๑๔. ภูมินิทฺเทสวณฺณนา

๑๓๖. ยาสุ วุตฺถํ ปกฺกญฺจ กปฺปติ, ตา กปฺปิยา ภูมิโย สมฺมุติ จ สมฺมุติกุฏิ จ…เป… คหปติ จ คหปติกุฏิ จาติ อิมา จตสฺโส โหนฺตีติ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ เภสชฺชกฺขนฺธเก (มหาว. ๒๙๕) วุตฺตาย อุตฺติทุติยกมฺมวาจาย, อปโลกนกมฺมวเสน วา สาเวตฺวา สมฺมา อุตฺติสมฺปนฺนํ กรียตีติ สมฺมุติ, ถมฺภานํ ภิตฺติปาทานํ วา อุคฺคมนํ อุทฺธํ กตฺวา ฐปนํ, ‘‘กปฺปิยกุฏึ กโรมา’’ติ วาจาย สาวนญฺจ อนฺตํ ยสฺสา สา อุสฺสาวนนฺตา. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘ถมฺภปฺปติฏฺฐานญฺจ วจนปริโยสานญฺจ สมกาลํ วฏฺฏตี’’ติ (มหาว. อฏฺฐ. ๒๙๕). นิสาทนํ ปวิสนํ สนฺนิเวสนํ นิสาโท, คุนฺนํ วิย นิสาโท เอติสฺสาติ โคนิสาทิ. ภิกฺขุํ ฐเปตฺวา เสสสหธมฺมิกา สพฺเพ จ เทวมนุสฺสา อิธ คหปตีติ สามญฺเญน อธิปฺเปตา. เอตฺถ ปน คหปติสมฺพนฺธินี กุฏิ ทีเฆน คหปตี.

‘‘ยํ ปน อกปฺปิยภูมิยํ สหเสยฺยปฺปโหนเก เคเห วุตฺถ’’นฺติ (มหาว. อฏฺฐ. ๒๙๕) อฏฺฐกถาวจนโต ยํ สงฺโฆ อากงฺขติ วิหารํ วา อฑฺฒโยคํ วา ปาสาทํ วา หมฺมิยํ วา คุหํ วา เลณาทึ วา, เตสมฺปิ สามญฺญวจนํ วิญฺญายตีติ ตํตํลกฺขณปฺปตฺตา สหเสยฺยปฺปโหนกา เลณาทโย จตูเสฺวว กุฏีสุ อนฺโตคธาติ เวทิตพฺพํ. อิมาสุ จตูสุ สหเสยฺยปฺปโหนเก ปเทเส ยํ สงฺฆิกํ ปุคฺคลิกํ วา ภิกฺขุสนฺตกํ เอกรตฺตมฺปิ อนฺโตวุตฺถํ อนุปสมฺปนฺเนน ปกฺกญฺจ ยาวกาลิกํ ยามกาลิกญฺจ อนฺโตวุตฺถอนฺโตปกฺกสงฺขํ น คจฺฉติ, โก ปน วาโท อิตรทฺวเย. ตํ ปน อกปฺปิยภูมิยมฺปิ วุตฺถํ ปกฺกญฺจ วฏฺฏติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยาสุ วุตฺถํ ปกฺกญฺจ กปฺปตี’’ติ.

๑๓๗. วาสตฺถาย กเต สงฺฆิเก วา เอกสนฺตเก วา สหเสยฺยปฺปโหนเก เคเห กปฺปิยากุฏิ ลทฺธพฺพาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ วาสตฺถายาติ อิมินา อวาสตฺถาย กตํ นิวตฺเตติ. เอกสนฺตเกติ เอกสฺส ภิกฺขุโน สนฺตเก. กปฺปิยากุฏีติ ภาวปฺปธาโนยํ นิทฺเทโส, น หิ เคเห เคหํ ลทฺธุํ ยุชฺชตีติ กปฺปิยกุฏิตาติ อตฺโถ. ทีโฆ ปน คาถาวเสน, กปฺปิยา กุฏิตาติ วา วิเสสนวเสน ทฏฺฐพฺพํ. สหเสยฺยปฺปโหนเกติ เอตฺถ สหเสยฺยปฺปโหนกํ วาสาคารลกฺขเณ วุตฺตลกฺขณํ เสนาสนํ.

