สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติวณฺณนา

๑๒๗. คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺโตติ สมถปฏิปตฺติยํ สุปฺปติฏฺฐิโต หุตฺวา วิปสฺสนาคมเนน, มคฺคคมเนน จ คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺโต. อุโภหิ ภาเคหิ มุจฺจนโต อุภโตภาควิมุตฺโต นาม โหติ. โส ‘‘เอวํ อสมนุปสฺสนฺโต’’ติ วุตฺโต วิปสฺสนายานิโกติ กตฺวา ‘‘โย จ น สมนุปสฺสตีติ วุตฺโต โส ยสฺมา คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺโต ปญฺญาวิมุตฺโต นาม โหตี’’ติ วุตฺตํ. เหฏฺฐา วุตฺตานนฺติ ‘‘กิตฺตาวตา จ, อานนฺท, อตฺตานํ น ปญฺญเปนฺโต น ปญฺญาเปตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๑๑๙), ‘‘ยโต โข, อานนฺท, ภิกฺขุ เนว เวทนํ อตฺตานํ สมนุปสฺสตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๑๒๕ อาทโย) จ เหฏฺฐา ปาฬิยํ อาคตานํ ทฺวินฺนํ ปุถุชฺชนภิกฺขูนํ. นิคมนนฺติ นิสฺสรณํ. นามนฺติ ปญฺญาวิมุตฺตาทินามํ.

ปฏิสนฺธิวเสน วุตฺตาติ นานตฺตกายนานตฺตสญฺญิตาวิเสสวิสิฏฺฐปฏิสนฺธิวเสน วุตฺตา สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย. ตํตํสตฺตนิกายํ ปติ นิสฺสยโต หิ นานตฺตกายาทิตา ตํปริยาปนฺนปฏิสนฺธิสมุทาคตาติ ทฏฺฐพฺพา ตทภินิพฺพตฺตกกมฺมภวสฺส ตถา อายูหิตตฺตา. จตสฺโส อาคมิสฺสนฺตีติ รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารกฺขนฺธวเสน จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย อาคมิสฺสนฺติ ‘‘รูปุปายํ วา อาวุโส วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺฐตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๑๑). วิญฺญาณปติฏฺฐานสฺสาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส เอตรหิ ปติฏฺฐานการณสฺส. อตฺถโต วุตฺตวิเสสวิสิฏฺฐา ปญฺจโวกาเร รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารกฺขนฺธา, จตุโวกาเร เวทนาทโย ตโย ขนฺธา เวทิตพฺพา. สตฺตาวาสภาวํ อุปาทาย ‘‘เทฺว จ อายตนานีติ เทฺว นิวาสฏฺฐานานี’’ติ วุตฺตํ. นิวาสฏฺฐานปริยาโยปิ อายตนสทฺโท โหติ ยถา ‘‘เทวายตนทฺวย’’นฺติ. สพฺพนฺติ วิญฺญาณฏฺฐิติ อายตนทฺวยนฺติ สกลํ. ตสฺมา คหิตํ ตตฺถ เอกเมว อคฺคเหตฺวาติ อธิปฺปาโย. ปริยาทานํ อนวเสสคฺคหณํ น คจฺฉติ วฏฺฏํ วิญฺญาณฏฺฐิติอายตนทฺวยานํ อญฺญมญฺญอนฺโตคธตฺตา.

นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต, ตสฺมา เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติ ยถา มนุสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. วิเสโส โหติเยว สติปิ พาหิรสฺส การกสฺส อเภเท อชฺฌตฺติกสฺส ภินฺนตฺตา. นานตฺตํ กาเย เอเตสํ, นานตฺโต วา กาโย เอเตสนฺติ นานตฺตกายา, อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เนสนฺติ มนุสฺสานํ. นานตฺตา สญฺญา เอเตสํ อตฺถีติ นานตฺตสญฺญิโน. สุขสมุสฺสยโต วินิปาโต เอเตสํ อตฺถีติ วินิปาติกา สติปิ เทวภาเว ทิพฺพสมฺปตฺติยา อภาวโต, อปาเยสุ วา คโต นตฺถิ นิปาโต เอเตสนฺติ วินิปาติกา. เตนาห ‘‘จตุอปายวินิมุตฺตา’’ติ. ธมฺมปทนฺติ สติปฏฺฐานาทิธมฺมโกฏฺฐาสํ. วิชานิยาติ สุตมเยน ตาว ญาเณน วิชานิตฺวา. ตทนุสาเรน โยนิโสมนสิการํ ปริพฺรูหนฺโต สีลวิสุทฺธิอาทิกํ สมฺมาปฏิปตฺตึ อปิ ปฏิปชฺเชม. สา จ ปฏิปตฺติ หิตาย ทิฏฺฐธมฺมิกาทิสกลหิตาย อมฺหากํ สิยา. อิทานิ ตตฺถ สีลปฏิปตฺตึ ตาว วิภาเคน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปาเณสุ จา’’ติ คาถมาห.

พฺรหฺมกาเย ปฐมชฺฌานนิพฺพตฺเต พฺรหฺมสมูเห, พฺรหฺมนิกาเย วา ภวาติ พฺรหฺมกายิกา. มหาพฺรหฺมุโน ปริสาย ภวาติ พฺรหฺมปาริสชฺชา ตสฺส ปริจารกฏฺฐาเน ฐิตตฺตา. มหาพฺรหฺมุโน ปุโรหิตฏฺฐาเน ฐิตาติ พฺรหฺมปุโรหิตา. อายุวณฺณาทีหิ มหนฺโต พฺรหฺมาโนติ มหาพฺรหฺมุโน. สติปิ เตสํ ติวิธานมฺปิ ปฐเมน ฌาเนน อภินิพฺพตฺตภาเว ฌานสฺส ปน ปวตฺติเภเทน อยํ วิเสโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘พฺรหฺมปาริสชฺชา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปริตฺเตนาติ หีเนน, สา จสฺส หีนตา ฉนฺทาทีนํ หีนตาย เวทิตพฺพา, ปฏิลทฺธมตฺตํ วา หีนํ. กปฺปสฺสาติ อสงฺเขฺยยฺยกปฺปสฺส. หีนปณีตานํ มชฺเฌ ภวตฺตา มชฺฌิเมน, สา จสฺส มชฺฌิมตา ฉนฺทาทีนํ มชฺฌิมตาย เวทิตพฺพา, ปฏิลภิตฺวา นาติสุภาวิตํ วา มชฺฌิมํ. อุปฑฺฒกปฺโปติ อสงฺเขฺยยฺยกปฺปสฺส อุปฑฺฒกปฺโป. วิปฺผาริกตโรติ พฺรหฺมปาริสชฺเชหิ ปมาณโต วิปุลตโร, สภาวโต อุฬารตโร จ โหติ. สภาเวนปิ หิ อุฬารตโรว, ตํ ปเนตฺถ อปฺปมาณํ. ตถา หิ ปริตฺตาภาทีนํ, ปริตฺตสุภาทีนญฺจ กาเย สติปิ สภาวเวมตฺเต เอกตฺตวเสเนว ววตฺถาปียตีติ ‘‘เอกตฺตกายา’’ เตฺวว วุจฺจนฺติ. ปณีเตนาติ อุกฺกฏฺเฐน, สา จสฺส อุกฺกฏฺฐตา ฉนฺทาทีนํ อุกฺกฏฺฐตาย เวทิตพฺพา, สุภาวิตํ วา สมฺมเทว วสิภาวํ ปาปิตํ ปณีตํ ปธานภาวํ นีตนฺติ กตฺวา, อิธาปิ กปฺโป อสงฺเขฺยยฺยกปฺปวเสเนว เวทิตพฺโพ ปริปุณฺณสฺส มหากปฺปสฺส อสมฺภวโต. อิตีติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน. เตติ ‘‘พฺรหฺมกายิกา’’ติ วุตฺตา ติวิธาปิ พฺรหฺมาโน. สญฺญาย เอกตฺตาติ ติเหตุกภาเวน สญฺญาย เอกตฺตสภาวตฺตา. น หิ ตสฺสา สมฺปยุตฺตธมฺมวเสน อญฺโญปิ โกจิ เภโท อตฺถิ.

