๑๒. ปาจิตฺติยนิทฺเทสวณฺณนา

๑๒๑. มุสา …เป… หรเณติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมวจนํ, ตสฺส ‘‘ปาจิตฺติ วุตฺตา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. เอวํ สพฺพตฺถ. มุสาวาเทติ นิปาเตน สทฺธึ ตปฺปุริโส. ปุพฺเพปิ ชานิตฺวา วจนกฺขเณปิ ชานนฺตสฺส มุสาภณนนิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. ภณนญฺจ นาม อิธ อภูตสฺส วา ภูตตํ, ภูตสฺส วา อภูตตํ กตฺวา กาเยน วา วาจาย วา วิญฺญาปนปฺปโยโค. ปาราชิกสงฺฆาทิเสสาจารวิปตฺติโย อมูลิกาย โจเทนฺตสฺส ยถากฺกมํ สงฺฆาทิเสสปาจิตฺติยทุกฺกฏานิ. อนุปธาเรตฺวา สหสา ภณนฺตสฺส, ‘‘อญฺญํ ภณิสฺสามี’’ติ อญฺญํ ภณนฺตสฺส ยสฺส ภณติ, โส น สุณาติ, ตสฺส จ อนาปตฺติ.

โอมสติ อมนาปตาย กณฺเณสุ วิชฺฌติ วิย เอเตน, โอมสติ วาติ โอมโส, โส จายํ วาโทจ, ตสฺมึ. ทีโฆ ปน คาถาพนฺธวเสน. เอวํ สพฺพตฺถ. หีนุกฺกฏฺเฐสุ จ ชาตินามโคตฺตวยกมฺมสิปฺปอาพาธลิงฺคกิเลสอาปตฺติอกฺโกสสงฺขาเตสุ ทสสุ ภูเตน วา อภูเตน วา ‘‘ขตฺติโยสิ, จณฺฑาโลสี’’ติอาทินา กาเยน วา วาจาย วา อนญฺญาปเทเสน ภิกฺขุโน ขุํเสตุกามตาย อกฺโกสวจเนติ อตฺโถ. ‘‘สนฺติ อิเธกจฺเจ จณฺฑาลา’’ติอาทินา อญฺญาปเทเสน วา ‘‘โจโรสิ, วิการีสิ, มาตุฆาตโกสี’’ติอาทีหิ ปาฬิมุตฺตปเทหิ วา ภิกฺขุสฺส, ยถา วา ตถา วา อนุปสมฺปนฺนํ, ปรมฺมุขา ปน สพฺพมฺปิ อกฺโกสนฺตสฺส ทุกฺกฏํ. เกวลํ ทวกมฺยตาย วทโต ปน สพฺพตฺถ ทุพฺภาสิตํ.

เปสุญฺญหรเณติ ปิสุณสฺส ภาโว เปสุญฺญํ. อตฺตโน ปิยกมฺยตาย วา ปรสฺส ปเรสุ เภทาธิปฺปาเยน วา ชาติอาทีหิ โอมสนฺตสฺส ภิกฺขุโน วจนํ สุตฺวา ภิกฺขุสฺส ตสฺส เปสุญฺญสฺส หรเณ. อนุปสมฺปนฺนสฺส หรเณ ทุกฺกฏํ. ปทํ ปทํ ปทโส, วิจฺฉายํ โส, โกฏฺฐาเสน โกฏฺฐาเสนาติ อตฺโถ. สงฺคีติตฺตยารุโฬฺห ติปิฏกธมฺโม, อนารุโฬฺห จ ราโชวาทาทิโก ธมฺโม นาม, เตน สห ปทโสติ นิปาตสฺส ตติยาตปฺปุริโส. ปทโสธมฺเมติ เอกกฺขราทินา โกฏฺฐาเสน โกฏฺฐาเสน อนุปสมฺปนฺเนน สทฺธึ ยถาวุตฺตธมฺมภณเนติ อตฺโถ. ปทโสธมฺมภณนญฺหิ ปทโสธมฺม-สทฺเทน อุปจาเรน วุตฺตํ. อนุปสมฺปนฺเนน สทฺธึ เอกโต อุทฺเทสคฺคหเณ สชฺฌายกรเณ, ตํสนฺติเก อุทฺเทสคฺคหณาทิเก จ เตน สทฺธึ เอกโต เยภุยฺเยน ปคุณํ คนฺถํ ภณนฺตสฺส โอสาเรนฺตสฺส ขลิตฏฺฐาเน ‘‘เอวํ ภณาหี’’ติ เอกโต ภณนฺตสฺสปิ อนาปตฺติ.

