๔๙. จตุรารกฺขนิทฺเทสวณฺณนา

๔๖๑-๒. อสุภนฺติ อสุภภาวนา. อิเม จตฺตาโร จตุรารกฺขา นามาติ อธิปฺปาโย. อิทานิ เต ทสฺเสตุํ ‘‘อารกตฺตาทินา’’ติอาทิมาห. อารกตฺตาทินาติ เอตฺถ อารกตฺตา, อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวาติ อิเมหิ ตาว จตูหิ การเณหิ โส ภควา อรหนฺติ อนุสฺสริตพฺโพติ อตฺโถ. วุตฺตเญฺหตํ –

‘‘อารกตฺตา หตตฺตา จ, กิเลสารีน โส มุนิ;

หตสํสารจกฺกาโร, ปจฺจยาทีน จารโห;

น รโห กโรติ ปาปานิ, อรหํ เตน วุจฺจตี’’ติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑; วิสุทฺธิ. ๑.๑๓๐);

ภควา ปน สพฺพกิเลเสหิ สุวิทูรวิทูเร ฐิโต มคฺเคน สวาสนกิเลสานํ หตตฺตา, ตสฺมา ‘‘อารกตฺตา อรห’’นฺติ วุตฺโต. วุตฺตเญฺหตํ –

‘‘โส ตโต อารกา นาม;

ยสฺส เยนาสมงฺคิตา;

อสมงฺคี จ โทเสหิ,

นาโถ เตนารหํ มโต’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๕);

ภควตา ปน สพฺพกิเลสารโย หตา, ตสฺมา ‘‘อรีนํ หตตฺตาปิ อรห’’นฺติ วุตฺโต. วุตฺตเญฺหตํ –

‘‘ยสฺมา ราคาทิสงฺขาตา, สพฺเพปิ อรโย หตา;

ปญฺญาสตฺเถน นาเถน, ตสฺมาปิ อรหํ มโต’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๖);

ยํ ปเนตํ อวิชฺชาภวตณฺหามยนาภิปุญฺญาภิสงฺขารอปุญฺญาภิสงฺขารอาเนญฺชาภิสงฺขารารํ ชรามรณเนมิ ‘‘อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๐๓) วจนโต อาสวสมุทยมเยน อกฺเขน วิชฺฌิตฺวา ติภวรเถ โยชิตํ อนาทิกาลปฺปวตฺตํ สํสารจกฺกํ, ตสฺส ภควโต โพธิรุกฺขมูเล สมฺมปฺปธานวีริยปาเทหิ จตุปาริสุทฺธิสีลปถวิยํ ปติฏฺฐาย สทฺธาหตฺเถน กมฺมกฺขยกรญาณผรสุํ คเหตฺวา สพฺเพ อรา หตา. ตสฺมา ‘‘อรานํ หตตฺตา อรห’’นฺติ วุตฺโต. วุตฺตเญฺหตํ –

‘‘อรา สํสารจกฺกสฺส, หตา ญาณาสินา ยโต;

โลกนาเถน เตเนส, อรหนฺติ ปวุจฺจตี’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๘);

อคฺคทกฺขิเณยฺยตฺตา จีวราทีนํ ปจฺจยานํ อุตฺตมปูชาย จ ยุตฺโต ภควา, ตสฺมา ‘‘ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา จ อรห’’นฺติ วุจฺจติ. วุตฺตเญฺหตํ –

‘‘ปูชาวิเสสํ สห ปจฺจเยหิ,

ยสฺมา อยํ อรหติ โลกนาโถ;

อตฺถานุรูปํ อรหนฺติ โลเก,

ตสฺมา ชิโน อรหติ นามเมต’’นฺติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๙);

ยถา โลเก เกจิ ปณฺฑิตมานิโน อสิโลกภเยน รโห ปาปานิ กโรนฺติ, ตถา ภควา กทาจิปิ น กโรติ, ตสฺมา ‘‘ปาปกรเณ รหาภาวา จ อรห’’นฺติ วุจฺจติ. วุตฺตเญฺหตํ –

‘‘ยสฺมา นตฺถิ รโห นาม, ปาปกมฺเมสุ ตาทิโน;

รหาภาเวน เตเนส, อรหํ อิติ วิสฺสุโต’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๑๓๐) –

เอวํ อารกตฺตาทินา อรหนฺติ ภาเวตพฺพํ.

สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ. สมฺมาติ ญาเยเนว, อภิญฺเญยฺเย ธมฺเม อภิญฺเญยฺยโต ปริญฺเญยฺเย ธมฺเม ปริญฺเญยฺยโต ปหาตพฺเพ ธมฺเม ปหาตพฺพโต สจฺฉิกาตพฺเพ ธมฺเม สจฺฉิกาตพฺพโต ภาเวตพฺเพ ธมฺเม ภาเวตพฺพโต เอวาติ อตฺโถ. สามญฺจาติ อตฺตนาว. วุตฺตเญฺหตํ –

‘‘อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ภาเวตพฺพญฺจ ภาวิตํ;

ปหาตพฺพํ ปหีนํ เม, ตสฺมา พุทฺโธสฺมิ พฺราหฺมณา’’ติ. (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๖๓);

‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถาเทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’’ติ เอวํ วุตฺเต นวเภเท ภควโต คุเณ ยา ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต สติเยว อนุสฺสติ, ปวตฺติตพฺพฏฺฐานมฺหิเยว วา ปวตฺตตฺตา สทฺธาปพฺพชิตสฺส กุลปุตฺตสฺส อนุรูปา สตีติ อนุสฺสติ, พุทฺธํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ พุทฺธานุสฺสติ, ยา เอวํ นววิเธน ปวตฺตา สติ, สา พุทฺธานุสฺสติ นามาติ อตฺโถ. สพฺพากาเรน ปน อาจริเยน พุทฺธโฆเสน พุทฺธานุสฺสติ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๓ อาทโย) วุตฺตา, อตฺถิเกน ปน ตโต ปจฺจาสีสิตพฺพา.

๔๖๓-๔. จตุรารกฺขาย สายํปาตํ ภาเวตพฺพตฺตา เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสนฺเตน เถเรน สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานภาวนาวเสน ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. อิตรถา ‘‘อตฺตานํ อุปมํ กตฺวา, น หเนยฺย น ฆาตเย’’ติ (ธ. ป. ๑๒๙-๑๓๐) วจนโต สพฺพปฐมํ ‘‘อหํ สุขิโต โหมิ, อเวโร’’ติอาทินา นเยน ภาเวตฺวาว อตฺตนิ จิตฺตํ นิปริพนฺธมานํ กตฺวา ปจฺฉา อาจริยุปชฺฌายาทีสุ กเมน ภาเวตพฺพา. อตฺตนิ ปน อปฺปนา น โหติ. โคจรคามมฺหิ อิสฺสเร ชเนติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕) โคจรคาเม. สีมฏฺฐสงฺฆโต ปฏฺฐาย ปริจฺฉิชฺช ปริจฺฉิชฺชาติ อตฺโถ. เอวํ เมตฺตํ ภาเวนฺโต ภิกฺขุสงฺเฆ เมตฺตาย สหวาสีนํ มุทุจิตฺตํ ชเนติ, อถสฺส สุขสํวาสตา โหติ. สีมฏฺฐกเทวตาสุ เมตฺตาย มุทุกตจิตฺตาหิ เทวตาหิ ธมฺมิกาย รกฺขาย สุสํวิหิตรกฺโข โหติ. โคจรคามมฺหิ อิสฺสรชเน เมตฺตาย มุทุกตจิตฺตสนฺตาเนหิ อิสฺสเรหิ ธมฺมิกาย รกฺขาย สุรกฺขิตปริกฺขาโร โหติ. ตตฺถ มนุสฺเส เมตฺตาย ปสาทิตจิตฺเตหิ เตหิ อปริภูโต หุตฺวา วิจรติ. สพฺพสตฺเตสุ เมตฺตาย สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตจาโร โหติ.

