๗. ปวารณานิทฺเทสวณฺณนา

๗๓. อิทานิ ปวารณาวิธึ ทสฺเสตุํ ‘‘ปวารณา’’ติ (ปาจิ. ๒๓๘-๒๓๙; ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙; กงฺขา. อฏฺฐ. ปฐมปวารณาสิกฺขาปทวณฺณนา) ปทํ อุทฺธฏํ. ตตฺถ อิริยาปเถนาติ ฐานคมนสยนนิสชฺชานํ อญฺญตเรน อิริยาปเถนาติ อตฺโถ. ตโต อิริยาปถโต อญฺเญน อิริยาปเถน อนติริตฺตกํ ปริภุญฺเชยฺย เจ, ปาจิตฺติยนฺติ อตฺโถ. ปาจิตฺตินติริตฺตกนฺติ ปาจิตฺติ อนติริตฺตกํ.

๗๔. อิทานิ เยหิ องฺเคหิ ปวารณา โหติ, ตานิ องฺคานิ ทสฺเสตุํ ‘‘อสน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อสนนฺติ เอเตน อวิปฺปกตโภชนตา วุตฺตา, ภุญฺชมาโน จ โส ปุคฺคโล โหตีติ อตฺโถ. โภชนญฺเจวาติ ยํ ภุญฺชนฺโต ปวาเรติ, ตํ โอทโน กุมฺมาโส สตฺตุ มจฺโฉ มํสนฺติ อิเมสุ อญฺญตรํ โหตีติ อตฺโถ. อภิหาโรติ ทายโก ตสฺส ตํ ภตฺตํ กาเยน อภิหรตีติ อตฺโถ, วาจาภิหาโร ปน น คเหตพฺโพ. สมีปตาติ ทายโก ปวารณปฺปโหนกโภชนํ คเหตฺวา อฑฺฒเตยฺยหตฺถปฺปมาเณ โอกาเส โหตีติ อตฺโถ. กายวาจาปฏิกฺเขโปติ หตฺถปาเส ฐิเตน อภิหฏํ ภิกฺขํ กาเยน วา วาจาย วา ปฏิกฺขิเปยฺยาติ อตฺโถ. เอตฺถ ปน สเจ ภิกฺขุ นิสินฺโน โหติ, อานิสทสฺส ปาริมนฺตโต ปฏฺฐาย, สเจ ฐิโต, ปณฺหิอนฺตโต ปฏฺฐาย, สเจ นิปนฺโน, เยน ปสฺเสน นิปนฺโน, ตสฺส ปาริมนฺตโต ปฏฺฐาย ทายกสฺสาปิ ตถาวิธสฺส ฐเปตฺวา ปสาริตหตฺถํ ยํ ตสฺส อาสนฺนตรํ องฺคํ, ตสฺส วเสน ปริจฺเฉโท กาตพฺโพ. ปญฺจ องฺคา ปวารณาติ ‘‘อสนํ ปญฺญายติ, โภชนํ ปญฺญายติ, หตฺถปาเส ฐิโต อภิหรติ, ปฏิกฺเขโป ปญฺญายตี’’ติ (ปาจิ. ๒๓๙; ปริ. ๔๒๘) ปาฬิยํ วุตฺเตหิ อิเมหิ ปญฺจหิ องฺเคหิ ปวารณา โหตีติ อตฺโถ.

๗๕. อิทานิ เอเตสุ ปญฺจสุ โภชนํ ทสฺเสตุํ ‘‘โอทโน’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิทานิ โอทนาทโย อิเมหิ นิพฺพตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สาลี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เสตรตฺตกาฬเภทา สพฺพาปิ กงฺคุชาติโย กงฺคูติ คเหตพฺพา. กาฬเสตา กุทฺรูสวรกา. อิเมสํ สตฺตนฺนํ ธญฺญานํ โอทโน จ โภชฺชยาคุ จ โอทโน นามาติ อตฺโถ.

