๑๘. ธมฺมหทยวิภงฺโค

๑. สพฺพสงฺคาหิกวารวณฺณนา

๙๗๘. ธาตุสมฺภว…เป… สงฺคหิตตฺตาติ เอตฺถ ขนฺธาทีนํ กามธาตุอาทิธาตูสุ สมฺภวเภทภินฺนานํ นิรวเสสโต สงฺคหิตตฺตาติ วิภาเคน โยชนา, ตถา เสเสสุปิ ปริยาปนฺนปเภทภินฺนานนฺติอาทินา. ตตฺถ ‘‘นิรวเสสโต สงฺคหิตตฺตา’’ติ อิมินา ‘‘สพฺพสงฺคาหิกวาโร’’ติ อยมสฺส อตฺถานุคตา สมญฺญาติ ทสฺเสติ. ยสฺมา เจตฺถ ขนฺธาทีนํ ทฺวาทสนฺนํ โกฏฺฐาสานํ อนวเสสสงฺคโห, ตสฺมา เอวํ ทุติยวาราทีนญฺเจตฺถ อนุปฺปเวโส เวทิตพฺโพ. ขนฺธาทีนเมว หิ เตสํ สมฺภวาทิวิจาโร อุปฺปตฺตานุปฺปตฺติทสฺสนวาโรติ วตฺตุํ ยุตฺโตติ โยชนา. อนุปฺปตฺติทสฺสนญฺเจตฺถ อตฺถาปตฺติสิทฺธํ เวทิตพฺพํ. น หิ ตตฺถ ‘‘กติ ขนฺธา น ปาตุภวนฺตี’’ติอาทิปาฬิ อตฺถิ.

๙๗๙. ปุจฺฉานุรูปนฺติ เยนาธิปฺปาเยน ปุจฺฉา กตา, ตทนุรูปํ. อวิตถพฺยากรณํ นาม พุทฺธานํ เอว อาเวณิกํ, อญฺเญสํ ตํ ยาทิจฺฉิกํ สุตกฺขรสทิสนฺติ อาห ‘‘สพฺพญฺญุวจนํ วิญฺญาย กตตฺตา’’ติ.

สพฺพสงฺคาหิกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. อุปฺปตฺตานุปฺปตฺติวารวณฺณนา

๙๙๑. ‘‘กามภเว’’ติ อิทํ โอกาสวเสน วตฺวา ปุน สตฺตสนฺตานวเสน วตฺตุํ ‘‘กามธาตุสมฺภูตานญฺจา’’ติ วุตฺตนฺติ ตมตฺถวิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทฺธิยา…เป… อตฺโถ’’ติ อาห. ‘‘น วตฺตพฺพํ สิยา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, ยทิปิ อสญฺญสตฺตานํ อจกฺขุกตฺตา รูปายตนํ อจฺจนฺตสุขุมตฺตา เหฏฺฐิมภูมิกานญฺจ อโคจโร, สมานภูมิกานํ ปน เวหปฺผลานํ, อุปริภูมิกานญฺจ สุทฺธาวาสานํ จกฺขายตนสฺส โคจโร โหตีติ อายตนาทิกิจฺจํ กโรติเยวาติ สกฺกา วตฺตุํ. ยํ ปเนตฺถ วิตฺถารโต วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ‘‘เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทเว อนฺโตกริตฺวา ยํ เอตสฺมิ’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๑๒๘๗) วุตฺตปเทสา กามาวจราทิโอกาสา. เต สตฺตนิกายา จ ธาตูติ วุจฺจนฺติ สมุทายสฺส อวยวาธารภาวโต ยถา ‘‘มาสปุญฺโช มาโส’’ติ. สตฺตา อุปฺปชฺชนฺติ เอตฺถาติ สตฺตุปฺปตฺติ, อุปฺปชฺชนฏฺเฐน สตฺตาว อุปฺปตฺติ สตฺตุปฺปตฺตีติ เอวํ โอกาสสตฺตโลกทฺวยสฺส สตฺตุปฺปตฺติปริยาโย เวทิตพฺโพ. สตฺตภาเวน อุปฺปตฺติ, น อนุปาทินฺนกฺขนฺธา วิย สงฺขารภาเวเนวาติ อธิปฺปาโย. เก ปน เตติ อาห ‘‘สตฺตาวาสวเสน…เป… อุปาทินฺนกกฺขนฺธา’’ติ. ตํตํปริยาปนฺนานนฺติ ตํตํสตฺตาวาสปริยาปนฺนานํ สตฺตานํ, สงฺขารานเมว วา. สทิสาธิฏฺฐานภาเวนาติ สทิสากาเรน ปวตฺตมานานํ ขนฺธานํ ปติฏฺฐานภาเวน. เยภุยฺเยน หิ ตสฺมึ สตฺตาวาเส ธมฺมา สมานากาเรน ปวตฺตนฺติ.

อุปฺปตฺตานุปฺปตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ปริยาปนฺนาปริยาปนฺนวารวณฺณนา

๙๙๙. ตตฺถ, อญฺญตฺถ จาติ ตสฺมึ, อญฺญสฺมิญฺจ ภเว, โอกาเส จ. ปริจฺเฉทการิกาย กามาทิตณฺหาย ปริจฺฉิชฺช อาปนฺนา คหิตาติ ปริยาปนฺนาติ ตํตํภวาทิอนฺโตคธา ตํตํปริยาปนฺนา.

ปริยาปนฺนาปริยาปนฺนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. อุปฺปาทกกมฺมอายุปฺปมาณวาโร

๑. อุปฺปาทกกมฺมวณฺณนา

๑๐๒๑. ธาตุตฺตยภูตเทววเสนาติ กามาทิธาตุตฺตเย นิพฺพตฺตเทวานํ วเสน.

อุปฺปาทกกมฺมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. อายุปฺปมาณวณฺณนา

๑๐๒๖. สุปริมชฺชิตกญฺจนาทาสํ วิย โสภติ วิชฺโชตตีติ สุโภ, สรีโรภาโส, เตน สุเภน กิณฺณา วิกิณฺณาติ สุภกิณฺณา.

๑๐๒๗. ตํตํมนสิการนฺติ ปริตฺตปถวีกสิณาทิคตมนสิการํ. อปฺปนากฺขเณปีติ ปิ-สทฺเทน ปุพฺพภาคํ สมฺปิณฺเฑติ. ฉนฺทนํ อารมฺมณปริเยสนํ ฉนฺโท, กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท. ปณิธานํ จิตฺตฏฺฐปนา ปณิธิ, สญฺญาวิราคาทีหิ อารมฺมณสฺส วิเสสนํ ตถาปวตฺตาย ภาวนาย อารมฺมณกรณเมว.

วิปุลํ วุจฺจติ มหนฺตํ, สนฺตภาโวปิ มหนียตาย มหนฺตเมวาติ อาห ‘‘วิปุลา ผลาติ วิปุลสนฺตสุขายุวณฺณาทิผลา’’ติ.

๑๐๒๘. ยํ จาตุมหาราชิกานํ อายุปฺปมาณํ, สญฺชีเว เอโส เอโก รตฺติทิโว, ตาย รตฺติยา ตึส รตฺติโย มาโส, เตน มาเสน ทฺวาทสมาสิโก สํวจฺฉโร, เตน สํวจฺฉเรน ปญฺจ วสฺสสตานิ สญฺชีเว อายุปฺปมาณํ. ยํ ตาวตึสานํ อายุปฺปมาณํ, เอโส กาฬสุตฺเต เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน วสฺสสหสฺสํ กาฬสุตฺเต อายุปฺปมาณํ. ยํ ยามานํ อายุปฺปมาณํ, เอโส สงฺฆาเต เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน เทฺว วสฺสสหสฺสานิ สงฺฆาเต อายุปฺปมาณํ. ยํ ตุสิตานํ อายุปฺปมาณํ, โรรุเว เอโส เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน จตฺตาริ วสฺสสหสฺสานิ โรรุเว อายุปฺปมาณํ. ยํ นิมฺมานรตีนํ อายุปฺปมาณํ, มหาโรรุเว เอโส เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน อฏฺฐ วสฺสสหสฺสานิ มหาโรรุเว อายุปฺปมาณํ. ยํ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ อายุปฺปมาณํ, ตาปเน เอโส เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน โสฬส วสฺสสหสฺสานิ ตาปเน อายุปฺปมาณํ. มหาตาปเน อุปฑฺฒนฺตรกปฺโป. อวีจิยํ เอโก อนฺตรกปฺโป จ อายุปฺปมาณนฺติ วทนฺติ. เทวานํ อธิมุตฺตกาลกิริยา วิย ตาทิเสน ปุญฺญพเลน อนฺตราปิ มรณํ โหตีติ ‘‘กมฺมเมว ปมาณ’’นฺติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา อพฺพุทาทิอายุปริจฺเฉโทปิ ยุตฺตตโร โหตีติ.