อนฺตมโส วตฺถาทินา เยน เกนจิ สพฺพจฺฉนฺนํ ฉทนํ อนาหจฺจ ทิยฑฺฒหตฺถุพฺเพเธนาปิ สพฺพปริจฺฉินฺนํ เยภุยฺเยนฉนฺนํ เยภุยฺเยนปริจฺฉินฺนญฺจ เสนาสนํ อคารนฺติ อธิปฺเปตํ. ตตฺรฏฺโฐ ปน ภิกฺขุํ ฐเปตฺวา อนฺตมโส ปาราชิกวตฺถุภูโต ติรจฺฉานคโตปิ อนฺตมโส ตทหุชาตา อิตฺถีปิ อุปจารโต อคาร-สทฺเทน วุจฺจติ. สห อคาเรนาติ สาคาโร, ภิกฺขุ. อุปจาเรเนว จ ปน อนุปสมฺปนฺเนน, มาตุคาเมน จ สห เสยฺยกปฺปนํ สาคารภาโว นามาติ คเหตพฺพํ. สงฺฆสมฺมตํ เสนาสนปญฺญาปกาทิเภทํ อุปสมฺปนฺนํ อยสกามา หุตฺวา ภิกฺขูหิ เยน จ อุชฺฌาเปนฺติ อวชานาเปนฺติ อวญฺญาย โอโลกาเปนฺติ, ลามกโต วา จินฺตาเปนฺติ, ตํ วจนํ อุชฺฌาปนกํ. เยน ขียนฺติ สพฺพตฺถ ตสฺส อวณฺณํ ปกาเสนฺติ, ตํ ขียนํ.

๑๒๒. ตลนฺติ หตฺถตลมธิปฺเปตํ. ตคฺคหเณน ปน กาโยว ตลํ. สตฺตีติ กายปฺปฏิพทฺธา สตฺติ อาวุธวิเสโส, อุปลกฺขณตฺตา ปน สพฺพมฺปิ กายปฺปฏิพทฺธํ สตฺติ. ตลญฺจ สตฺติ จ ตลสตฺติ. อิธ ปน โกเปน ภิกฺขุสฺส ตลสตฺติอุคฺคิรณํ ตลสตฺติ. สเจ ปน วิรทฺโธ ปหารํ เทติ, น ปหริตุกามตาย ทินฺนตฺตา ทุกฺกฏํ, ปหริตุกามตาย ปาจิตฺติยํ, อนุปสมฺปนฺเน ทุกฺกฏํ, โมกฺขาธิปฺปายสฺส อนาปตฺติ.

ปญฺญตฺเตน วทโต อุปสมฺปนฺนสฺส วา เตน วุจฺจมานธมฺมสฺส วา อนาทรกรณํ อนาทโร. อนุปสมฺปนฺนสฺส เตน วุจฺจมานสฺส วา อุปสมฺปนฺเนน, ปเรน วา อปญฺญตฺเตน วา วุจฺจมานสฺส อนาทเร ทุกฺกฏํ.

‘‘อูนวสฺโส ตฺวํ มญฺเญ’’ติอาทินา ภิกฺขุโน กุกฺกุจฺจสฺส อุปฺปาทนํ อนุปสมฺปนฺนสฺส ทุกฺกฏํ.

อนาปุจฺฉา คามปฺปเวสเนติ ปกติวจเนน ปุจฺฉิตุมนุรูปํ อนฺโตอุปจารสีมาย ทสฺสนูปจาเร ภิกฺขุํ ทิสฺวา ‘‘วิกาเล คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉามี’’ติ อนาปุจฺฉิตฺวา วิกาเล คามปฺปเวสเน. ทีโฆ ปน สนฺธิวเสน. อาปทาสุ อนาปตฺติ.

ปรมฺปรโภชเนติ ปโร จ ปโร จ ปรมฺปรา ม-กาโร สนฺธิวเสน, ตสฺมา ปรมฺปรา อุปฺปตฺตวิสยอปาทานวจนํ, ปรโต ปรโต ลทฺธา ภุญฺชเนติ อตฺโถ. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – ปญฺจหิ โภชเนหิ นามํ คเหตฺวา นิมนฺติตสฺส เยน เยน ปฐมํ นิมนฺติโต, ตสฺส ตสฺส โภชนโต อุปฺปฏิปาฏิยา, ‘‘มยฺหํ ภตฺตปจฺจาสํ ตุยฺหํ ทมฺมี’’ติ วา ‘‘วิกปฺเปมี’’ติ วา อาทินา สมฺมุขา วา ปรมฺมุขา วา อวิกปฺเปตฺวา วา อญฺญโต อญฺญโต ปญฺจโภชนาทีนิ ลทฺธา ภุญฺชมาเนติ. คิลานจีวรทานจีวรการสมเย อนาปตฺติ.

