๑. ปจฺจยจตุกฺกวณฺณนา

ปจฺจยสหิตปจฺจยุปฺปนฺนานิ องฺคภาเวน วุตฺตานิ, น เกวลํ ปจฺจยา. ตสฺมา ‘‘ฉฏฺฐายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ เอตฺถ น ฉฏฺฐายตนสฺส องฺคตา. เตน วุตฺตํ ‘‘น, ตสฺส อนงฺคตฺตา’’ติ. เอวญฺจ กตฺวาติ ปจฺจยสหิตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส องฺคภาวโต. ตีสุ ปกาเรสูติ ‘‘ปฐโม สพฺพสงฺคาหิกฏฺเฐนา’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๒๔๓) อฏฺฐกถายํ วุตฺเตสุ ตีสุปิ ปกาเรสุ. ปจฺจยวิเสสาทีติ เอตฺถ นามํ, ฉฏฺฐายตนญฺจ ปจฺจยวิเสโส. อาทิ-สทฺเทน โยนิวิเสโส, อายตนานํ อปาริปูริปาริปูริภววิเสโส จ คหิโต. เต หิ ทุติยวาราทีนํ นานตฺตกรา. อตฺถวิเสเสนาติ ยทิปิ อญฺญตฺถ ‘‘สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ สฬายตนปจฺจโย วุตฺโต, ตถาปิ สหชาตาทินามสนฺนิสฺสเยน ปวตฺตนโต นามมตฺตปจฺจยาปิ โส โหตีติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส นานานยวิจิตฺตตานุมิตสฺส คมฺภีรภาวสฺส วิภาวนสงฺขาเตน, อนวเสสนามปจฺจยทสฺสนสงฺขาเตน จ อตฺถวิเสเสน. ตถา หิ ‘‘เยหิ, อานนฺท, อากาเรหิ เยหิ ลิงฺเคหิ เยหิ นิมิตฺเตหิ เยหิ อุทฺเทเสหิ นามกายสฺส ปญฺญตฺติ โหติ, เตสุ อากาเรสุ…เป… อุทฺเทเสสุ อสติ อปิ นุ โข รูปกาเย อธิวจนสมฺผสฺโส ปญฺญาเยถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๑๔) ผสฺสสฺส นามปจฺจยตาวิภาวนวเสน มหานิทานเทสนา ปวตฺตา. ตถา ‘‘นามรูปปจฺจยา ผสฺโสติ อิจฺจสฺส วจนีย’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๙๗) ‘‘นามรูปปจฺจยา’’ติ วทนฺเตน ‘‘นามปจฺจยา’’ติปิ วุตฺตเมว โหตีติ.

วารจตุกฺเก ‘‘สงฺขาโร’’ติ วุตฺตํ, โสกาทโย น วุตฺตา, ปุริมสฺมึ วารทฺวเย รูปํ น วุตฺตํ, วารตฺตเย สฬายตนํ น วุตฺตนฺติ โยเชตพฺพํ.

สพฺพ…เป… รณโตติ สพฺพสฺส วิญฺญาณสฺส ปวตฺติฏฺฐานภูตสพฺพภวสาธารณโต, วิญฺญาณสฺส วา ปวตฺติฏฺฐานภูตสพฺพภวสาธารณโต. สมานํ ผลํ สมาโน ปจฺจโย สหชาตาทิปจฺจเยหิ อุปกตฺตพฺพโต, อุปการกโต จ. ตสฺส วิญฺญาณสฺส. วิญฺญาณาหรณนฺติ วิปากวิญฺญาณนิพฺพตฺตนํ. อสฺส วิญฺญาณสฺส.

คติสูจโกติ หิ-สทฺทํ โลเก คติอตฺถํ วทนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘วิคต’’นฺติ เอตฺถ วิ-สทฺโท ปฏิเสธทีปโกติ เทฺว ปฏิเสธา ปกตึ ญาเปนฺตีติ อาห ‘‘วิคตตานิวารณวเสน คติ เอว โหตี’’ติ.

