๑. ปริมณฺฑลาทิสิกฺขาปทวณฺณนา

เสขิยานิ เจวาติ ปญฺจสตฺตติ เสขิยานิ เจว. ‘‘ภิกฺขุปาติโมกฺขวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา’’ติ อิมินา ยสฺมา ตาทิสํเยเวตฺถ อตฺถวินิจฺฉยํ วิทู วทนฺติ, ตสฺมา วิสุํ เตสํ อตฺถวณฺณนา น วุตฺตา. ตตฺถ ยา วุตฺตา, สา อิธาปิ วุตฺตาเยวาติ ทสฺเสติ.

ปริมณฺฑลาทิสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อิติ กงฺขาวิตรณิยา ปาติโมกฺขวณฺณนาย

วินยตฺถมญฺชูสายํ ลีนตฺถปฺปกาสนิยํ

ภิกฺขุนิปาติโมกฺขวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิคมนกถาวณฺณนา

ยํ ปาติโมกฺขสฺส วณฺณนํ อารภินฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘มหาวิหารวาสีน’’นฺติ อิทํ ปุริมปจฺฉิมปเทหิ สทฺธึ สมฺพนฺธิตพฺพํ, มหาวิหารวาสีนํ โปราณฏฺฐกถาหิ วาติ จ. ปาฬิยตฺถญฺจ เกวลนฺติ สกลํ ปาฬิอตฺถญฺจ, อุภโตวิภงฺคญฺจาติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถาติ เอติสฺสํ กงฺขาวิตรณิยํ. ยสฺมา น หิ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ยนฺติ ยํ ปทํ. สีหฬฏฺฐกถานยนฺติ สีหฬมาติกฏฺฐกถานยํ. อฏฺฐกถาสารนฺติ สีหฬมาติกฏฺฐกถายํ อตฺถสารํ, อถ วา วินยฏฺฐกถาสุ อตฺถสารํ. เตเนตํ ทสฺเสติ – สีหฬมาติกฏฺฐกถายํ อตฺถสารํ อาทาย อิมํ กงฺขาวิตรณึ กโรนฺโต วินยฏฺฐกถาสุปิ อิธ วินิจฺฉเย โยคกฺขมํ อตฺถสารํ อาทาเยว อกาสินฺติ.

อิทานิ สเทวกสฺส โลกสฺส อจฺจนฺตสุขาธิคมาย อตฺตโน ปุญฺญํ ปริณาเมนฺโต ‘‘ยถา จ นิฏฺฐํ สมฺปตฺตา’’ติอาทิคาถาทฺวยมาห. กลฺยาณนิสฺสิตาติ กุสลนิสฺสิตา. สพฺพสตฺตานนฺติ กามาวจราทิเภทานํ สพฺเพสํ สตฺตานํ.

นิคมนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิคมนกถา

เอตฺตาวตา จ –

๑. ลงฺกิสฺสโร โย วิชิตาริราโช;

ราชา ปรกฺกนฺตภุโช ยสสฺสี;

ติธาคตํ สีหฬเมกรชฺชํ;

อกา นิกายญฺจ ตถา สมคฺคํ.

๒. ปุเร ปุลตฺถิมฺหิ วเร ปุรานํ;

มชฺฌมฺหิ นานารตนากรานํ;

อนนฺตสมฺปตฺติภราภิราเม;

วราจลุตฺตงฺคฆราภิราเม.

๓. อเภชฺชปาการสุโคปุรสฺมึ;

นิรากุลาเนกกุลากุลสฺมึ;

มุนินฺททาฐงฺกุรวาสภูเต;

โย โลจนานนฺทวเห วสนฺโต.

๔. สุผุลฺลิตพฺโภรุหสาทุสีต

ปสนฺนนีเรหิ ชลาสเยหิ;

สุปุปฺผิตาเนกกทมฺพชมฺพุ-

ปุนฺนาคนาคาทิหิ วาภิรมฺเม.

๕. สุธาวทาเตหิ มโนหเรหิ;

ปาการปนฺตีหิ จ โคปุเรหิ;

วิกิณฺณมุตฺตาผลสนฺนิเภหิ;

วิโลกนีเยหิ สุธาตเลหิ.

๖. กตฺวาน ปาสาทสหสฺสรมฺเม;

ตหึ ตหึ ปีติกเร วิหาเร;

มหาทโย เชตวนาทโยปิ;

สุสํยมานํ ยตินํ อทาสิ.

๗. โย สาทุภูตํ จตุปจฺจยญฺจ;

คุณปฺปสนฺโน สมเณสุ เตสุ;

นิจฺจํ มโหฆํ วิย วตฺตยนฺโต;

โยเชติ เต คนฺถวิปสฺสนาสุ.

๘. การิเตสุ วิหาเรสุ, เตน เตสุ ยสสฺสินา;

รมฺโม โย ปจฺฉิมาราโม, ปุปฺผารามาทิโสภิโต.

๙. ปริเวณมฺหิ นาเมน, ตหึ โจฬกุลนฺติเก;

ปาสาเท ทสฺสนียมฺหิ, วสนฺโต กรุณาปโร.

๑๐. สิสฺโส สสีกรสฺวจฺฉ-สีลาจารสฺส ธีมโต;

สาริปุตฺตมหาเถร-มหาสามิสฺส ตาทิโน.

๑๑. ธีราเนกคุโณเฆน, เถเรน สุจิวุตฺตินา;

วินยฏฺฐิติกาเมน, สุเมเธนาภิยาจิโต.

๑๒. โส พุทฺธนาคตฺเถโรหํ, ภิกฺขูนํ ปรมํ หิตํ;

มหาวิหารวาสีนํ, ยตีนํ สมยานุคํ.

๑๓. วินยตฺถาทิมญฺชูสํ, ลีนตฺถสฺส ปกาสนึ;

มาติกฏฺฐกถาเยมํ, อกาสึ สาธุ วณฺณนํ.

๑๔. สายํ สุโพธา พุธวณฺณนียา;

สํวณฺณนา สตฺตสหสฺสมตฺตา;

นิรากโรนฺตี วินยมฺหิ โมหํ;

ตมํ จรนฺตี สสิ เขว ภาตุ.

๑๕. อากงฺขมาเนน ปรตฺถมิฏฺฐํ;

มหตฺถสารํ สุวินิจฺฉยญฺจ;

สํวณฺณนํ สาธุ ปกุพฺพตา ยํ;

จิตํ มยา ปุญฺญมนปฺปภูตํ.

๑๖. ปุญฺเญน เตนาจิตทานสีล-

มยาทินาเนกวิเธน เจว;

สตฺตา อนีฆา สุขิโน อเวรา;

ปปฺโปนฺตุ สพฺเพ สุคตึ สิวญฺจ.

๑๗. สทฺธึ ยโถปทฺทวมนฺตเรน;

คตา หิ ลีนตฺถปทีปนียํ;

ตถา ชนานํ อปิ ธมฺมยุตฺตา;

มโนรถา สิทฺธิมุเปนฺตุ นิจฺจํ.

๑๘. กาเล ปวสฺสนฺตุ สทา ปโยทา;

ธมฺเมน ปาเลนฺตุ มหึ มหินฺทา;

สตฺตา ปสนฺนา รตนตฺตยสฺมึ;

ทานาทิปุญฺญาภิรตา ภวนฺตูติ.

วินยตฺถมญฺชูสา ลีนตฺถปฺปกาสนีนามิกากงฺขาวิตรณีอภินวฏีกา นิฏฺฐิตา.