๑๒๓. เสยฺยํ เสนาสนานิ วา อนุทฺธริตฺวา คมเนติ สมฺพนฺโธ. วา-สทฺโท สมุจฺจเย. ตตฺถ ‘‘ภิสิ จิมิลิกา อุตฺตรตฺถรณํ ภูมตฺถรณํ ตฏฺฏิกา จมฺมกฺขณฺโฑ นิสีทนํ ปจฺจตฺถรณํ ติณสนฺถาโร ปณฺณสนฺถาโร’’ติ (ปาจิ. ๑๑๖) วุตฺตาสุ ทสสุ เสยฺยาสุ เอกมฺปิ อตฺตโน วสฺสคฺคเน คเหตฺวา สงฺฆิเก สพฺพปฺปฏิจฺฉนฺเน คุตฺเต เสนาสเน สนฺถริตฺวา วา สนฺถราเปตฺวา วา ยถา ฐปิตํ อุปจิกาทีหิ น ขชฺชติ, ตถา ฐปนวเสน อนุทฺธริตฺวา ปริกฺขิตฺตสฺส อารามสฺส ปริกฺเขปํ, อปริกฺขิตฺตสฺส อุปจารํ อติกฺกมิตฺวา คมเน จ, ตถา มญฺจปีฐติสิโกจฺฉสงฺขาตานิ เสนาสนานิ วสฺสกาเล อชฺโฌกาเส สนฺถริตฺวา วา สนฺถราเปตฺวา วา อนุปสมฺปนฺเนน อนุทฺธริตฺวา ถามมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส เลฑฺฑุปาตํ อติกฺกมิตฺวา คมเน จาติ อตฺโถ. ยถาวุตฺตโต ปน อญฺญตฺถ ทุกฺกฏํ.

อิตฺถิยา อทฺธานคมเนติ ‘‘คจฺฉาม ภคินิ, คจฺฉาม อยฺยา’’ติ อญฺญมญฺญํ สํวิทหิตฺวา ‘‘อชฺช วา เสฺว วา’’ติอาทินา นิยมิตกาลวิสงฺเกตํ อกตฺวาปิ ทฺวารวิสงฺเกตํ มคฺควิสงฺเกตํ กตฺวาปิ อิตฺถิยา สทฺธึ อทฺธานมคฺคคมเนติ อตฺโถ.

เอเกกาย นิสีทเนติ เอเกน เอกาติ เอเกกา, ตสฺสา นิสชฺชายาติ อตฺโถ. เอเกน สห เอกิสฺสา นิสชฺชํ วินา เอกาย สห เอกสฺส นิสชฺชํ นาม นตฺถีติ เอกาย สห เอกสฺส นิสชฺชายํ สติ นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺติยนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘เอกาเยกนิสีทเน’’ติ วา ปาโฐ.

๑๒๔. รูปาทีนํ อุปสํหาเรน, ภยานกกถากถเนน วา อุปสมฺปนฺนสฺส ภึสาปเน. อนุปสมฺปนฺนสฺส ทุกฺกฏํ.

อาโกฏเน อุปสมฺปนฺนสฺส อนฺตมโส อุปฺปลปตฺเตนาปิ ปหารทาเน. อนุปสมฺปนฺนสฺส อนฺตมโส ติรจฺฉานคตสฺสปิ ทุกฺกฏํ. โมกฺขาธิปฺปายสฺส อนาปตฺติ.

สงฺฆมชฺเฌ วินยธเรน อนุยุญฺชิยมานสฺส ปุจฺฉิตโต อญฺญสฺส วาโท อญฺเญน อญฺญํ ปฏิจรณํ อญฺญวาโท. ตเถว ปุจฺฉิยมานสฺส อกเถตุกามตาย วิเหสนํ ตุณฺหีภาโว วิเหสา. อญฺญวาทกสฺส วิเหสกสฺส จ ญตฺติทุติยกมฺเมน อญฺญวาทกวิเหสกกมฺเม กเต ปุน อญฺญวาเท วิเหสาย ปาจิตฺติยํ. อนาโรปิเต ปน กมฺเม ทุกฺกฏํ. กิญฺจิ วีติกฺกมํ ทิสฺวา ‘‘อาวุโส, อิทํ นาม ตยา กต’’นฺติ วุตฺเต ตํ น กเถตุกาโม ตุณฺหีภูโต สงฺฆํ วิเหเสตีติ วิเหสโก. อนาจารํ อาจริตฺวา สงฺฆมชฺเฌ อาปตฺติยา, วตฺถุนา วา อนุยุญฺชิยมาเน ตํ อกเถตุกาโม ‘‘โก อาปนฺโน, กิสฺมึ อาปนฺโน’’ติอาทินา นเยน อญฺเญหิ วจเนหิ ตํ วจนํ ปฏิจฺฉาเทนฺโต โย อญฺญํ วทติ, อยํ อญฺญวาทโก นาม.