๑๓๘. อิทานิ ตา กุฏิโย กเมน ทสฺเสตฺวา ตตฺถ ปฏิปชฺชิตพฺพวิธึ, ตาสํ สพฺพถาปคมญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘เคเห’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘กปฺปิยกุฏึ กโรม, กปฺปิยกุฏึ กโรมา’’ติ เอวมีรยนฺติ สมฺพนฺโธ. อิฏฺฐกา จ ถมฺภา จ ‘‘อิฏฺฐกาถมฺภา’’ติ วตฺตพฺเพ รสฺโส. อิฏฺฐกถมฺภา อาทิ ยสฺส ภิตฺติปาสาทสฺสาติ พหุพฺพีหิ. ปจฺฉา ปฐมสทฺเทน กมฺมธารโย. ‘‘ฐเปยฺย เจ, สา อุสฺสาวนนฺติกา’’ติ เอวํ เจ-สา-สทฺเท โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๓๙. สกโล อปริกฺขิตฺโต อาราโมปิ วาติ สมฺพนฺโธ. เสนาสนํ ปริกฺขิตฺตํ วา โหตุ, อปริกฺขิตฺตํ วา, น ตํ ปมาณํ.

๑๔๐. อญฺเญหิ กปฺปิยกุฏิยา อตฺถาย ทินฺโน วา เตสํ สนฺตโก วาติ โยชนา.

๑๔๑. อวิโรธภาเวน กปฺปนียา กปฺปา, กปฺป สามตฺถิยมิจฺเจตสฺมา อิตฺถิยํ อาปจฺจเย รูปํ, น กปฺปา อกปฺปา, อกปฺปา จ สา กุฏิ เจติ อกปฺปกุฏิ, ตาย. สปฺปิอาทีติ อิมินา สตฺตาหกาลิกํ ยาวชีวิกญฺจ คหิตํ.

๑๔๒. เตเหวาติ อกปฺปกุฏิยํ วุตฺถสปฺปิอาทีหิ เอว สทฺธึ สตฺตาหกาลิกสํสฏฺฐตาย ‘‘สตฺตาหํ กปฺปเต’’ติ วุตฺตํ. สามิเสติ อามิสสงฺขาเตน ปุริมทฺวเยน สหิเต. สามปากตาติ สามํ อตฺตนา ปาโก เอตสฺสาติ สามปากํ, สตฺตาหกาลิเกน สห ปกฺกํ สามิสํ ยาวชีวิกํ, ตสฺส ภาโว สามปากตา. สยํ ปกฺกํ ตํ อตฺตนา สํสฏฺฐตาย ตมฺปิ อามิสํ สามปากคติกํ กโรตีติ ตสฺส สามปากตา โหตีติ อธิปฺปาโย.

๑๔๓. อธิฏฺฐิตาติ ปติฏฺฐิตา. เอว-สทฺโท ติฏฺฐติสทฺทสฺส อนฺเต ทฏฺฐพฺโพ.

๑๔๔. สพฺเพสูติ ถมฺภาทีสุ สกเลสุ. ชหิตํ วตฺถุ กุฏิภูมิ ยสฺสา ชหิตวตฺถุกา. ปริกฺขิตฺเต ชหิตวตฺถุกาติ สมฺพนฺโธ. เสสาติ อิตรา เทฺว กุฏิโย. ฉทนวิพฺภมาติ ฉทนสฺส วินาสา. เอตฺถาปิ ‘‘ชหิตวตฺถุกา’’ติ อาเนตพฺพนฺติ.

ภูมินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.