๑๓. สมณกปฺปนิทฺเทสวณฺณนา

๑๒๕. สมณกปฺปาติ สมณโวหารา. ภวนฺติ, อเหสุนฺติ วา ภูตา, วตฺตมาเน, ภูเต วา ตปฺปจฺจโย. วิรุฬฺหมูลาทิภาวํ อาปชฺชิตฺวา วฑฺฒมานกานํ, วฑฺฒิตฺวา มหนฺตภาวํ ปตฺตานญฺจ รุกฺขลตาทิสงฺขาตานํ ภูตานํ คาโม, ภูตา เอว วา คาโม สมูโห ภูตคาโม. ตสฺส สมารมฺโภ เฉทนผาลนาทิ, ตสฺมึ. นิมิตฺตตฺเถ เจตํ ภุมฺมํ, ตํเหตุ ปาจิตฺติยํ โหตีติ อตฺโถ. กตกปฺปิยํ สมณกปฺปิยํ ภเวติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ กตํ กปฺปิยํ ยสฺสาติ พหุพฺพีหิ. เกนาติ อาห ‘‘นเขนา’’ติอาทิ.

๑๒๖. อิทานิ ยสฺส สมารมฺโภ, ตํ ภูตคามํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ส มูลา’’ติอาทิ อารทฺธํ. โสติ ภูตคาโม. ภวิตุํ อุปฺปชฺชิตุํ ปโยเชตีติ การิตนฺตา ตปฺปจฺจโย, ปภาวิโต อุปฺปาทิโตติ อตฺโถ. อถ วา ปภวนํ ปภโว, อุปฺปตฺติ, โสว ปภโว, ปภาวํ กโรตีติ นามธาตุโต กตฺตริ ตปฺปจฺจโย, ปภาวิโต อุปฺปนฺโนติ อตฺโถ. มูลญฺจ ขนฺโธ จ พีชญฺจ อคฺคญฺจ ผฬุ จ มูล…เป… ผฬูนิ. ผฬุ นาม ปพฺพํ. ตานิเยว พีชานิ, เตหิ ปภาวิโต อุปฺปาทิโต, อถ วา เตหิ อวธิภูเตหิ, การณภูเตหิ วา ปภาวิโต อุปฺปนฺโนติ กเมน วิกปฺปทฺวเย สมาสทฺวยํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ มูลพีชํ นาม หลิทฺทิสิงฺคิเวราทิ.

ขนฺธพีชํ นาม อสฺสตฺถนิโคฺรธาทิ. พีชพีชํ นาม ปุพฺพณฺณาปรณฺณาทิ. อคฺคพีชํ นาม หิริเวราทิ. ผฬุพีชํ นาม อุจฺฉุนฬาทิ. ตตฺถ มูลพีชาทีนิ ปญฺจ พีชคาโม. ตนฺนิพฺพตฺโต รุกฺขลตาทิ ภูตคาโม.

อิทานิ เตสุ พีชคามสมารมฺเภ ทุกฺกฏํ ทสฺเสติ อปรทฺเธน. ภูตคามวิโยชิตํ พีชํ อารมฺเภ ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ. ภูตคามโต วิโยชิตนฺติ ตปฺปุริโส. พีชนฺติ ภูมิยํ โรปิตมโรปิตมฺปิ นิคฺคตวิทตฺถิมตฺตปตฺตวฏฺฏิปิ มูลพีชานิ. ‘‘อารมฺเภ’’ติ กิตกปจฺจยสฺส โยเค อวุตฺเต กมฺมนิ ฉฏฺฐุปฺปตฺติยํ วิกปฺเปน อุภยตฺถ ทุติยา. อารมฺเภติ สมารมฺเภ. ตสฺมา ‘‘อิมํ ปุปฺผํ ผลํ วา ชาน, อิมํ กปฺปิยํ กโรหี’’ติอาทินา กปฺปิยวจเนน ภูตคามโต วิโยชิตํ พีชชาตํ พีชคามปริโมจนตฺถํ ปุน กปฺปิยํ การาเปตฺวา ปริภุญฺชิภพฺพํ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุํ อคฺคิปริชิตํ สตฺถปริชิตํ นขปริชิตํ อพีชํ นิพฺพตฺตพีชญฺเญว ปญฺจม’’นฺติ (จูฬว. ๒๕๐) วุตฺเตสุ ปญฺจสุ นขปริชิตาทีนิ ตีณิ ทสฺสิตานิ.

๑๒๗. อิทานิ อวสิฏฺฐานิ เทฺว ทสฺเสตุํ ‘‘นิพฺพตฺตพีช’’นฺติอาทิกํ ปฐมทฺธํ อาห. ตตฺถ นิพฺพตฺตพีชนฺติ นิพฺพตฺตนิยนฺติ นิพฺพตฺตํ, นิปุพฺพ วตุ วตฺตเนติมสฺมา ตปฺปจฺจโย, นิพฺพตฺตํ พีชํ ยสฺส ตํ นิพฺพตฺตพีชํ, พีชํ นิพฺพตฺเตตฺวา วิสุํ กตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ อมฺพปนสาทิ. โนพีชํ นาม ตรุณมฺพผลาทิ. อิทานิ พีชคามภูตคาเมสุ กปฺปิยกรณปฺปการาทิวิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กฏาหา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กฏาเหน พทฺธํ พีชํ เยสนฺติ พาหิรตฺโถ.