ทุฏฺฐุลฺลํ นาม ปาราชิกสงฺฆาทิเสสา, อิธ ปน สงฺฆาทิเสโสว. ปกาโส จ ฉาโท จ ปกาสฉาโท, ทุฏฺฐุลฺลสฺส ปกาสฉาโทติ ตปฺปุริโส. อภิณฺหาปตฺติกสฺส ภิกฺขุโน อายตึ สํวรตฺถาย อาปตฺติปริยนฺตํ กุลปริยนฺตญฺจ กตฺวา วา อกตฺวา วา ติกฺขตฺตุํ อปโลเกตฺวา กาตพฺพํ. ภิกฺขุสมฺมุตึ ฐเปตฺวา อนุปสมฺปนฺนสฺส ‘‘อยํ อสุจึ โมเจตฺวา สงฺฆาทิเสสํ อาปนฺโน’’ติอาทินา นเยน วตฺถุนา สทฺธึ อาปตฺตึ ฆเฏตฺวา ตสฺส ทุฏฺฐุลฺลสฺส ปกาสเน อาโรจเน จ, ตสฺเสว เยน เกนจิ อุปาเยน ญตฺวา ฉาทเน จ, อทุฏฺฐุลฺลาโรจเน ฉาทเน จ, อนุปสมฺปนฺนสฺส ปน ปุริมปญฺจมสิกฺขาปเท อิตรา ทุฏฺฐุลฺเลปิ ทุกฺกฏํ.

หาโสทเกติ เอตฺถ หาเส อุทเกติ ปทวิภาโค เวทิตพฺโพ. เยน เกนจิ สรีราวยเวน หสาธิปฺปายสฺส อุปกจฺฉกาทีสุ หาเส ผุสเน. หาสนิมิตฺตญฺหิ ผุสนํ หาโส. อนุปสมฺปนฺเน ทุกฺกฏํ. อุทเก หาเสติ อุปริโคปฺผเก อุทเก หสาธิปฺปายสฺส อุมฺมุชฺชนนิมุชฺชเนน กีฬาย. กีฬา หิ อิธ หาโสติ วุตฺโต. นาวาย กีฬโต, หตฺถาทินา กฏฺฐาทินา วา อุทกํ หนโต อนฺตมโส ภาชนคตกญฺชิกาทีนิปิ ขิปนกีฬาย กีฬโต ทุกฺกฏํ. อหสาธิปฺปายสฺส อนาปตฺติ.

นิจฺฉุภเน วิหาราติ สงฺฆิกวิหารโต ภิกฺขุโน นิกฺกฑฺฒนนิกฺกฑฺฒาปเน. เอตฺถ จ เอกปฺปโยเค เอกา, นานาปโยเค ทฺวารคณนาย อาปตฺติโย. ปุคฺคลิกนิกฺกฑฺฒเน, ตสฺส ปริกฺขารนิกฺกฑฺฒเน, อนุปสมฺปนฺนสฺส ปน ตสฺส ปริกฺขารสฺส วา นิกฺกฑฺฒเน ทุกฺกฏํ. น สมฺมาวตฺตนฺตานํ อนฺเตวาสิกสทฺธิวิหาริกานํ วา นิกฺกฑฺฒเน, อตฺตโน วิสฺสาสิกสฺส วิหารา นิกฺกฑฺฒเน, ภณฺฑนการกสฺส ปน สกลสงฺฆารามโต นิกฺกฑฺฒเน อนาปตฺติ.

อนุปขชฺช สยเนติ ‘‘วุฑฺโฒ, คิลาโน, สงฺเฆน ทินฺโน’’ติ ชานิตฺวา มญฺจปีฐานํ วา ตสฺส ภิกฺขุโน ปวิสนฺตสฺส วา นิกฺขมนฺตสฺส วา อุปจารํ อนุปขชฺช อนุปวิสิตฺวา สงฺฆิเก วิหาเร ‘‘ยสฺส สมฺพาโธ ภวิสฺสติ, โส ปกฺกมิสฺสตี’’ติ อธิปฺปาเยน นิสีทนนิสชฺชนวเสน สยเน. ปุคฺคลิเก ทุกฺกฏํ.