ติธา จตุธา ปญฺจธา วาติ เอตฺถ สญฺญามนสิการาทโย สหชาตนิสฺสยอตฺถิปจฺจยวเสน ติธา, ผสฺสเจตนาทโย เตสญฺเจว อาหาราทีนญฺจ วเสน จตุธา, เวทนาวิตกฺกาทโย เตสญฺเจว ฌานินฺทฺริยาทีนญฺจ วเสน ปญฺจธา. ยถา สมาธิ, เอวํ วีริยมฺปิ ทฏฺฐพฺพํ. ตมฺปิ หิ อธิปตินฺทฺริยมคฺคปจฺจเยหิ ฉธา ปจฺจโย โหติ.

‘‘วจนวเสนา’’ติ อิมินา อิมสฺมึ จตุกฺเก สหชาตปจฺจยํ ธุรํ กตฺวา เทสนา ปวตฺตาติ เตสํ อธิปฺปาโยติ ทสฺเสติ. อตฺโถติ ปจฺจยธมฺโม. กตฺถจีติ กิสฺมิญฺจิ วาเร อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ยถาสเกหิ ปจฺจโย น น โหติ. ‘‘อตฺถโต’’ติ จ ปาโฐ. ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติอาทิ น วตฺตพฺพํ สิยา, วุตฺตญฺจ ตํ. ตสฺมา สหชาตปจฺจยวเสเนว ปฐมจตุกฺโก วุตฺโตติ น คเหตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘น จ ตํ น วุตฺต’’นฺติอาทิ. อิมสฺส จ ‘‘ภวปจฺจยา ชาตีติอาทิ น วตฺตพฺพํ สิยา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ปจฺจยวจนเมวาติ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา’’ติอาทีสุ วุตฺตปจฺจยวจนเมว จ. เตสนฺติ เตสํ อาจริยานํ. อโยเชตฺวา วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. กถํ ปน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สามญฺเญน…เป… สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. เอตฺถ จ ‘‘สหชาตสูจก’’นฺติอาทินา ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส วจนโต อสิทฺธิมาห, ‘‘สหชาตโต’’ติอาทินา ปน อตฺถาปตฺติโต. อสมฺภเว หิ อญฺญสฺส อตฺถโต สิชฺเฌยฺย วจนโต วา อตฺถโต วา อธิปฺเปตตฺถสาธนาติ.

อญฺญตฺถาติ อญฺญสฺมึ สุตฺเต. อตีตทฺธํ นิทฺธาเรตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนานาคเตหิ สทฺธึ อทฺธตฺตยทสฺสนตฺถํ. ตํเทสนาปริคฺคหตฺถนฺติ มหานิทานเทสนาปริคฺคหตฺถํ. โส จ อุภินฺนํ เทสนานํ อญฺญมญฺญํ สํสนฺทนภาวทสฺสนตฺถํ. เอวํ สพฺพญฺญุพุทฺธภาสิตา เทสนา อญฺญทตฺถุ สํสนฺทตีติ.

อิมสฺสาติ อิมสฺส ตติยวารสฺส.

อปราเปกฺขตาย, อปริกิลิฏฺฐุปปตฺติตาย, อสุจิอมกฺขิตตาย กามาวจรเทวานํ, สพฺเพสญฺจ พฺรหฺมานํ ตถา อุปปชฺชนโต จ โอปปาติกโยนิยา ปธานตา เวทิตพฺพา. สงฺคหนิทสฺสนวเสนาติ โอปปาติกโยนิยา เอว สํเสทชโยนิยา สงฺคหสฺส นิทสฺสนวเสน อุทาหรณวเสน. อารมฺมณปจฺจยสฺสาปิ ผสฺสสฺส สติปิ ปวตฺติเหตุภาเว โส ปน สหชาตาทิปจฺจยภูตสฺส อชฺฌตฺติกสฺส ฉฏฺฐายตนสฺส วิย น สาติสโยติ วุตฺตํ ‘‘อารมฺมณปจฺจโย เจตฺถ ปวตฺตโก น โหตี’’ติ.

เกสญฺจีติ ปริปุณฺณายตนานํ คพฺภเสยฺยกานํ. ‘‘ปจฺฉิม…เป… สทา สมฺภวตี’’ติ อิทํ คพฺภเสยฺยกานํ วิย อิตรโยนิกานํ กเมน อายตนุปฺปตฺติ นตฺถีติ วุตฺตํ. ตถา จาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สหุปฺปตฺติทีปนโต’’ติ.

ปจฺจยจตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.