๑๑. นิสฺสคฺคิยนิทฺเทสวณฺณนา

๑๑๖-๗. อิทานิ อจฺโจฬาริกานํ วเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อรูปิย’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. อญฺญถาปิ ยุตฺติ ปริเยสิตพฺพา. ตตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ (ปารา. ๕๙๑; ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๘๙; กงฺขา. อฏฺฐ. ชาตรุปสิกฺขาปทวณฺณนา) – โย รูปิเยน อรูปิยญฺจ ปริวตฺเตยฺย, โย จ อิตเรน จ อรูปิเยน รูปิยํ ปริวตฺเตยฺย, ตสฺส นิสฺสคฺคิยํ โหตีติ.

อิทานิ รูปิยญฺจ อรูปิยญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘อิธ รูปิย’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. เอตฺถ (ปารา. ๕๘๙; กงฺขา. อฏฺฐ. ชาตรุปสิกฺขาปทวณฺณนา) สชฺฌุ สิงฺคีติ สชฺฌูติ รชตํ. สิงฺคีติ สุวณฺณํ. ตมฺพโลหาทีหิ วา ทารูหิ วา ปณฺเณหิ วา ลาขาย วา รูปํ สมุฏฺฐาเปตฺวา วา อสมุฏฺฐาเปตฺวา วา กตํ จมฺมพีชมยมฺปิยํ ยํ เทเส โวหารํ คจฺฉติ, อิทํ โวหารูปคมาสกํ นาม. อิทมิธ รูปิยนฺติ อธิปฺเปตํ. วตฺถาทิ จ มุตฺตาทิ จ วตฺถมุตฺตาทิ. อิตรนฺติ อรูปิยํ กปฺปิยวตฺถุญฺจ ทุกฺกฏวตฺถุญฺจ. กึ วุตฺตํ โหติ? วตฺถํ สุตฺตํ ผาโล ปฏโก กปฺปาโส อเนกปฺปการํ อปรณฺณํ สปฺปิ นวนีตํ เตลํ มธุ ผาณิตาทิเภสชฺชญฺจาติ อิทํ กปฺปิยวตฺถุ นาม. มุตฺตา มณิ เวฬุริโย สงฺโขสิลา ปวาฬํ โลหิตงฺโค มสารคลฺลํ สตฺต ธญฺญานิ ทาสี ทาโส เขตฺตํ วตฺถุ ปุปฺผารามผลารามาทโยติ อิทํ ทุกฺกฏวตฺถุ นาม, ตทุภยํ อรูปิยํ นามาติ วุตฺตํ โหติ.

๑๑๘. เอตฺตาวตา รูปิยสํโวหารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กยวิกฺกยํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิมํ คเหตฺวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิมนฺติ ตณฺฑุลาทิกํ กปฺปิยภณฺฑํ คเหตฺวา วา โอทนาทึ ภุตฺวา วา ‘‘อิมํ วตฺถาทิกํ กปฺปิยภณฺฑํ เทหิ, อิมํ รชนปจนาทิกํ กร, รชนกฏฺฐาทิมา นย, อิมํ วา ตว เทมิ, ตฺวํ ปน อิมญฺจ อิมญฺจ อาหร, กร, เทหี’’ติ เอวํ กยวิกฺกเย สมาปนฺเน นิสฺสคฺคีติ สมฺพนฺโธ.

๑๑๙. อิทานิ ปริณามวเสน อาปตฺติเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘อตฺตโน’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺรายํ ปิณฺฑตฺโถ (ปารา. ๖๕๙; ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๕๘; กงฺขา. อฏฺฐ. ปริณตสิกฺขาปทวณฺณนา) – สงฺฆสฺส วา อญฺญสฺส วา นตํ ปริณตํ ลาภํ ลภิตพฺพํ จีวราทิปจฺจยํ อตฺตโน วา อญฺญสฺส วา ปริณาเมยฺย, นิสฺสคฺคิยอาทีนิ โหนฺตีติ. กถํ? โย ปน มาตุสนฺตกมฺปิ สงฺฆสฺส ปริณตํ อตฺตโน ปริณาเมติ, นิสฺสคฺคิยํ. อญฺญสฺส ปุคฺคลสฺส ปริณาเมติ, สุทฺธิกปาจิตฺติยํ. อญฺญสฺส สงฺฆสฺส วา เจติยสฺส วา ปริณาเมติ, ทุกฺกฏํ. โย ปน อญฺญปุคฺคลสฺส วา เจติยสฺส วา ปริณตํ อตฺตโน วา อญฺญปุคฺคลสฺส วา สงฺฆสฺส วา อญฺญเจติยสฺส วา ปริณาเมติ, ตสฺสาปิ ทุกฺกฏเมวาติ.

๑๒๐. โย ปน นิสฺสคฺคึ นิสฺสชฺชิตพฺพํ อนิสฺสชฺชิตฺวา วินยกมฺมํ อกตฺวา ปริภุญฺเชยฺย, ตสฺส ทุกฺกฏํ. โย วา ปเรน วินยกมฺมตฺถาย นิสฺสฏฺฐํ สกสญฺญาย น ทเทยฺย, ตสฺสาปิ ทุกฺกฏํ. อญฺญเถตรนฺติ เอตฺถ อญฺญถาติ เถยฺยสญฺญาย สเจ น ทเทยฺย, อิตรํ ตสฺส อคฺฆวเสน ปาราชิกญฺจ ถุลฺลจฺจยญฺจ ทุกฺกฏญฺจ โหตีติ อตฺโถ. นิสฺสคฺคิยวินิจฺฉโย.

นิสฺสคฺคิยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.