เอตฺถ จ ปาจิตฺตีติ อุทฺทิสิตฺวา กานิจิ ปสิทฺธานิ ทสฺสิตานิ. อวุตฺตานิ ปน ตาทิสานิ อิมินาว สามญฺญวจเนน สงฺคเหตฺวา เวทิตพฺพานิ. กถํ? อเจลกาทิอญฺญติตฺถิยานํ ยสฺส กสฺสจิ อามิสสฺส สหตฺถา ทาเน จ, สปฺปินวนีตเตลมธุผาณิตมจฺฉมํสขีรทธิสงฺขาตานํ ปณีตโภชนานํ อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชเน, ราคปริยุฏฺฐิตอิตฺถิปุริสสฺส โยคฺเค กุเล อนุปวิสิตฺวา นิสชฺชนกปฺปเน, ปญฺจนฺนํ โภชนานํ อญฺญตเรน นิมนฺติโต ตสฺมึ ภุตฺเต วา อภุตฺเต วา สนฺตํ ภิกฺขุํ อนาปุจฺฉิตฺวา ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ วา ยสฺมึ กุเล นิมนฺติโต, ตโต คิลานจีวรทานการสมยํ ฐเปตฺวา อญฺญสฺมึ อญฺญกุลปฺปเวสเน, ฐเปตฺวา เอกทิวสํ อญฺญสฺมึ ทิเน อาวสถปิณฺฑสฺส อคิลาเนน หุตฺวา ภุญฺชเน, รตฺติปริจฺเฉทํ วา เภสชฺชปริจฺเฉทํ วา กตฺวา ปวาริตโต อุตฺตริ อญฺญตฺร ปุน ปวารณาย อญฺญตฺร นิจฺจปฺปวารณาย วิญฺญาปเน, อญฺญตฺร ตถารูปปจฺจยา คามโต นิกฺขนฺตเสนาทสฺสนาย คมเน, ปจฺจเยนปิ คนฺตฺวา ติรตฺตโต อุตฺตริ เสนาย วาเส, ตสฺส จ วสนฺตสฺส ยุทฺธฏฺฐานพลคณฏฺฐานเสนานิเวสอนีกทสฺสนตฺถํ คมเน, ปิฏฺฐาทีหิ กตมชฺชสงฺขาตสุราย, ปุปฺผาทีหิ กตอาสวสงฺขาตเมรยสฺส จ ปาเน, ปทีปุชฺชลปตฺตปจนาทิการณํ วินา วิสิพฺพิตุกามตาย อคิลานสฺส อคฺคิโน ชาลนชาลาปเน, กปฺปพินฺทุํ อนาทาย นวจีวรปริโภเค, สามํ จีวรํ วิกปฺเปตฺวา อปจฺจุทฺธาย ปริโภเค, ภิกฺขุสนฺตกปตฺตาทิโน อนฺตมโส หสาธิปฺปาเยนปิ อปนิธาเน อปนิธาปเน, สญฺจิจฺจ ติรจฺฉานคตสฺส ชีวิตโวโรปเน, สญฺจิจฺจ ยถาธมฺมํ นิหตาธิกรณสฺส ปุนกมฺมาย อุกฺโกฏเน, สญฺจิจฺจ เถยฺยสตฺเถน สทฺธึ สํวิธาย เอกทฺธานคมเน, ภิกฺขูหิ สิกฺขาปเทหิ วุจฺจมานสฺส อญฺญํ อวิจาเรตฺวา ‘‘น ตตฺถ สิกฺขิสฺสามี’’ติ ภณเน, สิกฺขาปทวิวณฺณเน, อิเมสํ ‘‘สุตฺวา โอรมิสฺสามี’’ติ อธิปฺปายํ วินา วิวาทาปนฺนานํ อุปสฺสุติฏฺฐาเน, ธมฺมิกานํ กมฺมานํ ฉนฺทํ ทตฺวา ปจฺฉา ขียนธมฺมาปชฺชเน, สงฺเฆ วินิจฺฉเย วตฺตมาเน ฉนฺทํ อทตฺวา ปกฺกมเน, สมคฺเคน สงฺเฆน จีวรํ ทตฺวา ปจฺฉา ขียนธมฺมาปชฺชเน, อญฺญตฺร อชฺฌารามา อชฺฌาวสถา วา รตนสฺส วา รตนสมฺมตสฺส วา อุคฺคณฺหนอุคฺคหาปเน ปาจิตฺติยนฺติ.

ปาจิตฺติยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.