๗๖. สามากาทิติณํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙) กุทฺรูสเก สงฺคหํ คตนฺติ อตฺโถ. วรกโจรโก วรเก สงฺคหํ คโต, สาลิยญฺเจว นีวาโร สงฺคหํ คโต เสตตฺตาติ วทนฺติ. อิเมสํ วุตฺตปฺปการานํ สานุโลมานํ สตฺตนฺนํ ธญฺญานํ ตณฺฑุเล คเหตฺวา ‘‘ยาคุํ ปจิสฺสามา’’ติ วา ‘‘ภตฺตํ ปจิสฺสามา’’ติ วา ยํ กิญฺจิ สนฺธาย ปจนฺติ, สเจ อุณฺหํ วา สีตลํ วา ภุญฺชนฺตานํ โภชนกาเล คหิตคหิตฏฺฐาเน โอธิ ปญฺญายติ, อยํ โอทโน นาม, ปวารณํ ชเนติ. โยปิ ปายาโส วา อมฺพิลยาคุ วา อุทฺธนโต โอตาริตมตฺตา อพฺภุณฺหา อาวิชฺฌิตฺวา ปิวิตุํ สกฺกา, คหิโตกาเสปิ โอธึ น ทสฺเสติ, อยํ ปวารณํ น ชเนติ. อุสุมาย ปน วิคตาย ฆนภาวํ คจฺฉติ, โอธิ ปญฺญายติ, ปุน ปวารณํ ชเนติ, ปุพฺเพ ตนุกภาโว น รกฺขติ. ภตฺเต ปน อุทกกญฺชิกขีราทีนิ อากิริตฺวา ‘‘ยาคุํ คณฺหถา’’ติ วทนฺติ, กิญฺจาปิ ตนุกา โหติ, ปวารณํ ชเนติเยว ตสฺมึ ยาคุยา นตฺถิภาวโต. สเจ ปน ปกฺกุถิเตสุ อุทกาทีสุ ปกฺขิปิตฺวา ปจิตฺวา เทนฺติ, ยาคุสงฺคหเมว คจฺฉติ.

๗๗. ภฏฺฐธญฺญมโยติ สตฺตวิธานิปิ ธญฺญานิ คเหตฺวา ขรปากภชฺชิตานํ เตสํ ตณฺฑุเล โกฏฺเฏตฺวา กตจุณฺณกุณฺฑกานิ สตฺตุ นาม. สมปากภชฺชิตานํ ปน อาตปสุกฺขานํ วา ตณฺฑุลานํ จุณฺณกุณฺฑกานิ สตฺตุสงฺขฺยํ น คจฺฉนฺติ. ยวสมฺภโวติ อญฺเญหิ ปน มุคฺคาทีหิ กตกุมฺมาโส น ปวาเรตีติ อธิปฺปาโย. อุทกสมฺภโวติ อิมินา กกฺกฏกสิปฺปิกสมฺพุกาทโยปิ สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. สเจ ยาคุปานกาเล เอกสฺมึ ภาชเน ฐเปตฺวา มจฺฉมํสํ วา ขาทนฺติ, เต เจ อขาทนฺโต อญฺญํ ปวารณปฺปโหนกํ ปฏิกฺขิปติ, น ปวาเรติ. ขาทิเตปิ สเจ มุเข อวสิฏฺฐํ นตฺถิ, ตทา ปฏิกฺขิปนฺโตปิ น ปวาเรติเยว. สเจ ปตฺเต อวสิฏฺฐํ อตฺถิ, มุเข นตฺถิ, ตญฺเจ อขาทิตุกาโม โหติ, อญฺญตฺถ วา คนฺตฺวา ขาทิตุกาโม, ตสฺมึ ขเณ ปฏิกฺขิปนฺโตปิ น ปวาเรติเยว.

