๒. อายุปฺปมาณวณฺณนา

๑๐๒๖. สุปริมชฺชิตกญฺจนาทาสํ วิย โสภติ วิชฺโชตตีติ สุโภ, สรีโรภาโส, เตน สุเภน กิณฺณา วิกิณฺณาติ สุภกิณฺณา.

๑๐๒๗. ตํตํมนสิการนฺติ ปริตฺตปถวีกสิณาทิคตมนสิการํ. อปฺปนากฺขเณปีติ ปิ-สทฺเทน ปุพฺพภาคํ สมฺปิณฺเฑติ. ฉนฺทนํ อารมฺมณปริเยสนํ ฉนฺโท, กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท. ปณิธานํ จิตฺตฏฺฐปนา ปณิธิ, สญฺญาวิราคาทีหิ อารมฺมณสฺส วิเสสนํ ตถาปวตฺตาย ภาวนาย อารมฺมณกรณเมว.

วิปุลํ วุจฺจติ มหนฺตํ, สนฺตภาโวปิ มหนียตาย มหนฺตเมวาติ อาห ‘‘วิปุลา ผลาติ วิปุลสนฺตสุขายุวณฺณาทิผลา’’ติ.

๑๐๒๘. ยํ จาตุมหาราชิกานํ อายุปฺปมาณํ, สญฺชีเว เอโส เอโก รตฺติทิโว, ตาย รตฺติยา ตึส รตฺติโย มาโส, เตน มาเสน ทฺวาทสมาสิโก สํวจฺฉโร, เตน สํวจฺฉเรน ปญฺจ วสฺสสตานิ สญฺชีเว อายุปฺปมาณํ. ยํ ตาวตึสานํ อายุปฺปมาณํ, เอโส กาฬสุตฺเต เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน วสฺสสหสฺสํ กาฬสุตฺเต อายุปฺปมาณํ. ยํ ยามานํ อายุปฺปมาณํ, เอโส สงฺฆาเต เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน เทฺว วสฺสสหสฺสานิ สงฺฆาเต อายุปฺปมาณํ. ยํ ตุสิตานํ อายุปฺปมาณํ, โรรุเว เอโส เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน จตฺตาริ วสฺสสหสฺสานิ โรรุเว อายุปฺปมาณํ. ยํ นิมฺมานรตีนํ อายุปฺปมาณํ, มหาโรรุเว เอโส เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน อฏฺฐ วสฺสสหสฺสานิ มหาโรรุเว อายุปฺปมาณํ. ยํ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ อายุปฺปมาณํ, ตาปเน เอโส เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน โสฬส วสฺสสหสฺสานิ ตาปเน อายุปฺปมาณํ. มหาตาปเน อุปฑฺฒนฺตรกปฺโป. อวีจิยํ เอโก อนฺตรกปฺโป จ อายุปฺปมาณนฺติ วทนฺติ. เทวานํ อธิมุตฺตกาลกิริยา วิย ตาทิเสน ปุญฺญพเลน อนฺตราปิ มรณํ โหตีติ ‘‘กมฺมเมว ปมาณ’’นฺติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา อพฺพุทาทิอายุปริจฺเฉโทปิ ยุตฺตตโร โหตีติ.

กึ ฌานนฺติ อฏฺฐสุ ฌาเนสุ กตรํ ฌานํ. ภวสีสานีติ ภวคฺคานิ, ปุถุชฺชนภวคฺคํ อริยภวคฺคํ สพฺพภวคฺคนฺติ เวหปฺผลาทีนํ สมญฺญา. กสฺสจิ สตฺตาติ ปุถุชฺชนสฺส, กสฺสจิ ปญฺจาติ โสตาปนฺนสฺส, สกทาคามิโน จ, กสฺสจิ ตโยติ อนาคามิโน วเสน วุตฺตํ. ตสฺมา โส พฺรหฺมกายิกาทีหิ จุโต อรูปํ อุปปชฺชนฺโต เวทิตพฺโพ. ‘‘นวสุ พฺรหฺมโลเกสุ นิพฺพตฺตอริยสาวกานํ ตตฺรูปปตฺติเยว โหติ, น เหฏฺฐูปปตฺตี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๑๐๒๘) อยํ อฏฺฐกถาปาโฐติ อธิปฺปาเยน ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ตตฺรูปปตฺติปิ โหติ อุปรูปปตฺติปิ, น เหฏฺฐูปปตฺตี’’ติ ปน ปาโฐติ เตน ‘‘เหฏฺฐูปปตฺติเยว นิวาริตา’’ติอาทิวจเนน ปโยชนํ นตฺถิ. อรูปธาตูปปตฺติ จ น นิวาริตาติ สมฺพนฺโธ. อรูปธาตูปปตฺติ น นิวาริตา ‘‘มตฺถเก ฐิโตว ปรินิพฺพาตี’’ติ นิยมสฺส อนิจฺฉิตตฺตา.

อญฺญตฺถาติ กามโลเก. ตตฺถาติ รูปโลเก. อยํ อฏฺฐกถาติ ‘‘ปฐมชฺฌานภูมิยํ นิพฺพตฺโต…เป… ปรินิพฺพาตี’’ติ เอวํ ปวตฺตา อฏฺฐกถา. เตเนวาติ ยสฺมา รูปธาตุยํ อุปปนฺโน อธิปฺเปโต, น อุปปชฺชนารโห, เตเนว การเณน. ตสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส รูปธาตุยํ อุปปนฺนสฺส อริยสาวกสฺส. เยน รูปราเคน ตตฺถ รูปภเว อุปปนฺโน, ตสฺมึ อรูปชฺฌาเนน วิกฺขมฺภิเต สมฺมเทว ทิฏฺฐาทีนเวสุ ยถา กามรูปภเวสุ อายตึ ภวาภิลาโส น ภวิสฺสติ, เอวํ อรูปภเวปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุน…เป… ภวิสฺสติเยวา’’ติ. ตตฺถ นิพฺพตฺโตติ รูปธาตุยํ อุปปนฺโน. อริยมคฺคํ ภาเวตฺวาติ เหฏฺฐิมํ อริยมคฺคํ สมฺปาเทตฺวา. นิพฺพตฺตภวาทีนวทสฺสนวเสนาติ ตสฺมึ รูปภเว นิพฺพตฺโตปิ ตตฺเถว อาทีนวทสฺสนวเสน. อนิวตฺติตภวาภิลาโสติ อุปริ อรูปภเว อวิสฺสฏฺฐภวปตฺถโน, ยโต อรูปธาตุยํ อุปปชฺชนารโห. ตสฺส วเสนาติ ตาทิสสฺส อริยสาวกสฺส วเสน. ‘‘กสฺสจิ ปญฺจ, กสฺสจิ ตโย อนุสยา อนุเสนฺตี’’ติ อยํ ยมกปาฬิ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๑๒) ปวตฺตา.

อายุปฺปมาณวณฺณนา นิฏฺฐิตา.