ นิวาเสตฺวา จ ปารุปิตฺวา จ นาติทูรนจฺจาสนฺเน คมนํ, ปตฺตปริยาปนฺนคฺคหณญฺจ คมเน วตฺตํ. นิวตฺเตนฺเต ปน ปฐมตรํ อาคนฺตฺวา อาสนปญฺญาปนํ, ปาโททกาทิอุปนิกฺขิปนํ, ปตฺตจีวรปฺปฏิคฺคหณํ อาคเม อาคมเน วตฺตํ. ภณนฺตานํ อนฺตรา กถาอโนปาตนํ สพฺพตฺถ วตฺตํ. อาสนปญฺญาปนํ, อุฏฺฐิเตสุ อาสนอุทฺธรณํ, ปาทปีฐกถลานํ อุปนิกฺขิปนํ, ปฏิสามนญฺจ อาสเน ปาทปีเฐ ปาทกถเล จ วตฺตํ. โธตปาทฏฺฐปนกํ ปาทปีฐํ. อญฺญํ กถลํ. อุปาหนา จ จีวรญฺจาติ ทฺวนฺโท, ตสฺมึ. สุกฺขอลฺลโจเฬหิ ปุญฺฉนํ อุปาหนาย วตฺตํ. สินฺนจีวรสฺส มุหุตฺตํ โอตาปนํ, จตุรงฺคุลํ กณฺณํ อุสฺสาเรตฺวา จีวรสํหรณญฺจ จีวเร วตฺตํ.

๑๔๗. ปริโภชนีย…เป… ปสฺสาวฏฺฐานิสุ จ วิหารโสธเน จ ปุน ปญฺญาปเน จ วตฺตํ ตถาติ สมฺพนฺโธ. วจฺจญฺจ ปสฺสาโว จ วจฺจปสฺสาวา. ติฏฺฐติ เอตฺถาติ ฐานี, กุฏิ. วจฺจปสฺสาวานํ ฐานีติ ตปฺปุริโส. อถ วา ติฏฺฐติ เอตฺถาติ ฐานํ, โสเยว สมาโส, วจฺจปสฺสาวสฺส จ ปตนฏฺฐานํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ อิฏฺฐเคหาทิ. ปริโภชนียญฺจ ปานียญฺจ วจฺจปสฺสาวฏฺฐานี จ ปริ…เป… ฏฺฐานี. ตาสุ เตสุ วา. ปาโททกอุณฺหสีตนหาโนทกปฺปฏิยาทาปนํ ปริโภชนีเย วตฺตํ. ปาตพฺพปานีเยน ปุจฺฉนํ อุปฏฺฐาปนญฺจ ปานีเย วตฺตํ. สมฺมชฺชนปานียอุปฏฺฐาปนํ วจฺจปสฺสาวฏฺฐานีสุ วตฺตํ. ปฐมํ ปตฺตจีวราทีนิ หราเปตฺวา เอกมนฺเต นิกฺขิปนาทิ, อุลฺโลกโต ปฏฺฐาย มกฺกฏสนฺตานํ โอหาเรตฺวา สมฺมชฺชนญฺจ วิหารโสธเน วตฺตํ. โอตาเปตฺวา โสเธตฺวา ปปฺโผเฏตฺวา อติหริตฺวา ยถาฐาเน ภูมตฺถรณาทิปญฺญาปนํ ปุน ปญฺญาปเน วตฺตํ. ตถาติ อิมินา ‘‘จเร’’ติ อิทํ อติทิสติ.

๑๔๘. วิหารํ โสเธนฺโต ภิกฺขุ ปฏิวาเต วา สงฺคเณ วา ปานียสามนฺตา วา สยนาสนํ น ปปฺโผเฏยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ปานีย-สทฺเทน ปริโภชนียญฺจ สงฺคหิตํ. ปฏิวาเตติ อุปริวาเต. สงฺคเณติ พหูนํ สโมสรเณ วิวฏปฺปเทเส. สยนาสนํ นาม ภูมตฺถรณมญฺจาทิ.

๑๔๙. นฺหาเน วตฺตํ จเร, นฺหาตสฺส กาตพฺเพ จเรติ สมฺพนฺธสฺส ปุริสาธีนตาย สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. จีวรปฺปฏิคฺคหณคตฺตปริกมฺมกรณํ นหาเน วตฺตํ. กาตพฺเพ จเรติ คตฺตโต อุทกสมฺมชฺชนนิวาสนทานาทิกิจฺเจ ปวตฺเตยฺยาติ อตฺโถ. ‘‘วนปฺปคุมฺเพ’’ติอาทีสุ วิย สิสฺส เอ-การาเทสํ รูปํ, ตสฺมา กาตพฺพํ วตฺตํ จเรยฺยาติ โยเชตฺวา เวทิตพฺพํ. พุธา ปน ‘‘นฺหาเน นฺหาตสฺส กาตพฺเพ วตฺตํ จเร’’ติ โยเชตฺวา อตฺถํ วทนฺติ. เอวํ สติ กาตพฺพ-สทฺทสฺส กมฺมสาธนตฺตา วตฺตเมว กาตพฺพํ นามาติ ‘‘วตฺเต วตฺตํ จเร’’ติ วุตฺตํ วิย โหตีติ วิรุชฺฌติ. ‘‘นหาเตน นหาตสฺสา’’ติ วา ปาโฐ, อุทเก คตฺตปริกมฺเมน เถรํ ปฐมํ นหาเปตฺวา สยมฺปิ นหาเตนาติ อตฺโถ. ปาฬิยมฺปิ ‘‘นหาเตน ปฐมตรํ อุตฺตริตฺวา’’ติ (มหาว. ๖๗) อตฺถิ. อถ รงฺคปาเก โธวเน สิพฺพเน จ วตฺตํ จเรติ สมฺพนฺโธ, รชนปาเก จีวรโธวเน จีวรสิพฺพเน จาติ อตฺโถ. รชนฺโต จีวเร เถเว ฐิเต น วเชติ สมฺพนฺโธ. รชนฺโตติ จีวรํ รชนฺโต. เถเวติ รชนพินฺทุมฺหิ.