๗๘. โภชนนฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙) ปญฺจสุ โภชเนสุ ยํ กิญฺจิ โภชนํ. กปฺปิยํ วา อกปฺปิยํ วา ภุญฺชนฺโตติ สมฺพนฺโธ. นิเสธยนฺติ กาเยนาภิหฏํ องฺคุลิจลนาทินา วา ภมุกวิกาเรน วา กุทฺธภาเวน โอโลเกน วา ปฏิกฺขิปนฺโต กาเยน วา ‘‘อล’’นฺติ วา ‘‘น คณฺหามี’’ติ วา ‘‘มา อากิรา’’ติ วา ‘‘อปคจฺฉา’’ติ วา อาทินา นเยน ปฏิกฺขิปนฺโต วาจาย วา นิเสธยนฺโตติ อตฺโถ. กปฺปนฺติ กปฺปิยโภชนเมว ปฏิกฺขิปนฺโต โส ปวาเรติ, อกปฺปิยมํสํ วา โภชนํ วา ปฏิกฺขิปนฺโต น ปวาเรติ. กสฺมา? ตสฺส ปฏิกฺขิปิตพฺพฏฺฐาเน ฐิตตฺตา. สเจ กปฺปิยโภชนํ ภุญฺชมาโน อกปฺปิยํ ปฏิกฺขิปติ, น ปวาเรติ. กสฺมา? ตสฺส ปฏิกฺขิปิตพฺพโต. อิทานิ มิสฺสกนยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตนฺนาเมนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺรายํ ปิณฺฑตฺโถ – ตนฺนาเมน วา อิมนฺติ วา อภิหฏํ กปฺปิยํ นิเสธยํ ปวาเรยฺยาติ. กึ วุตฺตํ โหติ? โย ปน มจฺฉมํสมิสฺสํ (กงฺขา. อฏฺฐ. ปฐมปวารณาสิกฺขาปทวณฺณนา; ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙) ยาคุํ พฺยญฺชนํ วา อาหริตฺวา ‘‘มจฺฉํ คณฺหถ, มํสํ คณฺหถา’’ติ วทติ, ตํ ปฏิกฺขิปโต ปวารณา โหติ. สเจ ‘‘ยาคุํ คณฺหถ, รสพฺยญฺชนํ คณฺหถา’’ติ วทติ, ตํ ปฏิกฺขิปโต ปวารณา น โหติ. กสฺมา? ตสฺสาปิ อตฺถิตาย. สเจ ‘‘อิมํ คณฺหถา’’ติ สวตฺถุกํ กตฺวา เทติ, ตํ ปฏิกฺขิปโต ปวารณา โหติ. ภตฺตมิสฺสเกปิ เอเสว นโย. สเจ อญฺญสฺส อภิหฏํ ปฏิกฺขิปติ, ปวารณา นตฺถิเยว.

๗๙-๘๐. อิทานิ ปวารณํ อชเนนฺเต ทสฺเสตุํ ‘‘ลาชา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ ลาชา ตํสตฺตุภตฺตานีติ (กงฺขา. อฏฺฐ. ปฐมปวารณาสิกฺขาปทวณฺณนา) ลาชา จ ลาเชหิ กตสตฺตุภตฺตานิ จาติ อตฺโถ. มจฺฉมํสปูเวสุ ปน ปวารณา โหติ, ตสฺมา ‘‘สุทฺธขชฺชโก’’ติ วุตฺตํ. ภฏฺฐปิฏฺฐนฺติ ปุพฺเพ อามกํ ปจฺฉา ภชฺชิตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. เวฬุอาทีนํ วุตฺตาวเสสานํ ภตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. รสยาคุ รโส ปกฺกยาคุ. มํสาทีหิ อมิสฺสิตา สุทฺธยาคุ. ปุถุกามยํ ปน ยํ กิญฺจิ ปวารณํ น ชเนติ.

