๑๐. ปายาสิราชญฺญสุตฺตวณฺณนา

๔๐๖. ภควตา เอวํ คหิตนามตฺตาติ โยชนา. ยสฺมา ราชปุตฺตา โลเก ‘‘กุมาโร’’ติ โวหรียนฺติ. อยญฺจ รญฺโญ กิตฺติมปุตฺโต, ตสฺมา อาห ‘‘รญฺโญ…เป… สญฺชานึสู’’ติ.

อสฺสาติ เถรสฺส. ปุญฺญานิ กโรนฺโต กปฺปสตสหสฺสํ เทเวสุ เจว มนุสฺเสสุ จ อุปฺปชฺชิตฺวา วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขิ อินฺทฺริยานํ อปริปกฺกตฺตา. ตติยทิวเสติ ปพฺพตํ อารุฬฺหทิวสโต ตติเย ทิวเส.

เตสํ สาวกโพธิยา นิยตตาย, ปุญฺญสมฺภารสฺส จ สาติสยตฺตา วินิปาตํ อคนฺตฺวา เอกํ พุทฺธนฺตรํ…เป… อนุภวนฺตานํ. เทวตายาติ ปุพฺเพ สหธมฺมจารินิยา สุทฺธาวาสเทวตาย.

‘‘กุลทาริกาย กุจฺฉิมฺหิ อุปฺปนฺโน’’ติ วตฺวา ตํ เอวสฺส อุปฺปนฺนภาวํ มูลโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ ‘‘สา จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สาติ กุลทาริกา. จ-สทฺโท พฺยติเรกตฺโถ, เตน วุจฺจมานํ วิเสสํ โชเตติ. กุลฆรนฺติ ปติกุลเคหํ. คพฺภนิมิตฺตนฺติ คพฺภสฺส สณฺฐิตภาวนิมิตฺตํ. สติปิ วิสาขาย จ สาวตฺถิวาสิกุลปริยาปนฺนตฺเต ตสฺสา ตตฺถ ปธานภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘วิสาขญฺจา’’ติ วุตฺตํ ยถา ‘‘พฺราหฺมณา อาคตา วาสิฏฺโฐปิ อาคโต’’ติ. เทวตาติ อิธปิ สา เอว สุทฺธาวาสเทวตา. ปเญฺหติ ‘‘ภิกฺขุ ภิกฺขุ อยํ วมฺมิโก’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๔๙) อาคเต ปนฺนรสปเญฺห.

เสตพฺยาติ อิตฺถิลิงฺควเสน ตสฺส นครสฺส นามํ.อุตฺตเรนาติ เอน-สทฺทโยเคน ‘‘เสตพฺย’’นฺติ อุปโยควจนํ ปาฬิยํ วุตฺตํ. อตฺถวจเนน ปน อุตฺตรสทฺทํ อเปกฺขิตฺวา เสตพฺยโตติ นิสฺสกฺกปฺปโยโค กโต. อนภิสิตฺตกราชาติ ขตฺติยชาติโก อภิเสกํ อปฺปตฺโต.

ปายาสิราชญฺญวตฺถุวณฺณนา

๔๐๗. ทิฏฺฐิเยว ทิฏฺฐิคตนฺติ คต-สทฺเทน ปทวฑฺฒนมาห, ทิฏฺฐิยา วา คตมตฺตํ ทิฏฺฐิคตํ, อยาถาวคฺคาหิตาย คนฺตพฺพาภาวโต ทิฏฺฐิยา คหณมตฺตํ, เกวโล มิจฺฉาภินิเวโสติ อตฺโถ, ตํ ปน ทิฏฺฐิคตํ ตสฺส อโยนิโสมนสิการาทิวเสน อุปฺปชฺชิตฺวา ปฏิปกฺขสมฺมุขีภาวาภาวโต, อนุรูปาหารลาภโต จ สมุทาจารปฺปตฺตํ ชาตนฺติ ปาฬิยํ ‘‘อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ วุตฺตํ. ตํ ตํ การณํ อปทิสิตฺวาติ ตโต อิธาคจฺฉนกสฺส, อิโต ตตฺถ คจฺฉนกสฺส จ อปทิสนโต ‘‘ตตฺถ ตตฺเถว สตฺตานํ อุจฺฉิชฺชนโต’’ติ เอวมาทิ ตํ ตํ การณํ ปฏิรูปกํ อปทิสิตฺวา.