๑๕๐. เอกจฺจสฺสาติ อาจริยุปชฺฌายานํ เวริโน ปุคฺคลสฺส ปตฺตํ วา จีวรานิ วา กิญฺจนํ ปริกฺขารํ วา น ทเทยฺย น คเณฺหยฺย วาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ น ทเทยฺย น คเณฺหยฺยาติ ปฏิสามนตฺถายปิ น ทเทยฺย, น คเณฺหยฺย วาติ อตฺโถ. ‘‘อากิญฺจน’’นฺติอาทีสุ วิย กิญฺจน-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ, ตสฺส กิญฺจีติ อตฺโถ. กิญฺจินนฺติ วา ปาโฐ, กิญฺจิ นํ ปริกฺขารนฺติ โยชนา. ปทสิทฺธิวเสเนตฺถ นนฺติ ต-สทฺทปฺปโยโค กโต.

๑๕๑-๒. ปจฺฉโต กาตุนฺติ ปจฺฉาสมณํ กาตุํ. ตสฺสาติ เอกจฺจสฺส. ปจฺฉโตติ ปจฺฉาสมโณ หุตฺวา. นินฺเนตุนฺติ เอกจฺจสฺส นีหริตุํ. สพฺพตฺถ อนาปุจฺฉา น วฏฺฏตีติ โยเชตพฺพํ. กิจฺจยํ วาติ เวยฺยาวจฺจาทิ ยํ กิญฺจิ กิจฺจํ วา. กิจฺจเมว กิจฺจยํ, กสฺส โย ‘‘เสนิโย’’ติอาทีสุ วิย. ปริกมฺมํ วาติ ปิฏฺฐิปริกมฺมาทิปริกมฺมํ. อตฺตโน การาเปตุํ วาติ เอกจฺเจน อตฺตโน การาเปตุํ วา. กาตุํ วาติ ตสฺส อตฺตนา กาตุํ วา.

๑๕๓. สีมโต นิคฺคตา พหิภูตา นิสฺสีมา, ตํ. อาจริยุปชฺฌาเยสุ อวตฺวา ทูรํ ภิกฺขาจารํ คเตสุปิ อปสฺสนฺเตน คาโม ปวิสิตพฺโพ. ทิฏฺฐฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ปน อาปุจฺฉิตุํเยว วฏฺฏติ. อตฺตโน กิจฺจยํ วาปีติ อตฺตโน สีมายปิ ปตฺตปจนจีวรรชนาทิกํ สกํ กรณียํ วาปิ กาตุํ.

๑๕๔. อรตินฺติ สาสเน อนภิรตึ. สงฺฆายตฺเตสุ กมฺเมสูติ ปริวาสาทิตชฺชนียาทีสุ สงฺฆปฺปฏิพทฺเธสุ กมฺเมสุ. อุสฺสุกฺกํ วาปีติ อาจริยุปชฺฌาเยสุ ครุธมฺมํ อชฺฌาปนฺเนสุ, กมฺมารเหสุ จ ‘‘กินฺติ นุ โข สงฺโฆ ปริวาสํ ทเทยฺยา’’ติอาทินา อุสฺสาหํ วาปิ.

๑๕๕. คิลาเนสุ อุปฏฺเฐยฺยาติ ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต คิลานุปฏฺฐาโก อลํ คิลานํ อุปฏฺฐาตุํ, ปฏิพโล โหติ เภสชฺชํ สํวิธาตุํ, สปฺปายาสปฺปายํ ชานาติ, อสปฺปายํ อปนาเมติ, สปฺปายํ อุปนาเมติ, เมตฺตจิตฺโต คิลานํ อุปฏฺฐาติ โน อามิสนฺตโร, อเชคุจฺฉี โหติ อุจฺจารํ วา ปสฺสาวํ วา เขฬํ วา วนฺตํ วา นีหาตุํ, ปฏิพโล โหติ คิลานํ กาเลน กาลํ ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตุํ สมาทเปตุํ สมุตฺเตเชตุํ สมฺปหํเสตุ’’นฺติ (มหาว. ๓๖๖) เอวํ วุตฺตปญฺจงฺคสมนฺนาคเตน หุตฺวา คิลาเนสุ อุปฏฺฐเหยฺยาติ อตฺโถ. อิมินา สพฺเพหิปิ อาจริตพฺพํ คิลานวตฺตํ อุปทิสติ. วุฏฺฐานนฺติ เคลญฺญา วุฏฺฐิตํ. อาคเมติ อาคเมยฺย, โอโลเกยฺยาติ อตฺโถ. อุปชฺฌาจริเยหิ จ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิเกสุ ยทิ เต คิลานา โหนฺติ, อาทิโต ปฏฺฐาย จีวเร รชนปริโยสานญฺจ อรติวิโนทนาทิกญฺจ วตฺตํ, อคิลาเนสุ ปน อุทฺเทสปริปุจฺฉา โอวาทานุสาสนิยา อนุคฺคโหปตฺตจีวราทิทานญฺจาติ สพฺพํ กาตพฺพํ. เตเนว เหฏฺฐา วุตฺตํ ‘‘ตสฺมา อาจริเยนาปิ เตสุ สมฺมา วตฺติตพฺพํ, อุปชฺฌาเยน สทฺธิวิหาริเกสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถี’’ติ.

อุปชฺฌาจริยวตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.