๔. จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

๗๙๓. ปริตสฺสนํ ปริตฺตาโส, จิตฺตุตฺราโส จาติ ‘‘น ปริตสฺสตี’’ติ ปทสฺส ‘‘น ปตฺเถติ น อุตฺตสตี’’ติ อตฺถมาห.

๗๙๖. อริยสจฺเจสุ ธมฺมสทฺโท ‘‘ทิฏฺฐธมฺโม’’ติอาทีสุ วิย. อริยมคฺโค, ตสฺส จ ผลํ ธมฺโม ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปนฺเน อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ. ตตฺถ ปญฺญาติ ตสฺมึ อริยมคฺคผเล นิสฺสยภูเต ปญฺญา. เตนาห ‘‘ตํสหคตา’’ติ. อวิทิตํ วิทิตํ วิย เนติ ญาเปตีติ นโย, อนุมานํ, ตสฺส นยนํ ปวตฺตนํ, ตํ ปน วิสุํเยเวกํ ญาณุปฺปาทนนฺติ อาสงฺกาย นิวตฺตนตฺถมาห ‘‘น อญฺญ…เป… วิเสโส’’ติ. อตฺตโน หิ อธิคมานุสาเรน ปราธิคตานํ กาลตฺตเย มคฺคาทีนํ ปวตฺติอาการานุมานํ นยนยนํ. อนุมินนาการเมว หิสฺส สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ญาณสฺเสว ปวตฺติวิเสโส’’ติ. การณญฺจ นยนยนสฺส สจฺเจสุ ปจฺจกฺขปวตฺตนโต. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ยถา มคฺคญาณโต อญฺญาปิ ‘‘อิมินา ธมฺเมนา’’ติ วตฺตุํ ยุตฺตํ, ตถา ปการนฺตเรนปิ ‘‘อิมินา ธมฺเมน ญาเณนา’’ติ เอตฺถ อตฺโถ ยุชฺชตีติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. เตนาติ ตสฺมา ญาเณน ญาตโต สมฺปโยเคหิ นยนยนโต. ญาณวิสยภาเวนาติ ปฏิเวธญาณสฺส วิสยภาเวน. ญาเตน ปฏิวิทฺเธน จตุสจฺจธมฺเมน, ญาณสมฺปโยเคน วา ญาเตน ชานิตฺวา ฐิเตน มคฺคผลธมฺเมน.

สพฺเพน สพฺพนฺติ สพฺพปฺปกาเรน สพฺพํ, อนวเสสนฺติ อตฺโถ. อทฺธตฺตยปริยาปนฺนญฺหิ สพฺพํ เตภูมกสงฺขารคตํ สมฺมสียติ. นยนโตติ นยคฺคาหโต. อนุรูปตฺถวาจโก วา การณสทฺโท ‘‘การณํ วทตี’’ติอาทีสุ วิย.

อนฺวยญาณสฺสปิ ปริโยคาเหตฺวา ปวตฺตนโต สวิเสโส วิสยาวโพโธติ วุตฺตํ ‘‘ธมฺเม ญาณ…เป… อภาวา’’ติ. วิสโยภาสนมตฺตชานนสามญฺเญนาติ อสติปิ อภิสเมจฺจ คหเณ วิสยวิภาวนสงฺขาตอวโพธสามญฺญมตฺเตน. ‘‘ญาณ’’นฺติ สมฺมเตสูติ ‘‘ญาณ’’นฺติ โวหริเตสุ ลทฺธญาณโวหาเรสุ. สมฺมุติวเสนาติ ธมฺมญาณาทิ วิย สมุเขน วิสเย อปฺปวตฺติตฺวา ปญฺญตฺติมุเขน ปวตฺตํ. อวเสสนฺติ สมฺมุติญาณเมวาห. อิตรญาณตฺตยวิสภาคนฺติ ธมฺมญาณาทิญาณตฺตยวิธุรํ.

๗๙๗. กามภวธมฺเมติ กามภวสงฺขาเต ธมฺเม.

๗๙๘. สาติ ปฐมชฺฌานปญฺญา. วีตราคภาวนาวตฺถสฺสาติ ‘‘วีตราโค โหตี’’ติ เอวํ วุตฺตสฺส. ตนฺติ ฉฏฺฐาภิญฺญํ. มคฺคญาณญฺหิ กิจฺจโต มคฺคสจฺจมฺปิ ปฏิวิชฺฌติ. อิตราติ เหฏฺฐิมมคฺคปญฺญา. ตทุปนิสฺสยตฺตาติ ตสฺสา ฉฏฺฐาภิญฺญาย, ตสฺส วา ปฏิวิชฺฌนสฺส อุปนิสฺสยตฺตา ปฏิวิชฺฌติ นาม. ยถานุรูปนฺติ ทิฏฺฐาสวาทีนํ ยถานุรูปํ. อาสวกฺขเยติ อาสวกฺขยปริยาเย การณูปจาเรน. ตํนิพฺพตฺตนโตติ ตสฺส อาสวกฺขยสงฺขาตสฺส ผลสฺส นิพฺพตฺตนโต. อิทญฺจ ‘‘อาสวานํ ขเย ญาณํ ฉฏฺฐาภิญฺญา’’ติ สุตฺเต อาคตตฺตา วุตฺตํ.

๘๐๑. อภิวิสิฏฺเฐน วา ญาเณน ปากฏํ กโรนฺตสฺสาติ อธิคมวเสน ปกาสํ วิภูตํ กโรนฺตสฺส.

๘๐๒. วสิตาปญฺจกรหิตํ วสิภาวํ อปาปิตํ ปฏิลทฺธมตฺตํ. ปฏิปทารมฺมณสหคตา ปญฺญา ปฏิปทารมฺมณสมฺพนฺธินีติ อาห ‘‘ปญฺญาย ปฏิปทารมฺมณุทฺเทเสนา’’ติ.

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.