๔๐๘. อาปนฺนานธิปฺเปตตฺถวิสเย อยํ ปุรา-สทฺทปโยโคติ อาห ‘‘ปุรา…เป… สญฺญาเปตีติ ยาว น สญฺญาเปตี’’ติ.

จนฺทิมสูริยอุปมาวณฺณนา

๔๑๑. ยถา จนฺทิมสูริยา อุฬารวิปุโลภาสตาย อญฺเญน โอภาเสน อนภิภวนียา, เอวมยมฺปิ ปญฺญาโอภาเสนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘จนฺทิม…เป… อญฺเญนา’’ติอาทิมาห. อาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘กิตฺตเก ฐาเน เอเต ปวตฺเตนฺติ, กิตฺตกญฺจ ฐานํ เนสํ อาภา ผรตี’’ติ เอวมาทิมฺปิ โจทนํ สงฺคณฺหาติ. ปลิเวเฐสฺสตีติ อาพนฺธิสฺสติ, อนุยุญฺชิสฺสตีติ อตฺโถ. นิพฺเพเฐตุํ ตํ วิสฺสชฺเชตุํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ยถาวุตฺตํ โจทนํ นิพฺเพเฐตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา. อตฺตโน อนิจฺฉิตํ สงฺฆาตนํ ปกฺขํ ปฏิชานนฺโต ‘‘ปรสฺมึ โลเก, น อิมสฺมิ’’นฺติอาทิมาห.

กถํ ปนายํ นตฺถิกทิฏฺฐิ ‘‘เทโว’’ติ ปฏิชานาตีติ ตตฺถ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภควา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เทวาปิ เทวตฺตภาเวเนว อุจฺฉิชฺชนฺติ, มนุสฺสาปิ มนุสฺสตฺตภาเวเนว อุจฺฉิชฺชนฺตี’’ติ เอวํ วา อสฺส ทิฏฺฐิ, เอวญฺจ กตฺวา ‘‘เทวา เต, น มนุสฺสา’’ติ วจนญฺจ น วิรุชฺฌติ. เอวํ จนฺเทติ จนฺทวิมาเน, น จ จนฺเท วา กถิยนฺเต.

๔๑๒. อาพาโธ เอเตสํ อตฺถีติ อาพาธิกา. ทุกฺขํ สญฺชาตํ เอเตสนฺติ ทุกฺขิตา. สทฺธาย อยิตพฺพา สทฺธายิกา, สทฺธาย ปวตฺติฏฺฐานภูตา. เตนาห ‘‘อหํ ตุเมฺห’’ติอาทิ. ปจฺจโย ปตฺติยายนํ เอเตสุ อตฺถีติ ปจฺจยิกา.

โจรอุปมาวณฺณนา

๔๑๓. อุทฺทิสิตฺวาติ อุเปจฺจ ทสฺเสตฺวา. กมฺมการณิกสตฺเตสูติ เนรยิกานํ สงฺฆาตนกสตฺเตสุ. กมฺมเมวาติ เตหิ เตหิ เนรยิเกหิ กตกมฺมเมว. กมฺมการณํ กโรตีติ อายูหนานุรูปํ ตํ ตํ การณํ กโรติ, ตถา ทุกฺขํ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. นิรยปาลาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, เตน ตตฺถ สพฺพํ นิรยกณฺฑปาฬึ (ม. นิ. ๓.๒๕๙) สงฺคณฺหาติ. เอวํ สุตฺตโต (ม. นิ. ๓.๒๕๙) นิรยปาลานํ อตฺถิภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยุตฺติโตปิ ทสฺเสตุํ ‘‘มนุสฺสโลเก’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เนรยิเก นิรเย ปาเลนฺติ ตโต นิคฺคนฺตุํ อปฺปทานวเสน รกฺขนฺตีติ นิรยปาลา. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ ปปญฺจสูทนีฏีกายํ คเหตพฺพํ.