เอวนฺติ อิมินา นานตฺตกายเอกตฺตสญฺญิโนติ ทสฺเสติ.

ทณฺฑอุกฺกายาติ ทณฺฑทีปิกาย. สรตีติ ธาวติ วิย. วิสฺสรตีติ วิปฺปกิณฺณา วิย ธาวติ. เทฺว กปฺปาติ เทฺว มหากปฺปา. อิโต ปเรสุปิ เอเสว นโย. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน อาภสฺสรคฺคหเณเนว สพฺเพปิ เต ปริตฺตาภา, อปฺปมาณาภาปิ คหิตา.

โสภนา ปภา สุภา, สุภาย กิณฺณา สุภากิณฺณาติ วตฺตพฺเพ อา-การสฺส รสฺสตฺตํ, อนฺติม-ณ-การสฺส ห-การญฺจ กตฺวา ‘‘สุภกิณฺหา’’ติ วุตฺตา, อฏฺฐกถายํปน นิจฺจลาย เอกคฺฆนาย ปภาย สุโภติ ปริยายวจนนฺติ ‘‘สุเภน โอกิณฺณา วิกิณฺณา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, เอตฺถาปิ อนฺติม-ณ-การสฺส ห-การกรณํ อิจฺฉิตพฺพเมว. น ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปภา คจฺฉติ เอกคฺฆนตฺตา. จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิติเมว ภชนฺติ กายสฺส, สญฺญาย จ เอกรูปตฺตา. วิปุลสนฺตสุขายุวณฺณาทิผลตฺตา เวหปฺผลา. เอตฺถาติ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ.

วิวฏฺฏปกฺเข ฐิตา นปุนราวตฺตนโต. ‘‘น สพฺพกาลิกา’’ติ วตฺวา ตเมว อสพฺพกาลิกตฺตํ วิภาเวตุํ ‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสฬสกปฺปสหสฺสจฺจเยน อุปฺปนฺนานํ สุทฺธาวาสพฺรหฺมานํ ปรินิพฺพายนโต, อญฺเญสญฺจ ตตฺถ อนุปฺปชฺชนโต พุทฺธสุญฺเญโลเก สุญฺญํ ตํ ฐานํ โหติ, ตสฺมา สุทฺธาวาสา น สพฺพกาลิกา, ขนฺธาวารฏฺฐานสทิสา โหนฺติ สุทฺธาวาสภูมิโย. อิมินา สุตฺเตน สุทฺธาวาสานํ สตฺตาวาสภาวทีปเนเนว วิญฺญาณฏฺฐิติภาโว ทีปิโต, ตสฺมา สุทฺธาวาสาปิ สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิตึ นวสุ สตฺตาวาเสสุ จตุตฺถสตฺตาวาสํเยว ภชนฺติ.

สุขุมตฺตาติ สงฺขาราวเสสสุขุมภาวปฺปตฺตตฺตา. ปริพฺยตฺตวิญฺญาณกิจฺจาภาวโต เนว วิญฺญาณํ, สพฺพโส อวิญฺญาณํ น โหตีติ นาวิญฺญาณํ, ตสฺมา ปริปฺผุฏวิญฺญาณกิจฺจวนฺตีสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ อวตฺวา.