๔๖๕-๖. วณฺณโต จ สณฺฐานโต จ โอกาสโต จ ทิสโต จ ปริจฺเฉทโต จ เกสาทิโกฏฺฐาเส ววตฺถเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ วณฺณโตติ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๑๐) เกสาทีนํ วณฺณโต. สณฺฐานโตติ เตสํเยว สณฺฐานโต. โอกาสโตติ ‘‘อยํ โกฏฺฐาโส อิมสฺมึ นาม โอกาเส ปติฏฺฐิโต’’ติ เอวํ ตสฺส ตสฺส โอกาสโต. ทิสโตติ อิมสฺมึ สรีเร นาภิโต อุทฺธํ อุปริมา ทิสา, อโธ เหฏฺฐิมา ทิสา, ตสฺมา ‘‘อยํ โกฏฺฐาโส อิมิสฺสา นาม ทิสายา’’ติ ทิสา ววตฺถเปตพฺพา. ปริจฺเฉทโตติ สภาคปริจฺเฉทโต วิสภาคปริจฺเฉทโตติ เทฺว ปริจฺเฉทา. ตตฺถ ‘‘อยํ โกฏฺฐาโส เหฏฺฐา จ อุปริ จ ติริยญฺจ อิมินา นาม ปริจฺเฉโท’’ติ เอวํ สภาคปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. ‘‘เกสา น โลมา, โลมา น เกสา’’ติ เอวํ อมิสฺสกวเสน วิสภาคปริจฺเฉโท.

เอวํ ปญฺจหิ อากาเรหิ ววตฺถานาการํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ มนสิ กโรนฺเตน เอวํ มนสิ กาตพฺพนฺติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุปุพฺพโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อนุปุพฺพโตติ สชฺฌายกรณกาลโต ปฏฺฐาย ‘‘เกสา นขา’’ติ เอวํ เอกนฺตริกาย วา ‘‘โลมา เกสา’’ติ เอวํ อุปฺปฏิปาฏิยา วา น มนสิ กาตพฺพํ, อถ โข ‘‘เกสา โลมา’’ติอาทินา นเยน อนุปฏิปาฏิยา มนสิ กาตพฺพํ, อนุปฏิปาฏิยา มนสิ กโรนฺเตนาปิ นาติสีฆํ นาติสณิกํ มนสิ กาตพฺพํ, พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ เจตโส วิกฺเขโป ปฏิพาหิตพฺโพ. ‘‘ปณฺณตฺตึ สมติกฺกมฺม, มุญฺจนฺตสฺสานุปุพฺพโต’’ติ ปาโฐ คเหตพฺโพ. เอวญฺหิ สติ ภาวนากฺกเมน อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโย โหติ. ‘‘เกสา โลมา’’ติอาทิปญฺญตฺตึ อมนสิกตฺวา ปฏิกฺกูลภาเวน เอวํ จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ. มุญฺจนฺตสฺสานุปุพฺพโตติ โย โย โกฏฺฐาโส อาปาถํ นาคจฺฉติ, ตํ ตํ อนุปุพฺพโต มุญฺจนฺตสฺสาติ อตฺโถ.