คูถกูปปุริสอุปมาวณฺณนา

๔๑๕. นิมฺมชฺชถาติ นิรวเสสโต มชฺชถ โสเธถ. ตํ ปน ตสฺส ตสฺส คูถสฺส ตถา โสธนํ อปนยนํ โหตีติ อาห ‘‘อปเนถา’’ติ.

อสุจีติ อสุทฺโธ, โส ปน ยสฺมา มนวฑฺฒนโก มโนหโร น โหติ, ตสฺมา อาห ‘‘อมนาโป’’ติ. อสุจิสงฺขาตํ อสุจิภาคตํ อตฺตโน สภาวตํ คโต ปตฺโตติ อสุจิสงฺขาโตติ อาห ‘‘อสุจิโกฏฺฐาสภูโต’’ติ. ทุคฺคนฺโธติ ทุฏฺฐคนฺโธ อนิฏฺฐคนฺโธ, โส ปน น โย โกจิ, อถ โข ปูติคนฺโธติ อาห ‘‘กุณปคนฺโธ’’ติ. ชิคุจฺฉิตพฺพยุตฺโตติ หีฬิตพฺพยุตฺโต. ปฏิกูโล ฆานินฺทฺริยสฺส ปฏิกูลรูโป. อุพฺพาธตีติ อุปรูปริ พาธติ. มนุสฺสานํ คนฺโธ…เป… พาธติ อติวิย อสุจิสภาวตฺตา, อสุจิมฺหิเยว ชาตสํวทฺธนภาวโต, เทวานญฺจ ฆานปสาทสฺส ติกฺขวิสทภาวโต.

๔๑๖. ทูเร นิพฺพตฺตา ปรนิมฺมิตวสวตฺติอาทโย.

๔๑๙. สุนฺทรธมฺเมติ โสภนคุเณ. สุคติสุขนฺติ สุคติ เจว ตปฺปริยาปนฺนํ สุขญฺจ.

คพฺภินีอุปมาวณฺณนา

๔๒๐. ปุญฺญกมฺมโต เอติ อุปฺปชฺชตีติ อโย, สุขํ. ตปฺปฏิปกฺขโต อนโย, ทุกฺขํ. อปกฺกนฺติ น สิทฺธํ น นิฏฺฐานปฺปตฺตํ. น ปริปาเจนฺติ น นิฏฺฐานํ ปาเปนฺติ. น อุปจฺฉินฺทนฺติ อตฺตวินิปาตสฺส สาวชฺชภาวโต. อาคเมนฺตีติ อุทิกฺขนฺติ. นิพฺพิสนฺติ ยสฺส ปน ตํ กมฺมผลํ นิพฺพิสนฺโต นิยุญฺชนฺโต, นิพฺพิสนฺติ วา นิพฺเพสํ เวตนํ ปฏิกงฺขนฺโต ภตปุริโส ยถา.

๔๒๑. อุพฺภินฺทิตฺวาติ อุปสคฺเคน ปทวฑฺฒนมตฺตนฺติ อาห ‘‘ภินฺทิตฺวา’’ติ.

สุปินกอุปมาวณฺณนา

๔๒๒. ‘‘นิกฺขมนฺตํ วา ปวิสนฺตํ วา ชีว’’นฺติ อิทํ ตสฺส อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. โส หิ ‘‘สตฺตานํ สุปินทสฺสนกาเล อตฺตภาวโต ชีโว พหิ นิกฺขมิตฺวา ตํตํอารามรามเณยฺยกทสฺสนาทิวเสน อิโต จิโต จ ปริพฺภมิตฺวา ปุนเทว อตฺตภาวํ อนุปวิสตี’’ติ เอวํ ปวตฺตมิจฺฉาคาหวิปลฺลตฺตจิตฺโต. อถสฺส เถโร ขุทฺทกาย อาณิยา วิปุลํ อาณึ นีหรนฺโต วิย ชีวสมญฺญามุเขน อุจฺเฉททิฏฺฐึ นีหริตุกาโม ‘‘อปิ นุ ตา ตุยฺหํ ชีวํ ปสฺสนฺติ ปวิสนฺตํ วา นิกฺขมนฺตํ วา’’ติ อาห. ยตฺถ ปน ตถารูปา ชีวสมญฺญา, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จิตฺตาจารํ ชีวนฺติ คเหตฺวา อาหา’’ติ วุตฺตํ.