๑๒๘. ภาชเน ภูมิยมฺปิ วา เอกาพทฺเธสุ พีเชสุ เอกสฺมิญฺจ กปฺปิเย กเตติ โยชนา. พีเชสูติ พีชคามภูตคาเมสุ. ภูตคาโมปิ หิ อิธ ‘‘พีช’’นฺติ รุฬฺหีวเสน วุจฺจติ.

๑๒๙. นิกฺขิตฺเตติ ฐปิเต. กปฺปิยํ ปุน กเรยฺยาติ ชาตมูลปณฺณภาวโต ภูตคามตฺตา ภูตคามโต ปริโมจิตํ พีชคามปริโมจนตฺถํ ปุน กปฺปิยํ กาเรยฺยาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ภูตคาโม หิ โส ตทา’’ติ. หิ-สทฺโท เหตุมฺหิ. ตทาติ มูเล จ ปณฺเณ จ ชาตกาเล สเจ มูลมตฺตํ สญฺชายติ, อุปริภาเค สเจ องฺกุโร ชายติ, เหฏฺฐาภาเค ฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ. มูลมตฺเตสุ วา ปน ปณฺณมตฺเตสุ วา นิคฺคเตสุ สเจปิ รตนปฺปมาณาปิ สาขา นิกฺขมนฺติ, พีชคามสงฺคหิตา โหนฺติ.

๑๓๐. อุทกสมฺภโว เสวาโล จ เจติยาทีสุ เสวาโล จ ภูตคาโมวาติ สมฺพนฺโธ. อาทิ-สทฺเทน ปาการาทิคฺคหณํ. ยทิ เทฺว ตีณิ ปณฺณานิ น ชายนฺติ, อคฺคพีชสงฺคหํ คจฺฉติ. สุกฺโข ปน สมฺมชฺชิตพฺโพ. มูลปณฺเณ วินิคฺคเต พีโชปิ ภูตคาโมวาติ สมฺพนฺโธ. ปณฺเณติ อิมินา องฺกุรมตฺตํ ปฏิกฺขิปติ.

๑๓๑. ฆฏาทิปิฏฺเฐ เสวาโล จ อหิฉตฺตกมกุฬญฺจ ทุกฺกฏสฺเสว วตฺถูนีติ สมฺพนฺโธ. ปิฏฺเฐติ อิมินา อนฺโต อพฺโพหาริโกติ ทสฺเสติ. ผุลฺลนฺติ ผุลฺลิตํ อหิฉตฺตกํ. อพฺยวหาริกนฺติ อาปตฺติโวหารโยคฺคํ น โหตีติ อตฺโถ.

๑๓๒. อลฺลรุกฺเข ลาขานิยฺยาสฉตฺตานิ วิโกปิย คณฺหโต ตตฺถ อกฺขรํ ฉินฺทโต วาปิ ปาจิตฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ อลฺลรุกฺเข. ‘‘วิโกปย’’นฺติ โปตฺถเกสุ ปาโฐ ทิสฺสติ, โส อปาโฐ ปฐมนฺตตาย การณาภาวโต. ‘‘วิโกปิยา’’ติ ปน ปาโฐ คเหตพฺโพ. วิโกปิยาติ อิมินา อวิโกเปตฺวา คหเณ อนาปตฺตีติ ทีเปติ.

๑๓๓. ทารุมกฺกฏกาทินาติ อาณึ โกฏฺเฏตฺวา ทารุยนฺตํ กตฺวา ตตฺถ กณฺฏกํ โอลมฺเพนฺติ, เอตํ ทารุมกฺกฏกํ นาม. อาทิ-สทฺเทน กณฺฏกพนฺธนาทีนํ คหณํ. ติณาทึ ฉินฺทิตุํ, คณฺฐิกํ กาตุญฺจ น กปฺปตีติ โยชนา. ฉินฺทิตุนฺติ ฉินฺทนํ.

๑๓๔. ภูตคามํ วาติ ภูตคามํ วา. พีชํ วาติ พีชคามํ วา. ‘‘ฉินฺท วา’’ติอาทินา สพฺพตฺถ วา-สทฺโท โยเชตพฺโพ. ปจ วาติ ปจนํ กโรหีติ วา. ‘‘ปฏ’’ อิติ วา ปาโฐ, ตสฺส อุปฺปาเทหีติ อตฺโถ. ‘‘อิมํ รุกฺขํ ฉินฺทาหี’’ติอาทินา ปน อวตฺวา ‘‘รุกฺขํ ฉินฺทา’’ติอาทินา อนิยเมตฺวา วตฺตุํ วฏฺฏติ.

๑๓๕. อิมนฺติ เอตํ รุกฺขาทึ. อิมํ โสเธหีติ เอตฺถ อิติ-สทฺทํ กตฺวา อตฺโถ วตฺตพฺโพติ.

สมณกปฺปนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.