๔๖๗. อิทานิ ยถา ปฏิกฺกูลมนสิกาโร กาตพฺโพ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘วณฺณอาสยสณฺฐานา’’ติอาทิมาห. เอเตหิ วณฺณาทีหิ โกฏฺฐาเสหิ ปฏิกฺกูลาติ ภาวนาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ (วิภ. อฏฺฐ. ๓๕๖; วิสุทฺธิ. ๑.๑๗๘) เกสา ตาว วณฺณโตปิ ปฏิกฺกูลา. ตถา หิ ยาคุภตฺตาทีสุ เกสวณฺณํ กิญฺจิ ทิสฺวา ชิคุจฺฉนฺติ. สณฺฐานโตปิ ปฏิกฺกูลา. ตถา หิ รตฺตึ ภุญฺชนฺตา เกสสณฺฐานํ มกจิวากาทิกํ ฉุปิตฺวา ชิคุจฺฉนฺติ. เตลมกฺขนาทิวิรหิตานญฺจ อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตานญฺจ คนฺโธ อติวิย ปฏิกฺกูโลติ คนฺธโตปิ ปฏิกฺกูลา. อสุจิฏฺฐาเน ชาตสูเปยฺยปณฺณํ วิย ปุพฺพโลหิตมุตฺตกรีสปิตฺตเสมฺหาทินิสฺสนฺเทน ชาตตฺตา อาสยโตปิ ปฏิกฺกูลา. คูถราสิมฺหิ อุฏฺฐิตกณฺณิกํ วิย เอกตึสโกฏฺฐาสราสิมฺหิ ชาตตฺตา โอกาสโตปิ ปฏิกฺกูลา. อุทฺธุมาตกํ วินีลกํ วิปุพฺพกํ วิจฺฉิทฺทกํ วิกฺขายิตกํ วิกฺขิตฺตกํ หตวิกฺขิตฺตกํ โลหิตกํ ปุฬวกํ อฏฺฐิกนฺติ อิเมสุ อุทฺธุมาตกาทีสุ วตฺถูสุ อสุภาการํ คเหตฺวา ปวตฺตา ภาวนา วา อสุภํ นามาติ อตฺโถ.

๔๖๘. ยํ ปเนตํ อรหนฺตานํ วฏฺฏทุกฺขสมุจฺเฉทสงฺขาตํ สมุจฺเฉทมรณํ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๖๗), สงฺขารานํ ขณภงฺคสงฺขาตํ ขณิกมรณํ, ‘‘รุกฺโข มโต, โลหํ มต’’นฺติอาทิ สมฺมุติมรณญฺจ, น ตํ อิธ อธิปฺเปตํ. อิธ ปน มรณนฺติ เอกภวปริยาปนฺนสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส อุปจฺเฉโท อธิปฺเปโต. ตมฺปิ กาลมรณํ อกาลมรณนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ กาลมรณํ ปุญฺญกฺขเยน วา อายุกฺขเยน วา อุภยกฺขเยน วา โหติ, อกาลมรณํ อุปปีฬกอุปจฺเฉทกกมฺมวเสน. ‘‘มรณํ เม ภวิสฺสตี’’ติ วา ‘‘ชีวิตํ อุจฺฉิชฺชิสฺสตี’’ติ วา ‘‘มรณํ มรณ’’นฺติ วา โยนิโส ภาวยิตฺวานาติ สมฺพนฺโธ.

๔๖๙-๗๐. ยสฺส ปน เอตฺตาวตา อุปจารชฺฌานํ น อุปฺปชฺชติ, เตน วธกปจฺจุปฏฺฐานโต สมฺปตฺติวิปตฺติโต อุปสํหรณโต กายพหุสาธารณโต อายุทุพฺพลโต อนิมิตฺตโต อทฺธานปริจฺเฉทโต ขณปริตฺตโตติ อิเมหิ อฏฺฐหิ อากาเรหิ มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ, อิทานิ เต ทสฺเสตุํ ‘‘วธกสฺเสวุปฏฺฐาน’’นฺติอาทิมาห. อสึ อุกฺขิปิตฺวา สีสํ ฉินฺทิตุํ ฐิตวธโก วิย มรณํ ปจฺจุปฏฺฐิตเมวาติ ภาวนา มรณสฺสติ นามาติ สมฺพนฺโธ. เอวํ สพฺพตฺถ. สพฺพํ อาโรคฺยํ พฺยาธิปริโยสานํ, สพฺพํ โยพฺพนํ ชราปริโยสานํ, สพฺพํ ชีวิตํ มรณปริโยสานํ, ตสฺมา ‘‘อยํ โยพฺพนาทิกายสมฺปตฺติ ตาวเทว โสภติ, ยาว มรณสงฺขาตา วิปตฺติ น ภวิสฺสตี’’ติ เอวมาทินา สมฺปตฺติวิปตฺติโต จ, สตฺตหากาเรหิ อุปสํหรณโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ ยสมหตฺตโต ปุญฺญมหตฺตโต ถามมหตฺตโต อิทฺธิมหตฺตโต ปญฺญามหตฺตโต ปจฺเจกพุทฺธโต สมฺมาสมฺพุทฺธโตติ. ตตฺถ ‘‘อิทํ มรณํ นาม มหายสานํ มหาปริวารานํ มหาสมฺมตมนฺธาตาทีนมฺปิ อุปริ ปตติ, กิมงฺคํ ปน มยฺหํ อุปริ น ปติสฺสตี’’ติ เอวํ ยสมหตฺตโต,