๔๒๓. เวเฐตฺวาติ เวขทานสงฺเขเปน เวเฐตฺวา. จวนกาเลติ จวนสฺส จุติยา ปตฺตกาเล, น จวมานกาเล. รูปกฺขนฺธมตฺตเมวาติ กติปยรูปธมฺมสงฺฆาตมตฺตเมว. อุตุสมุฏฺฐานรูปธมฺมสมูหมตฺตเมว หิ ตทา ลพฺภติ, มตฺต-สทฺโท วา วิเสสนิวตฺติอตฺโถ, เตน กมฺมชาทิติสนฺตติรูปวิเสสํ นิวตฺเตติ. อปฺปวตฺตา โหนฺตีติ อปฺปวตฺติกา โหนฺติ, น อุปลพฺภตีติ อตฺโถ. วิญฺญาเณ ปน ชีวสญฺญี, ตสฺมา ‘‘วิญฺญาณกฺขนฺโธ คจฺฉตี’’ติ อาห, ตตฺถ อนุปลพฺภนโตติ อธิปฺปาโย.

สนฺตตฺตอโยคุฬอุปมาวณฺณนา

๔๒๔. วูปสนฺตเตชนฺติ วิคตุสฺมํ.

๔๒๕. อามโตติ เอตฺถ อา-สทฺโท อามิส-สทฺโท วิย อุปฑฺฒปริยาโยติ อาห ‘‘อทฺธมโต’’ติ, อามโตติ วา อีสํ ทรเถน อุสฺมนา ยุตฺตมรโณ มรนฺโตติ อตฺโถ. มียมาโน หิ อวิคตุโสฺม โหติ, น มโต วิย วิคตุโสฺม. เตนาห ‘‘มริตุํ อารทฺโธ โหตี’’ติ. ตถา รูปสฺส โอธุนนํ นามสฺส โอรโต ปริวตฺตนเมวาติ อาห ‘‘โอรโต กโรถา’’ติ. โอรโต กาตุกามสฺส ปน สํปริวตฺตนํ สนฺธุนนํ, ตํ ปน ปรโต กรณนฺติ อาห ‘‘ปรโต กโรถา’’ติ. ปรมุขํ กตสฺส อิโต จิโต ปริวตฺตนํ นิทฺธุนนนฺติ อาห ‘‘อปราปรํ กโรถา’’ติ. อินฺทฺริยานิ อปริภินฺนานีติ อธิปฺปาเยน ‘‘ตญฺจายตนํ น ปฏิสํเวเทตี’’ติ วุตฺตํ.

สงฺขธมอุปมาวณฺณนา

๔๒๖. สงฺขํ ธมติ, ธมาเปตีติ วา สงฺขธโม. อุปลาเปตฺวาติ อุปรูปริ สทฺทโยควเสน สลฺลาเปตฺวา, สทฺทยุตฺตํ กตฺวาติ อตฺโถ. ตํ ปน อตฺถโต ธมนเมวาติ อาห ‘‘ธมิตฺวา’’ติ.

อคฺคิกชฏิลอุปมาวณฺณนา

๔๒๘. อาหิโต อคฺคิ เอตสฺส อตฺถีติ อคฺคิโก, สฺวาสฺส อคฺคิกภาโว ยสฺมา อคฺคิหุตมาลาเวทิสมฺปาทเนหิ เจว อินฺธนธูมพริหิสสปฺปิเตลูปหรเณหิ พลิปุปฺผธูมคนฺธาทิอุปหาเรหิ จ ตสฺส ปยิรุปาสนาย อิจฺฉิโต, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อคฺคิปริจารโก’’ติ. อายุํ ปาปุณาเปยฺยนฺติ ยถา จิรชีวี โหติ, เอวํ อายุํ ปจฺฉิมวยํ ปาเปยฺยํ. วฑฺฒึ คเมยฺยนฺติ สรีราวยเว, คุณาวยเว จ ผาตึ ปาเปยฺยํ. อรณี ยุคฬนฺติ อุตฺตรารณี, อธรารณีติ อรณีทฺวยํ.

