ฉกฺกวณฺณนา

๓๒๓. อตฺตานํ อธิ อชฺฌตฺตา,อธิ-สทฺโท สมาสวิสเย อธิการตฺถํ, ปวตฺติอตฺถญฺจ คเหตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตา อชฺฌตฺตา; อชฺฌตฺเตสุ ภวานิ อชฺฌตฺติกานีติ นิยกชฺฌตฺเตสุปิ อพฺภนฺตรานิ จกฺขาทีนิ วุจฺจนฺติ, ตานิ ปน เยน อชฺฌตฺตภาเวน ‘‘อชฺฌตฺติกานี’’ติ วุจฺจนฺติ, ตมตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อชฺฌตฺติกานี’’ติ อาห. สทฺทตฺถโต ปน อชฺฌตฺตชฺฌตฺตานิเยว อชฺฌตฺตชฺฌตฺติกานิ ยถา ‘‘เวนยิโก’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๖; อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๘) ทฏฺฐพฺพํ. ตโต อชฺฌตฺตโตติ ตโต อชฺฌตฺตชฺฌตฺตโต, ยานิ อชฺฌตฺติกานิ วุตฺตานิ. อชฺฌตฺติกานญฺหิ ปฏิโยคีนิ พาหิรานิ อชฺฌตฺตธมฺมานํ วิย พหิทฺธาธมฺมา. ‘‘อชฺฌตฺติกานี’’ติ หิ สปรสนฺตานิกานิ จกฺขาทีนิ วุจฺจนฺติ, ตถา รูปาทีนิ ‘‘พาหิรานี’’ติ. อชฺฌตฺตานิ ปน สสนฺตานิกา เอว จกฺขุรูปาทโย, ตโต อญฺเญว พหิทฺธาติ. ‘‘วิญฺญาณสมูหา’’ติ เอตฺถ ยทิปิ เตสํ วิญฺญาณานํ สโมธานํ นตฺถิ ภินฺนกาลิกตฺตา, จิตฺเตน ปน เอกชฺฌํ อภิสํยูหนวเสน สมูหตา วุตฺตา ยถา ‘‘เวทนากฺขนฺโธ’’ติ. จกฺขุปสาทนิสฺสิตนฺติ จกฺขุปสาทํ นิสฺสาย ปจฺจยํ ลภิตฺวา อุปฺปนฺนํ กุสลากุสลวิปากวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณตาสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา วุตฺตํ. จกฺขุสนฺนิสฺสิโต สมฺผสฺโส, น จกฺขุทฺวาริโก. อิเม ทส สมฺผสฺเสติ อิเม ปสาทวตฺถุเก ทส วิปากสมฺผสฺเส ฐเปตฺวา. เอเตเนว นเยนาติ เอเตน ผสฺเส วุตฺเตเนว นเยน. ตณฺหาฉกฺเก ตณฺหํ อารพฺภ ปวตฺตาปิ ตณฺหา ธมฺมตณฺหาติ เวทิตพฺพา.

อปฺปฏิสฺสโยติ อปฺปฏิสฺสโว, ว-การสฺส ย-การํ กตฺวา นิทฺเทโส. ครุนา กิสฺมิญฺจิ วุตฺเต คารววเสน ปฏิสฺสวนํ ปฏิสฺสโว, ปฏิสฺสวภูตํ, ตํสภาคญฺจ ยํ กิญฺจิ คารวํ, นตฺถิ เอตสฺมึ ปฏิสฺสโวติ อปฺปฏิสฺสโว, คารวรหิโต. เตนาห ‘‘อนีจวุตฺตี’’ติ. ยถา เจติยํ อุทฺทิสฺส กตํ สตฺถุ กตสทิสํ, เอวํ เจติยสฺส ปุรโต กตํ สตฺถุ ปุรโต กตสทิสํ เอวาติ อาห ‘‘ปรินิพฺพุเต ปนา’’ติอาทิ. สกฺกจฺจํ น คจฺฉตีติ อาทรํ คารวํ อุปฺปาเทตฺวา น อุปสงฺกมติ. ยถา สิกฺขาย เอกเทเส โกปิเต, อคารเว จ กเต สพฺพา สิกฺขา กุปฺปติ, สพฺพตฺถ จ อคารวํ กตํ นาม โหติ สมุทายโต สํวรสมาทานํ อวยวโต เภโทติ. เอวํ เอกภิกฺขุสฺมึปิ…เป… อคารโว กโตว โหติ. อนาทริยมตฺเตนปิ สิกฺขาย อปริปูริเยวาติ อาห ‘‘อปูรยมาโนว สิกฺขาย อคารโว นามา’’ติ. อปฺปมาทลกฺขณํ สมฺมาปฏิปตฺติ. ทุวิธนฺติ ธมฺมามิสวเสน ทุวิธํ.

โสมนสฺสูปวิจาราติ โสมนสฺสสหคตา วิจารา อธิปฺเปตา, อุปสทฺโท จ นิปาตมตฺตนฺติ อาห ‘‘โสมนสฺสสมฺปยุตฺตา วิจารา’’ติ. ตถา หิสฺส อภิธมฺเม (ธ. ส. ๘) ‘‘จาโร วิจาโร…เป… อุปวิจาโร’’ติ นิทฺเทโส ปวตฺโต. โสมนสฺสการณภูตนฺติ สภาวโต, สงฺกปฺปโตปิ โสมนสฺสสฺส อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภูตํ. กามํ ปริตฺตภูมกา วิตกฺกวิจารา อญฺญมญฺญมวิโยคิโน, กิริยาเภทโต ปน ปฐมาภินิปาตตาย วิตกฺกสฺส พฺยาปาโร สาติสโย. ตโต ปรํ วิจารสฺสาติ ตํ สนฺธาย ‘‘วิตกฺเกตฺวา’’ติ ปุพฺพกาลกิริยาวเสน วตฺวา ‘‘วิจาเรน ปริจฺฉินฺทตี’’ติ วุตฺตํ. ลทฺธปุพฺพาเสวนสฺส วิจารสฺส พฺยาปาโร ปญฺญา วิย โหติ. ตถา หิ ‘‘วิจาโร วิจิกิจฺฉาย ปฏิปกฺโข’’ติ เปฏเก วุตฺตํ. ‘‘ทิฏฺฐิสามญฺญคโต’’ติ เอตฺถ ยาย ทิฏฺฐิยา ปุคฺคโล ทิฏฺฐิสามญฺญํ คโต วุตฺโต, สา ปฐมมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ โกสมฺพกสุตฺเต อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘โกสมฺพกสุตฺเต ปฐมมคฺโค กถิโต’’ติ. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. จตูสุปิ มคฺเคสุ สมฺมาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคฺคหเณน คหิตาติ อาห ‘‘จตฺตาโรปิ มคฺคา กถิตา’’ติ.