๘๑. วุฏฺฐายาติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙) อาสนา อุฏฺฐาย อติริตฺตํ น กาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. สเจ ปวาเรตฺวา อาสนา น วุฏฺฐาติ ภิกฺขุ, ตสฺสาปิ อติริตฺตํ กาตุํ ลภติ. อภุตฺเตน จ โภชนนฺติ เยน ปญฺจนฺนํ โภชนานํ อญฺญตรํ โภชนํ อนฺตมโส กุสคฺเคนาปิ น ภุตฺตํ, เตนาปิ อติริตฺตํ น กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. เยน ปน อรุณุคฺคเมปิ ภุตฺตํ โหติ, โส เจ อปวาริโต อาสนา วุฏฺฐิโตปิ มชฺฌนฺหิกสมเยปิ ปุน กิญฺจิ อภุตฺวาปิ กาตุํ ลภติ. เยน ยํ วา ปุเร กตนฺติ เยน ยํ วา ปุพฺเพ กตํ, เตน ตมฺปิ ปจฺฉา น กาตพฺพํ. อญฺเญน ปน ตํ กาตุํ วฏฺฏตีติ วทนฺติ.

๘๒. ยํ ผลํ วา กนฺทมูลํ วา ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ กตกปฺปิยํ อญฺญมฺปิ กปฺปิยโภชนํ วา กปฺปิยมํสํ วา, อิทํ กปฺปิยํ นาม, วุตฺตปฺปการวิปรีตํ อกปฺปิยํ นาม, ตสฺมึ อติริตฺตกรณํ น รุหติ, ยญฺจ ปฏิคฺคเหตฺวา น คหิตํ, ตสฺมิมฺปิ น รุหติ, เตน วุตฺตํ ‘‘กปฺปิยํ คหิตญฺเจวา’’ติ. อุจฺจาริตนฺติ กปฺปิยํ กาเรตุํ อาคเตน ภิกฺขุนา อีสกมฺปิ อุกฺขิตฺตํ วา อปนมิตํ วาติ อตฺโถ. หตฺถปาสโต พหิ ฐิตํ กาตุํ น วฏฺฏติ, เตน วุตฺตํ ‘‘หตฺถปาสค’’นฺติ. อติริตฺตํ กโรนฺเตวนฺติ อติริตฺตํ กโรนฺโต ‘‘อลเมตํ สพฺพ’’นฺติ วจีเภทํ กตฺวา เอวํ ภาสตูติ อตฺโถ. ‘‘อลเมตํ สพฺพ’’นฺติ ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺพํ, อยํ กิร อาจิณฺโณ. วินยธรา กิร ปน ‘‘สกึ เอว วตฺตพฺพ’’นฺติ วทนฺติ. อลเมตํ สพฺพนฺติ อิทมฺปิ โว อธิกํ, อิโต อญฺญํ น ลจฺฉสีติ อตฺโถ.

๘๓. อนุปสมฺปนฺนหตฺถคนฺติ กปฺปิยํ กโรนฺเตน ปน อนุปสมฺปนฺนสฺส หตฺเถ ฐิตํเยว น กาตพฺพํ, ตํ ปน อญฺเญน ภิกฺขุนา ปฏิคฺคหาเปตฺวา ตสฺส หตฺเถ ฐิตํ อติริตฺตํ กตฺวา อนุปสมฺปนฺนสฺส ทาตุํ วฏฺฏติ. อตฺตนา อาคนฺตฺวา อญฺญสฺส หตฺเถ จ เปสยิตฺวาปิ กาเรตุํ ลพฺภเตติ อตฺโถ. ตํ ปน อติริตฺตการกํ ฐเปตฺวา อญฺโญ สพฺโพ ปวาริโตปิ อปฺปวาริโตปิ ภุญฺชิตุํ ลภตีติ อตฺโถ. สเจ ปวาริโต ปริภุญฺชติ, ยถา อกเตน มิสฺสํ น โหติ, ตถา มุขญฺจ หตฺถญฺจ สุทฺธํ กตฺวา ภุญฺชิตพฺพํ. คิลานสฺส ภุตฺตาวเสสมฺปิ ตสฺส ‘‘อชฺช วา เสฺว วา ขาทิสฺสตี’’ติ อาหฏมฺปิ อนติริตฺตกตํ ภุญฺชิตุํ วฏฺฏตีติ. ปวารณาวินิจฺฉโย.

ปวารณานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.