๔๒๙. เอวนฺติ ‘‘พาโล ปายาสิราชญฺโญ’’ติอาทิปฺปกาเรน. ตยาติ เถรํ สนฺธาย วทติ. วุตฺตยุตฺตการณมกฺขลกฺขเณนาติ วุตฺตยุตฺตการณสฺส มกฺขนสภาเวน. ยุคคฺคาหลกฺขเณนาติ สมธุรคฺคหณลกฺขเณน. ปลาเสนาติ ปลาเสตีติ ปลาโส, ปรสฺส คุเณ อุตฺตริตเร ฑํสิตฺวา วิย ฉฑฺเฑนฺโต อตฺตโน คุเณหิ สเม กโรตีติ อตฺโถ. สมกรณรโส หิ ปลาโส, เตน ปลาเสน.

เทฺวสตฺถวาหอุปมาวณฺณนา

๔๓๐. หริตกปตฺตนฺติ หริตพฺพปตฺตํ, อปฺปปตฺตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อนฺตมโส’’ติอาทิ. สนฺนทฺธธนุกลาปนฺติ เอตฺถ กลาปนฺติ ตูณีรมาห, ตญฺจ สนฺนยฺหโต ธนุนา วินา น สนฺนยฺหตีติ อาห ‘‘สนฺนทฺธธนุกลาป’’นฺติ. อาสิตฺโตทกานิ วฏุมานีติ คมนมคฺคา เจว ตํตํอุทกมคฺคา จ สมฺมเทว เทเวน ผุฏฺฐตฺตา ตหํ ตหํ ปคฺฆริตอุทก สนฺทมานอุทกา. เตนาห ‘‘ปริปุณฺณสลิลา มคฺคา จ กนฺทรา จา’’ติ.

ยถาภเตนาติ สกเฏสุ ยถาฐปิเตน, ยถา ‘‘อมฺม อิโต กโรหี’’ติ วุตฺเต ฐเปสีติ อตฺโถ กรณกิริยาย กิริยาสามญฺญวาจีภาวโต. ตสฺมา ยถาโรปิเตน, ยถาคหิเตนาติ อตฺโถ วุตฺโต.

อกฺขธุตฺตกอุปมาวณฺณนา

๔๓๔. ปราชยคุฬนฺติ เยน คุเฬน, ยาย สลากาย ฐิตาย จ ปราชโย โหติ, ตํ อทสฺสนํ คเมนฺโต คิลติ.ปชฺโชหนนฺติ ปกาเรหิ ชุหนกมฺมํ. ตํ ปน พลิทานวเสน กรียตีติ อาห ‘‘พลิกมฺม’’นฺติ.

สาณภาริกอุปมาวณฺณนา

๔๓๖. คามปตฺตนฺติ คาโม เอว หุตฺวา อาปชฺชิตพฺพํ, สุญฺญภาเวน อนาวสิตพฺพํ. เตนาห ‘‘วุฏฺฐิตคามปเทโส’’ติ. คามปทนฺติ ยถา ปุริสสฺส ปาทนิกฺขิตฺตฏฺฐานํ อธิคตปริจฺเฉทํ ‘‘ปท’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ คามวาสีหิ อาวสิตฏฺฐานํ อธิคตนิวุตฺถาคารํ ‘‘คามปท’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อยเมวตฺโถ’’ติ. สุสนฺนทฺโธติ สุเขน คเหตฺวา คมนโยคฺยตาวเสน สุฏฺฐุ สชฺชิโต. ตํ ปน สุสชฺชนํ สุฏฺฐุ พนฺธนวเสเนวาติ อาห ‘‘สุพทฺโธ’’ติ.

อยาทีนมฺปิ โลหภาเว สติปิ โลห-สทฺโท สาสเน ตมฺพโลเห นิรุโฬฺหติ อาห ‘‘โลหนฺติ ตมฺพโลห’’นฺติ.

สรณคมนวณฺณนา

๔๓๗. อภิรทฺโธติ อาราธิตจิตฺโต, สาสนสฺส อาราธิตจิตฺตตา ปสีทนวเสนาติ อาห ‘‘อภิปฺปสนฺโน’’ติ. ปญฺหุปฏฺฐานานีติ ปเญฺหสุ อุปฏฺฐานานิ มยา ปุจฺฉิตตฺเถสุ ตุมฺหากํ วิสฺสชฺชนวเสน ญาณุปฏฺฐานานิ.