‘‘โชติโก ชฏิโล อุคฺโค,

เมณฺฑโก อถ ปุณฺณโก;

เอเต จญฺเญ จ เย โลเก,

มหาปุญฺญาติ วิสฺสุตา;

สพฺเพ มรณมาปนฺนา,

มาทิเสสุ กถาว กา’’ติ. –

เอวํ ปุญฺญมหตฺตโต,

‘‘วาสุเทโว พลเทโว, ภีมเสนาทโย มหา;

พลา มจฺจุวสํ ปตฺตา, มาทิเสสุ กถาว กา’’ติ. –

เอวํ ถามมหตฺตโต,

‘‘มหาโมคฺคลฺลานาทีนํ มหิทฺธิกานมฺปิ อุปริ ปตติ, มาทิเสสุ กถาว กา’’ติ เอวํ อิทฺธิมหตฺตโต, ‘‘สาริปุตฺตาทีนํ มหาปญฺญานมฺปิ อุปริ ปตติ, มาทิเสสุ กถาว กา’’ติ เอวํ ปญฺญามหตฺตโต. เอวํ อิตเรสมฺปิ ปจฺเจกพุทฺธสมฺมาสมฺพุทฺธานมฺปิ มหนฺตภาวํ จินฺเตตฺวา ‘‘เตสมฺปิ อุปริ มรณํ ปตติ, กิมงฺคํ ปน มยฺหํ อุปริ น ปติสฺสตี’’ติ เอวํ อุปสํหรณโต จ, ‘‘อยํ กาโย พหุสาธารโณ อชฺฌตฺติกานํเยว อเนกสตานํ โรคานํ พาหิรานํ อหิวิจฺฉิกาทีนญฺจา’’ติ กายพหุสาธารณโต จ, ‘‘อสฺสาสปสฺสาสปฏิพทฺธํ ชีวิต’’นฺติอาทินา นเยน อายุทุพฺพลโต จ,

‘‘ชีวิตํ พฺยาธิ กาโล จ,

เทหนิกฺเขปนํ คติ;

ปญฺเจเต ชีวโลกสฺมึ;

อนิมิตฺตา น นายเร’’ติ. (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๐; ชา. อฏฺฐ. ๒.๒.๓๔) –

เอวํ กาลววตฺถานสฺส อภาวโต จ, ‘‘โย, ภิกฺขเว, จิรํ ชีวติ, โส วสฺสสตํ ชีวติ อปฺปํ วา ภิยฺโย’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๔๕) วุตฺตตฺตา เอวมาทินา นเยน อทฺธานสฺส ปริจฺเฉทาจ ภาวนา มรณสฺสติ นามาติ อตฺโถ. ขณปริตฺตโต จ มรณสฺสติ ภาเวตพฺพา.

‘‘ชีวิตํ อตฺตภาโว จ,

สุขทุกฺขา จ เกวลา;

เอกจิตฺตสมายุตฺตา,

ลหุ โส วตฺตเต ขโณ’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๑๗๖) –

หิ วุตฺตํ. จตุรารกฺขวินิจฺฉโย.

จตุรารกฺขนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.