๑๒๘. ตญฺจ วิญฺญาณฏฺฐิตินฺติ ปฐมํ วิญฺญาณฏฺฐิตึ. เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สรูปโต, มนุสฺสาทิวิภาคโต, สงฺเขปโต, ‘‘นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ เภทโต จ ปชานาติ. ตสฺสา สมุทยญฺจาติ ตสฺสา ปฐมาย วิญฺญาณฏฺฐิติยา ปญฺจวีสติวิธํ สมุทยญฺจ ปชานาติ. อตฺถงฺคเมปิ เอเสว นโย. อสฺสาเทตพฺพโต, อสฺสาทโต จ อสฺสาทํ. อยํ อนิจฺจาทิภาโว อาทีนโว. ฉนฺทราโค วินียติ เอเตน, เอตฺถ วาติ ฉนฺทราควินโย, สห มคฺเคน นิพฺพานํ. ฉนฺทราคปฺปหานนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. มานทิฏฺฐีนํ วเสนาหนฺติ วา, ตณฺหาวเสน มมนฺติ วา อภินนฺทนาปิ มานสฺส ปริตสฺสนา วิย ทฏฺฐพฺพา. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เสเสสุ อฏฺฐสุปิ วาเรสุ. ตตฺถาติ อุปริ ตีสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ ทุติยายตเนสุ. ตตฺถ หิ รูปํ นตฺถิ. ปุน ตตฺถาติ ปฐมายตเน. ตตฺถ หิ เอโก รูปกฺขนฺโธว. เอตฺถาติ จ ตเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ รูปสฺส กมฺมสมุฏฺฐานตฺตา อาหารวเสน โยชนา น สมฺภวติ.

ยโต โขติ เอตฺถ โต-สทฺโท ทา-สทฺโท วิย กาลวจโน ‘‘ยโต โข, สาริปุตฺต, ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๑) วิยาติ วุตฺตํ ‘‘ยทา โข’’ติ. อคฺคเหตฺวาติ กญฺจิปิ สงฺขารํ ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา อคฺคเหตฺวา. ปญฺญาวิมุตฺโตติ อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ อนธิคตตฺตา สาติสยสฺส สมาธิพลสฺส อภาวโต ปญฺญาพเลเนว วิมุตฺโต. เตนาห ‘‘อฏฺฐ วิโมกฺเข อสจฺฉิกตฺวา ปญฺญาพเลเนวา’’ติอาทิ. อปฺปวตฺตินฺติ อายตึ อปฺปวตฺตึ กตฺวา. ปชานนฺโต วิมุตฺโตติ วา ปญฺญาวิมุตฺโต, ปฐมชฺฌานผสฺเสน วินา ปริชานนาทิปฺปกาเรหิ จตฺตาริ สจฺจานิ ชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต เตสํ กิจฺจานํ มตฺถกปฺปตฺติยา นิฏฺฐิตกิจฺจตาย วิเสเสน มุตฺโตติ วิมุตฺโต. โส ปญฺญาวิมุตฺโต. สุกฺขวิปสฺสโกติ สมถภาวนาสิเนหาภาเวน สุกฺขา ลูขา, อสินิทฺธา วา วิปสฺสนา เอตสฺสาติ สุกฺขวิปสฺสโก. ฐตฺวาติ ปาทกกรณวเสน ฐตฺวา. อญฺญตรสฺมินฺติ จ อญฺญตรอญฺญตรสฺมึ, เอเกกสฺมินฺติ อตฺโถ. เอวญฺหิสฺส ปญฺจวิธตา สิยา. ‘‘น เหว โข อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตี’’ติ อิมินา สาติสยสฺส สมาธิพลสฺส อภาโว ทีปิโต. ‘‘ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา’’ติอาทินา สาติสยสฺส ปญฺญาพลสฺส ภาโว. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ น อาสวา ปญฺญาย ปสฺสนฺติ, ทสฺสนการณา ปน ปริกฺขีณา ‘‘ทิสฺวา ปริกฺขีณา’’ติ วุตฺตา. ทสฺสนายตฺตปริกฺขยตฺตา เอว หิ ทสฺสนํ อาสวานํ ขยสฺส ปุริมกิริยา โหติ.