ยญฺญกถาวณฺณนา

๔๓๘. สงฺฆาตนฺติ สํ-สทฺโท ปทวฑฺฒนมตฺตนฺติ อาห ‘‘ฆาต’’นฺติ. วิปากผเลนาติ สทิสผเลน. มหปฺผโล น โหติ ควาทิปาณฆาเตน อุปกฺกิลิฏฺฐภาวโต. คุณานิสํเสนาติ อุทฺทยผเลน. อานุภาวชุติยาติ ปฏิปกฺขวิคมนชนิเตน สภาวสงฺขาเตน เตเชน. น มหาชุติโก โหติ อปริสุทฺธภาวโต. วิปากวิปฺผารตายาติ วิปากผลสฺส วิปุลตาย, ปาริปูริยาติ อตฺโถ. ทุฏฺฐุเขตฺเตติ อุสภาทิโทเสหิ ทูสิตเขตฺเต, ตํ ปน วปฺปาภาวโต อสารํ โหตีติ อาห ‘‘นิสฺสารเขตฺเต’’ติ. ทุพฺภูเมติ กุจฺฉิตภูมิภาเค, สฺวาสฺส กุจฺฉิตภาโว อสารตาย วา สิยา นินฺนตาทิโทสวเสน วา. ตตฺถ ปฐโม ปกฺโข ปฐมปเทน ทสฺสิโตติ อิตรํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิสมภูมิภาเค’’ติ อาห. ทณฺฑาภิฆาตาทินา ฉินฺนภินฺนานิ. ปูตีนีติ โคมยเลปทานาทิสุเขน อสุกฺขาปิตตฺตา ปูติภาวํ คตานิ. ตานิ ปน ยสฺมา สารวนฺตานิ น โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นิสฺสารานี’’ติ. วาตาตปหตานีติ วาเตน จ อาตเปน จ วินฏฺฐพีชสามตฺถิยานิ. เตนาห ‘‘ปริยาทินฺนเตชานี’’ติ. ยํ ยถาชาตวีหิอาทิคเตน ตณฺฑุเลน องฺกุรุปฺปาทนโยคฺยพีชสามตฺถิยํ, ตํ ตณฺฑุลสาโร, ตสฺส อาทานํ คหณํ ตถาอุปฺปชฺชนเมว. เอตานิ ปน พีชานิ น ตาทิสานิ ขณฺฑาทิโทสวนฺตตาย. ธาราย เขตฺเต อนุปฺปเวสนํ นาม วสฺสนเมว, ตํ ปฏิกฺเขปวเสน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น สมฺมา วสฺเสยฺยา’’ติ. องฺกุรมูลปตฺตาทีหีติ เจตฺถ องฺกุรกนฺทาทีหิ อุทฺธํ วุทฺธึ, มูลชฏาทีหิ เหฏฺฐา วิรุฬฺหึ, ปตฺตปุปฺผาทีหิ สมนฺตโต จ เวปุลฺลนฺติ โยชนา.

อปรูปฆาเตนาติ ปเรสํ วิพาธเนน. อุปฺปนฺนปจฺจยโตติ นิพฺพตฺติตฆาสจฺฉาทนาทิเทยฺยธมฺมโต. ควาทิฆาเตนปิ หิ ตตฺถ ปฏิคฺคาหกานํ ฆาโส สงฺกียติ. ‘‘อปรูปฆาติตายา’’ติ อิทํ สีลวนฺตตาย การณวจนํ. คุณาติเรกนฺติ คุณาติริตฺตํ, สีลาทิโลกุตฺตรคุเณหิ วิสิฏฺฐนฺติ อตฺโถ. วิปุลาติ สทฺธาสมฺปทาทิวเสน อุฬารา.