กึ ฌานนฺติ อฏฺฐสุ ฌาเนสุ กตรํ ฌานํ. ภวสีสานีติ ภวคฺคานิ, ปุถุชฺชนภวคฺคํ อริยภวคฺคํ สพฺพภวคฺคนฺติ เวหปฺผลาทีนํ สมญฺญา. กสฺสจิ สตฺตาติ ปุถุชฺชนสฺส, กสฺสจิ ปญฺจาติ โสตาปนฺนสฺส, สกทาคามิโน จ, กสฺสจิ ตโยติ อนาคามิโน วเสน วุตฺตํ. ตสฺมา โส พฺรหฺมกายิกาทีหิ จุโต อรูปํ อุปปชฺชนฺโต เวทิตพฺโพ. ‘‘นวสุ พฺรหฺมโลเกสุ นิพฺพตฺตอริยสาวกานํ ตตฺรูปปตฺติเยว โหติ, น เหฏฺฐูปปตฺตี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๑๐๒๘) อยํ อฏฺฐกถาปาโฐติ อธิปฺปาเยน ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ตตฺรูปปตฺติปิ โหติ อุปรูปปตฺติปิ, น เหฏฺฐูปปตฺตี’’ติ ปน ปาโฐติ เตน ‘‘เหฏฺฐูปปตฺติเยว นิวาริตา’’ติอาทิวจเนน ปโยชนํ นตฺถิ. อรูปธาตูปปตฺติ จ น นิวาริตาติ สมฺพนฺโธ. อรูปธาตูปปตฺติ น นิวาริตา ‘‘มตฺถเก ฐิโตว ปรินิพฺพาตี’’ติ นิยมสฺส อนิจฺฉิตตฺตา.

อญฺญตฺถาติ กามโลเก. ตตฺถาติ รูปโลเก. อยํ อฏฺฐกถาติ ‘‘ปฐมชฺฌานภูมิยํ นิพฺพตฺโต…เป… ปรินิพฺพาตี’’ติ เอวํ ปวตฺตา อฏฺฐกถา. เตเนวาติ ยสฺมา รูปธาตุยํ อุปปนฺโน อธิปฺเปโต, น อุปปชฺชนารโห, เตเนว การเณน. ตสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส รูปธาตุยํ อุปปนฺนสฺส อริยสาวกสฺส. เยน รูปราเคน ตตฺถ รูปภเว อุปปนฺโน, ตสฺมึ อรูปชฺฌาเนน วิกฺขมฺภิเต สมฺมเทว ทิฏฺฐาทีนเวสุ ยถา กามรูปภเวสุ อายตึ ภวาภิลาโส น ภวิสฺสติ, เอวํ อรูปภเวปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุน…เป… ภวิสฺสติเยวา’’ติ. ตตฺถ นิพฺพตฺโตติ รูปธาตุยํ อุปปนฺโน. อริยมคฺคํ ภาเวตฺวาติ เหฏฺฐิมํ อริยมคฺคํ สมฺปาเทตฺวา. นิพฺพตฺตภวาทีนวทสฺสนวเสนาติ ตสฺมึ รูปภเว นิพฺพตฺโตปิ ตตฺเถว อาทีนวทสฺสนวเสน. อนิวตฺติตภวาภิลาโสติ อุปริ อรูปภเว อวิสฺสฏฺฐภวปตฺถโน, ยโต อรูปธาตุยํ อุปปชฺชนารโห. ตสฺส วเสนาติ ตาทิสสฺส อริยสาวกสฺส วเสน. ‘‘กสฺสจิ ปญฺจ, กสฺสจิ ตโย อนุสยา อนุเสนฺตี’’ติ อยํ ยมกปาฬิ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๑๒) ปวตฺตา.

อายุปฺปมาณวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. อภิญฺเญยฺยาทิวารวณฺณนา

๑๐๓๐. ‘‘รุปฺปนลกฺขณํ รูปํ, อนุภวนลกฺขณา เวทนา’’ติอาทินา สามญฺญลกฺขณปริคฺคาหิกา. ‘‘ผุสนลกฺขโณ ผสฺโส, สาตลกฺขณํ สุข’’นฺติอาทินา วิเสสลกฺขณปริคฺคาหิกา.

‘‘จตฺตาโร ขนฺธา สิยา กุสลา’’ติอาทีสุ อิธ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ขนฺธวิภงฺคาทีสุ วุตฺตํ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. เสสํ ยเทตฺถ น วุตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

อภิญฺเญยฺยาทิวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ธมฺมหทยวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อิติ สมฺโมหวิโนทนิยา ฏีกาย ลีนตฺถวณฺณนา

วิภงฺค-อนุฏีกา สมตฺตา.