อุตฺตรมาณววตฺถุวณฺณนา

๔๓๙. อถ โข เตหิ สกุณฺฑเกหิ ตณฺฑุเลหิ สิทฺธํภตฺตํ อุตฺตณฺฑุลเมว โหตีติ อาห ‘‘อุตฺตณฺฑุลภตฺต’’นฺติ. พิลงฺคํ วุจฺจติ อารนาลํ พิลงฺคโต นิพฺพตฺตนโต, ตเทว กญฺชิยโต ชาตนฺติ กญฺชิยํ, ตํ ทุติยํ เอตสฺสาติ พิลงฺคทุติยํ, ตํ ‘‘กญฺชิกทุติย’’นฺติ จ วุตฺตํ. โธรกานีติ โธวิยานิ. ยสฺมา ถูลตรานิปิ ‘‘ถูลานี’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ, ตสฺมา ‘‘ถูลานิ จา’’ติ วุตฺตํ. คุฬทสานีติ สุตฺตานํ ถูลตาย, กญฺชิกสฺส พหลตาย จ ปิณฺฑิตทสานิ. เตนาห ‘‘ปุญฺชปุญฺช…เป… ทสานี’’ติ. อนุทฺทิสตีติ อนุ อนุ กเถติ.

๔๔๐. อสกฺกจฺจนฺติ น สกฺกจฺจํ อนาทรการํ, ตํ ปน กมฺมผลสทฺธาย อภาเวน โหตีติ อาห ‘‘สทฺธาวิรหิต’’นฺติ. อจิตฺตีกตนฺติ จิตฺตีการปจฺจุปฏฺฐาปนวเสน น จิตฺตีกตํ. เตนาห ‘‘จิตฺตีการวิรหิต’’นฺติอาทิ. จิตฺตีการรหิตํ วา อจิตฺตีกตํ, ยถา กตํ ปเรสํ วิมฺหยาวหํ โหติ, ตถา อกตํ. จิตฺตสฺส อุฬารปณีตภาโว ปน อสกฺกจฺจทาเนเนว พาธิโต. อปวิทฺธนฺติ ฉฑฺฑนียธมฺมํ วิย อปวิทฺธํ กตฺวา, เอเตน ตสฺมึ ทาเน คารวากรณํ วทติ. เสรีสกํ นามาติ ‘‘เสรีสก’’นฺติ เอวํ นามกํ. ตุจฺฉนฺติ ปริชนปริจฺเฉทวิรหโต ริตฺตํ.

ปายาสิเทวปุตฺตวณฺณนา

๔๔๑. ตสฺสานุภาเวนาติ ตสฺส ทานสฺส อานุภาเวน. สิรีสรุกฺโขติ ปภสฺสรขนฺธวิฏปสาขาปลาสสมฺปนฺโน มนุญฺญทสฺสโน ทิพฺโพ สิรีสรุกฺโข. อฏฺฐาสีติ ผลสฺส กมฺมสริกฺขตํ ทสฺเสนฺโต วิมานทฺวาเร นิพฺพตฺติตฺวา อฏฺฐาสิ. ปุพฺพาจิณฺณวเสนาติ ปุริมชาติยํ ตตฺถ นิวาสปริจยนวเสน. น เกวลํ ปุพฺพาจิณฺณวเสเนว, อถ โข อุตุสุขุมวเสน ปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถ กิรสฺส อุตุสุขํ โหตี’’ติ อาห.

โสติ อุตฺตโร มาณโว. ยทิ อสกฺกจฺจํ ทานํ ทตฺวา ปายาสิ ตตฺถ นิพฺพตฺโต, ปายาสิสฺส ปริจาริกา สกฺกจฺจํ ทานํ ทตฺวา กถํ ตตฺถ นิพฺพตฺตาติ อาห ‘‘ปายาสิสฺส ปนา’’ติ. นิกนฺติวเสนาติ ปายาสิมฺหิ สาเปกฺขาวเสน, ปุพฺเพปิ วา ตตฺถ นิวุตฺถปุพฺพตาย. ทิสาจาริกวิมานนฺติ อากาสฏฺฐํ หุตฺวา ทิสาสุ วิจรณกวิมานํ, น รุกฺขปพฺพตสิขราทิสมฺพนฺธํ. วฏฺฏนิอฏวิยนฺติ วิมานวีถิยนฺติ.

ปายาสิราชญฺญสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา.