๑๖. ญาณวิภงฺโค

๑. เอกกมาติกาทิวณฺณนา

๗๕๑. สมฺปยุตฺตานํ นิสฺสยปจฺจยตาย, อารมฺมณสฺส ปวตฺติฏฺฐานตาย โอกาสฏฺโฐ เวทิตพฺโพ. นเหตาทีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อเหตุกา’’ติอาทิกํ สพฺพํ เอกวิเธน ญาณวตฺถุํ สงฺคณฺหาติ. เอกํ นเหตูติ นเหตุตาย เอกํ ปญฺจวิญฺญาณํ นเหตูติ วุตฺตา เตสํ นเหตุตา. เอกนฺตาเหตุภาเวน หิ เต เอกปฺปการาวาติ. อญฺญมฺปีติ อเหตุกาทิ. อวิตถสามญฺญยุตฺตนฺติ เตเนว อเหตุกตาทินา ยถาภูเตน สมานภาเวน ยุตฺตํ. ญาณารมฺมณนฺติ ญาณสฺส อารมฺมณํ ยถาวุตฺตปญฺจวิญฺญาณาทิ. วตฺถุวิภาวนาติ ปญฺจวิญฺญาณาทิกสฺส ญาณวตฺถุสฺส ยถาวุตฺตวิเสเสน วิภาวนา ปกาสนา ปญฺญา.

โอสานทุกสฺสาติ ‘‘อตฺถชาปิกา ปญฺญา, ชาปิตตฺถา ปญฺญา’’ติ อิมสฺส ทุกสฺส. ทุกมาติกา ธมฺมสงฺคณิยํ วุตฺตทุกมาติกาติ อาห ‘‘ทุกมาติกํ อนิสฺสายา’’ติ.

‘‘จินฺตามยา ปญฺญา’’ติอาทิกา ติกมาติกํ อนิสฺสาย วุตฺตาติ อาห ‘‘เอวํ ติกานุรูเปหีติ เอตฺถาปิ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. ยทิปิ ชาป-สทฺโท พฺยตฺตวจเน, มานเส จ ปวตฺตติ, ชนนตฺเถปิ ปน ทฏฺฐพฺโพติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อเนกตฺถตฺตา ธาตุสทฺทาน’’นฺติอาทิ. กุสลปญฺญา วิปากสงฺขาตสฺส, กิริยปญฺญา ปริกมฺมาทิภูตา อตฺตนา นิพฺพตฺเตตพฺพผลสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส นิพฺพตฺตนโต อตฺถชาปิกาติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อตฺถชาปิกา การณคตา ปญฺญา’’ติ. วิปากปญฺญา, กิริยปญฺญา จ สหชาตาทิปจฺจยวเสน ตํตํวิปากาทิอตฺถํ ชาเปติ ชเนตีติ อาห ‘‘ชาปิโต ชนิโต อตฺโถ เอติสฺสาติ ชาปิตตฺถา’’ติ. สติปิ สหชาตานํ ปจฺจยภาเว วิปากกิริยปญฺญา น กุสลา วิย วิปากานํ นิปฺปริยาเยน การณโวหารํ ลภตีติ อาห ‘‘การณปญฺญาสทิสี’’ติ. วิภาวนตฺเถน ปญฺญา อารมฺมณํ วิย สมฺปยุตฺเตปิ ปกาเสติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘ผลปฺปกาสนภูตา’’ติ. ยโต สา อาโลโกภาสปชฺโชตปริยาเยหิ วิภาวิตา.

๑๐. ทสกมาติกาวณฺณนา

๗๖๐. ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ. อตีตมฺปิ อทฺธานํ ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ. อนาคตมฺปิ อทฺธานํ ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ. ยมฺปิสฺส ตํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ตมฺปิ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมนฺติ ญาณํ. ภวปจฺจยา…เป… อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา…เป… นิโรธธมฺม’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๓๔) เอวมาคตานิ สตฺตสตฺตติ ญาณานิ. ‘‘ชรามรเณ ญาณํ, ชรามรณสมุทเย ญาณํ, ชรามรณนิโรเธ ญาณํ, ชรามรณนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ. ชาติยา ญาณํ…เป… สงฺขาเรสุ ญาณํ…เป… ปฏิปทาย ญาณ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๓๓) เอวมาคตานิ จตุจตฺตารีสํ ญาณานิ. สุตมยญาณาทีนิ อนาวรณญาณปริโยสานานิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. มาติกา ๑.๑ อาทโย) อาคตานิ เตสตฺตติ ญาณานิ. เตนาห ‘‘เตสตฺตติ ปน…เป… น สํยุตฺตเก’’ติ. ‘‘สํยุตฺตเก’’ติ วา อิทํ ‘‘สตฺตสตฺตติ ญาณานี’’ติ อิมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ, น ‘‘เตสตฺตตี’’ติ อิมินา. อญฺญตฺถ นิกฺเขปกณฺฑาทีสุ. ยถา สมฺมาปฏิเวธาภาวโต มิจฺฉาญาณาทิ ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุโก วิย อารมฺมเณ จญฺจลํ โหติ, น เอวํ โหติ ยถาภูตาวโพธกํ ญาณนฺติ อาห ‘‘ยาถาวปฏิเวธโต สยญฺจ อกมฺปิย’’นฺติ. อธิพลกรณํ อุปตฺถมฺภนนฺติ ตํ ปุคฺคเล อาโรเปนฺโต อาห ‘‘ปุคฺคลญฺจ…เป… กโรตี’’ติ. วิสภาคธมฺเมสุ วา อกมฺปิยตฺโถ, สภาคธมฺเมสุ อุปตฺถมฺภนตฺโถ เวทิตพฺโพ.

อภิมุขํ คจฺฉนฺตีติ ‘‘อุปคจฺฉนฺตี’’ติ ปทสฺส อตฺถวจนํ. อุปคมนญฺเจตฺถ สพฺพญฺญุตาย ปฏิชานนเมวาติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิชานนวเสนา’’ติ. อฏฺฐ วา ปริสา อุปสงฺกมนฺตีติ เอตฺถาปิ ปฏิชานนวเสน สพฺพญฺญุตนฺติ โยเชตพฺพํ. อฏฺฐสุ ปริสาสุ ทสฺสิตอกมฺปิยญาณยุตฺโตติ สมฺพนฺโธ.

ผลสมฺปตฺติปวตฺตีติ สปฺปุริสูปนิสฺสยาทีนํ การณสมฺปตฺตีนํ ผลภูตาย ปติรูปเทสวาสอตฺตสมฺมาปณิธิอาทิสมฺปตฺติยา ปวตฺตนํ. อาทิ-สทฺเทน สุตฺตเสสา สงฺคหิตา. ตตฺถ สปฺปุริสูปนิสฺสยาทิเก. กสฺมา ปเนตฺถ สมาเน อตฺถกิจฺเจ ปฏิเวธญาณสฺส วิย เทสนาญาณสฺสาปิ ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานตา น วุตฺตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ปฏิเวธนิฏฺฐตฺตา’’ติอาทิ. ปฏิเวธนิฏฺฐตฺตาติ ปฏิเวธสฺส ปริโยสานตฺตา. เตนาติ ปฏิเวธปริโยสานภูเตน อรหตฺตมคฺคญาเณน. ตทธิคเมน หิ สมฺปตฺตสกลสพฺพญฺญุคุโณ ภควา อนนฺตปฏิภาโน อนุปมาย พุทฺธลีฬาย ธมฺมํ เทเสตุํ สมตฺโถ อโหสิ. ‘‘ปฏิลทฺธสฺสาปี’’ติ อิมินา สพฺพถา ลภาปกสฺส ปฏิเวธานุรูปตา เทสนาญาณสฺส อสกฺกุเณยฺยาติ ทีเปติ, เตน จ ปฏิเวธนมตฺเตเนตฺถ อตฺถสิทฺธีติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘เทสนาญาณสฺสา’’ติอาทิ.

หานภาคิยธมฺมนฺติ วา หานภาคิยภาวสฺส การณํ. กามสหคตสญฺญาทิธมฺมนฺติ กามคุณารมฺมณํ สญฺญามนสิการาทึ. ปุพฺเพว กตาภิสงฺขาราทินฺติ ‘‘จนฺเท วา สูริเย วา เอตฺตกํ คเต วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติอาทินา สมาปชฺชนโต ปุพฺเพ ปวตฺตจิตฺตาภิสงฺขารปริกมฺมาทึ.

ตทภาวคฺคหเณนาติ กิเลสาวรณาภาวคฺคหเณน. ฐิตินฺติ อตฺถิภาวํ. ตพฺพิปรีตายาติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา. ฐานาภาวนฺติ อปฺปวตฺตึ, นตฺถิภาวํ วา. อุปรีติ อิมิสฺสา พลานํ อนุกฺกมกถาย อุปริ อนนฺตรเมว. วิปากาวรณาภาวทสฺสนาทิกสฺสาติ อาทิ-สทฺเทน กมฺมาวรณาภาวทสฺสนํ สงฺคณฺหาติ. อิตรนฺติ อธิคมสฺส อฏฺฐานทสฺสนํ. ตํสหิตานํ ธาตูนนฺติ ราคาทิสหิตานํ สภาวานํ. เวมตฺตตา จ เตสํ ปจฺจยวิเสสสิทฺเธน อวตฺถาทิวิเสเสน เวทิตพฺพา. จริยาเหตูนนฺติ ราคาทิจริยาการณภูตานํ ธมฺมานํ.

๑. เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

๗๖๑. อยํ วิเสโสติ สมาเนปิ นยทฺวยสฺส เตสํ อเหตุภาวาทิทีปเน เอกสฺส เหตุภาวาทิปฏิเสธตา, อิตรสฺส ราสนฺตราสงฺคโหติ อิทํ นานากรณํ. เอกาย ชาติยาติ อาทานนิกฺเขปปริจฺฉินฺนสฺส เอกสฺส ภวสฺส. ตทนฺโตคธตายาติ คติอนฺโตคธตาย. ตตฺถ ตตฺถาติ ตํตํคติจุติภเวสุ.

๗๖๒. ตถาติ อญฺญทฺวารารมฺมณตาย. ขีราทีนํ…เป… วิลกฺขณตาติ ยถา ขีรสฺส ทธิภาเวน, ทธิโน ตกฺกภาเวน วิลกฺขณตาปตฺติ, น เอวํ ปญฺจวิญฺญาณานํ นเหตุภาวาทิโต อญฺญสฺส สภาวาปตฺติ อตฺถีติ อตฺโถ.

๗๖๓. มหตฺเตปีติ ปุถุตฺเตปิ. พหุภาววาจโก หิ อยํ มหา-สทฺโท ‘‘มหาชโน’’ติอาทีสุ วิย รูปสงฺฆาฏสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อญฺญถา สภาวธมฺมสฺส กา มหนฺตตา, สุขุมตา วา. จกฺขุวิญฺญาณสฺส วจนํ กตฺวา วุตฺตตฺตา อาห ‘‘จกฺขุปสาเท มม วตฺถุมฺหี’’ติ. อิสฺสริยฏฺฐานนฺติ อิสฺสริยปวตฺตนฏฺฐานํ. ตถา หิ นํ อญฺญตฺถ ภาวิตํ วิภาเวนฺตเมว ติฏฺฐติ, อญฺญวิญฺญาณานิ จ เตน ทินฺนนยาเนว ตตฺถ ปวตฺตนฺติ, อปิ ทิพฺพจกฺขุญาณํ, ยโต ตํ อนฺธสฺส น นิปฺผชฺชติ.

๗๖๔. ววตฺถิตานมฺปีติ อญฺญมญฺญํ อสํกิณฺณานมฺปิ. ปฏิปาฏินิยโม นิยตานุปุพฺพิกตา. เตนาติ ‘‘อพฺโพกิณฺณา’’ติ วจเนน.

๗๖๖. อาวฏฺฏนภาโว อาวชฺชนกิจฺจตา.

เตสนฺติ รูปาทีนํ. เอเตสญฺหิ รูปาทีนํ ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ สมาคโม. อภินิปติตพฺพานิ อาลมฺพิตพฺพานิ, วิชานิตพฺพานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อารมฺมณกรเณน ปฏิวิชานิตพฺพานี’’ติ. กุสลากุสลเจตนาย, ตํสมฺปยุตฺตานญฺจ ยถาวุตฺตานํ ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา…เป… อกุสลํ วา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๗๖๖) เอวํ วุตฺตานํ ปฏิวิชานิตพฺพานํ ปฏิวิชานนนฺติ สมฺพนฺโธ. กมฺมตฺเถ หิ เอตํ สามิวจนํ. สหชปุพฺพงฺคมธมฺเมนาติ ทสฺสนาทีหิ สหชาตผสฺสาทินา ปุพฺพงฺคเมน อาวชฺชนาทินา. กิจฺจนฺตรนฺติ ทสฺสนาทิกิจฺจโต อญฺญํ สมฺปฏิจฺฉนาทิกิจฺจํ.

อวิปากภาเวน การเณน, เตน วา สทฺธึ. อญฺญนฺติ รูปภาวาทึ. ภาสนกรณกราติ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปนวเสน ปวตฺตกุสลากุสลจิตฺตุปฺปาทธมฺมา. เต เอว กายงฺควาจงฺคํ อโจเปตฺวา ปวตฺตา ตํสทิสา. ปุพฺพงฺคมปฏิวิชานนนฺติ ปุพฺพงฺคมภาเวน วิชานนํ มโนทฺวาริกชวนานํ ปุเรจรภาเวน คหณํ. ตตฺถาติ ปญฺจทฺวาเร. ‘‘น ปฏิสิทฺธ’’นฺติ วตฺวา สฺวายมปฺปฏิเสโธ สามตฺถิยลทฺโธติ ทสฺเสตุํ ‘‘น กายกมฺมํ…เป… อนุญฺญาตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ตถา’’ติ อิทํ ยถา กายวจีกมฺมปฏฺฐปนํ, เอวํ กุสลาทิธมฺมสมาทานมฺปิ นตฺถีติ อุปสํหรณตฺถํ เวทิตพฺพํ. ยทิ น ภวโต จวติ, กถํ ปญฺจทฺวาเร จุติ วุตฺตาติ อาห ‘‘น ปญฺจทฺวาริก…เป… อตํทฺวาริกตฺตา’’ติ. ตสฺสา ปาฬิยา. อาปาถมตฺตนฺติ อาปาถคมนมตฺตํ อารมฺมณปจฺจยภาวมตฺตํ. อญฺญนฺติ ‘‘รูปํ นีล’’นฺติ เอวมาทิธมฺมวิเสสํ. เตนาห ‘‘ธมฺมสภาว’’นฺติ. รูปนฺติ จ น คณฺหาตีติ รูปารมฺมณมฺปิ สมานํ ‘‘รูปํ นาเมต’’นฺติ น คณฺหาติ. ตถา จาหุ เอเก ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี นีลํ วิชานาติ, โน ตุ นีล’’นฺติ. รูปนีลาทิอากาโร รูปารมฺมณรูปาทานาการปญฺญตฺติ. ตชฺชาปญฺญตฺติ เหสา ยถา อนิจฺจตาทิ. สาติสยํ สวิตกฺกสวิจารตฺตา. ตโต อญฺญนฺติ สทฺทารมฺมณโต อญฺญํ นามปญฺญตฺติอารมฺมณํ, อญฺญถา สหุปฺปตฺติปฏิเสโธ น สมฺภเวยฺยาติ อธิปฺปาโย.

มโนทฺวาเรปีติ น ปญฺจทฺวาเรเยว ทุติเย โมฆวาเร, อถ โข มโนทฺวาเรปิ. อาวชฺชนํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ…เป… ทฏฺฐพฺพํ เอกจิตฺตกฺขณิกสฺส อาวชฺชนสฺส อุปฺปตฺติยํ ตถา อสมฺภวโต.

ตสฺสาติ ยาถาวกวตฺถุวิภาวนาย ปญฺญาย.

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุกนิทฺเทสวณฺณนา

๗๖๗. อธิกรเณสูติ ปทตฺเถสุ. อญฺญตฺร สภาวํ คเหตฺวาติ อตฺถสทฺทสฺส ตตฺถ ปวตฺตนาการทสฺสนํ, เตน อตฺถสทฺทสฺส สภาวตฺถตํ ทสฺเสติ. อธิกรณวเสน ลิงฺคปริวตฺตึ คจฺฉติ. ‘‘อภิเธยฺยานุรูปํ ลิงฺควจนานี’’ติ หิ สทฺทวิทู วทนฺติ.

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ติกนิทฺเทสวณฺณนา

๗๖๘. ปริปาจิเตสูติ สาธิเตสุ. ‘‘วิหิเตสู’’ติ เอตฺถ ทุทฺธาทีสุ วิย ภูตกาลตา นาธิปฺเปตาติ อาห ‘‘วิสยวิเสสนมตฺตเมวา’’ติ. ‘‘กมฺมํ, สิปฺป’’นฺติ ปญฺญา การณูปจาเรน วุตฺตาติ อาห ‘‘ปญฺญา เอว วา…เป… เวทิตพฺพา’’ติ.

กุสลํ กมฺมํ สกํ เอกนฺตํ หิตสุขาวหตฺตา. ตปฺปฏิปกฺขตฺตา อิตรํ อกุสลํ กมฺมํ โนสกํ. สจฺจปฏิเวธานุโลมนํ สจฺจานุโลมนํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตปฺปฏิเวธปจฺจยภาเวนา’’ติ. มคฺคสจฺจสฺส อนุโลมนโต วา สจฺจานุโลมิกตา, ตถา ปรมตฺถสจฺจสฺส อนุโลมนโต. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘มคฺคสจฺจสฺสา’’ติอาทิ. ปญฺญา วุตฺตา ปญฺญาวิสเย ปญฺญากิจฺจสฺส ทสฺสิตตฺตา. ‘‘โยควิหิเตสู’’ติอาทินา วุตฺตภูมินิทฺเทโส, ‘‘กมฺมสฺสกตํ สจฺจานุโลมิก’’นฺติ วุตฺตสรูปนิทฺเทโส, ‘‘รูปํ อนิจฺจ’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปการนิทฺเทโส จ ยถาวุตฺตา…เป… นิทฺเทสา. ‘‘โยควิหิเตสุ กมฺมายตเนสุ ขนฺตึ, กมฺมสฺสกตํ ขนฺตึ, ‘รูปํ อนิจฺจ’นฺติ ขนฺติ’’นฺติอาทินา ขนฺติอาทิปเทหิ โยเชตพฺพา. โอโลกนํ ปจฺจกฺขกรณํ. ธมฺมา โอโลกนํ ขมนฺตีติ ปญฺญาย ตโทโลกนสมตฺถตมาห.

๗๖๙. มุญฺจตีติ ปชหติ. อารพฺภ-กิริยาย อธิฏฺฐานํ สมงฺคิภาโว, อธิกรณํ ปฏฺฐปนนฺติ อาห ‘‘มุญฺจ…เป… วตฺตุํ ยุตฺต’’นฺติ.

๗๗๐. ปญฺจสีลทสสีลานิ กมฺมวฏฺเฏกเทสภูตานิ สนฺธาย เตสํ ธมฺมฏฺฐิติยํ สมวโรโธ วุตฺโต. สติปิ สวเนติ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต’’ติอาทินา (อ. นิ. ๘.๓๙; กตา. ๔๘๐) ตถาคตโต สวเน สติปิ. ภิกฺขุอาทีนมฺปิ ตํ วุตฺตํ อธิสีลปญฺญาปนํ วิย น พุทฺธาเวณิกนฺติ.

อธิปญฺญานิพฺพตฺเตสูติ ฐเปตฺวา อธิปญฺญํ ตทญฺเญสุ มคฺคผลธมฺเมสุ. ตทธิฏฺฐาเนสูติ ตสฺสา อธิปญฺญาย อธิฏฺฐาเนสุ วิปสฺสนาธมฺเมสุ.

๗๗๑. อปายุปฺปาทนํ อวฑฺฒินิพฺพตฺตนํ. ตสฺมึเยว ฐาเนติ ตสฺมึเยว ขเณ.

ติกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

๗๙๓. ปริตสฺสนํ ปริตฺตาโส, จิตฺตุตฺราโส จาติ ‘‘น ปริตสฺสตี’’ติ ปทสฺส ‘‘น ปตฺเถติ น อุตฺตสตี’’ติ อตฺถมาห.

๗๙๖. อริยสจฺเจสุ ธมฺมสทฺโท ‘‘ทิฏฺฐธมฺโม’’ติอาทีสุ วิย. อริยมคฺโค, ตสฺส จ ผลํ ธมฺโม ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปนฺเน อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ. ตตฺถ ปญฺญาติ ตสฺมึ อริยมคฺคผเล นิสฺสยภูเต ปญฺญา. เตนาห ‘‘ตํสหคตา’’ติ. อวิทิตํ วิทิตํ วิย เนติ ญาเปตีติ นโย, อนุมานํ, ตสฺส นยนํ ปวตฺตนํ, ตํ ปน วิสุํเยเวกํ ญาณุปฺปาทนนฺติ อาสงฺกาย นิวตฺตนตฺถมาห ‘‘น อญฺญ…เป… วิเสโส’’ติ. อตฺตโน หิ อธิคมานุสาเรน ปราธิคตานํ กาลตฺตเย มคฺคาทีนํ ปวตฺติอาการานุมานํ นยนยนํ. อนุมินนาการเมว หิสฺส สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ญาณสฺเสว ปวตฺติวิเสโส’’ติ. การณญฺจ นยนยนสฺส สจฺเจสุ ปจฺจกฺขปวตฺตนโต. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ยถา มคฺคญาณโต อญฺญาปิ ‘‘อิมินา ธมฺเมนา’’ติ วตฺตุํ ยุตฺตํ, ตถา ปการนฺตเรนปิ ‘‘อิมินา ธมฺเมน ญาเณนา’’ติ เอตฺถ อตฺโถ ยุชฺชตีติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. เตนาติ ตสฺมา ญาเณน ญาตโต สมฺปโยเคหิ นยนยนโต. ญาณวิสยภาเวนาติ ปฏิเวธญาณสฺส วิสยภาเวน. ญาเตน ปฏิวิทฺเธน จตุสจฺจธมฺเมน, ญาณสมฺปโยเคน วา ญาเตน ชานิตฺวา ฐิเตน มคฺคผลธมฺเมน.

สพฺเพน สพฺพนฺติ สพฺพปฺปกาเรน สพฺพํ, อนวเสสนฺติ อตฺโถ. อทฺธตฺตยปริยาปนฺนญฺหิ สพฺพํ เตภูมกสงฺขารคตํ สมฺมสียติ. นยนโตติ นยคฺคาหโต. อนุรูปตฺถวาจโก วา การณสทฺโท ‘‘การณํ วทตี’’ติอาทีสุ วิย.

อนฺวยญาณสฺสปิ ปริโยคาเหตฺวา ปวตฺตนโต สวิเสโส วิสยาวโพโธติ วุตฺตํ ‘‘ธมฺเม ญาณ…เป… อภาวา’’ติ. วิสโยภาสนมตฺตชานนสามญฺเญนาติ อสติปิ อภิสเมจฺจ คหเณ วิสยวิภาวนสงฺขาตอวโพธสามญฺญมตฺเตน. ‘‘ญาณ’’นฺติ สมฺมเตสูติ ‘‘ญาณ’’นฺติ โวหริเตสุ ลทฺธญาณโวหาเรสุ. สมฺมุติวเสนาติ ธมฺมญาณาทิ วิย สมุเขน วิสเย อปฺปวตฺติตฺวา ปญฺญตฺติมุเขน ปวตฺตํ. อวเสสนฺติ สมฺมุติญาณเมวาห. อิตรญาณตฺตยวิสภาคนฺติ ธมฺมญาณาทิญาณตฺตยวิธุรํ.

๗๙๗. กามภวธมฺเมติ กามภวสงฺขาเต ธมฺเม.

๗๙๘. สาติ ปฐมชฺฌานปญฺญา. วีตราคภาวนาวตฺถสฺสาติ ‘‘วีตราโค โหตี’’ติ เอวํ วุตฺตสฺส. ตนฺติ ฉฏฺฐาภิญฺญํ. มคฺคญาณญฺหิ กิจฺจโต มคฺคสจฺจมฺปิ ปฏิวิชฺฌติ. อิตราติ เหฏฺฐิมมคฺคปญฺญา. ตทุปนิสฺสยตฺตาติ ตสฺสา ฉฏฺฐาภิญฺญาย, ตสฺส วา ปฏิวิชฺฌนสฺส อุปนิสฺสยตฺตา ปฏิวิชฺฌติ นาม. ยถานุรูปนฺติ ทิฏฺฐาสวาทีนํ ยถานุรูปํ. อาสวกฺขเยติ อาสวกฺขยปริยาเย การณูปจาเรน. ตํนิพฺพตฺตนโตติ ตสฺส อาสวกฺขยสงฺขาตสฺส ผลสฺส นิพฺพตฺตนโต. อิทญฺจ ‘‘อาสวานํ ขเย ญาณํ ฉฏฺฐาภิญฺญา’’ติ สุตฺเต อาคตตฺตา วุตฺตํ.

๘๐๑. อภิวิสิฏฺเฐน วา ญาเณน ปากฏํ กโรนฺตสฺสาติ อธิคมวเสน ปกาสํ วิภูตํ กโรนฺตสฺส.

๘๐๒. วสิตาปญฺจกรหิตํ วสิภาวํ อปาปิตํ ปฏิลทฺธมตฺตํ. ปฏิปทารมฺมณสหคตา ปญฺญา ปฏิปทารมฺมณสมฺพนฺธินีติ อาห ‘‘ปญฺญาย ปฏิปทารมฺมณุทฺเทเสนา’’ติ.

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

๘๐๔. ตเมว ปญฺญํ ‘‘ทฺวีสุ ฌาเนสุ ปญฺญา ปีติผรเณนา’’ติอาทินา วิภชติ. อภิสนฺทนปริสนฺทนปริปูรณานิปิ ปริปฺผรณํ วิย ผรณาปีติยา, ตํสหคตสุขสฺส จ กิจฺจวิเสสภูตานิ อธิปฺเปตานีติ อาห ‘‘อภิสนฺเทตีติ…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ. อาทินา นเยนาติ ‘‘อภิสนฺเทตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๒๖; ม. นิ. ๑.๔๒๗) สุตฺเต อาคตนเยน. ผรณญฺเจตฺถ ปีติสุขสมุฏฺฐิตปณีตรูเปหิ กายสฺส อภิพฺยาปนํ ทฏฺฐพฺพํ. อารมฺมเณติ ปีติผรณตาสุขผรณตาสีเสน วุตฺตานํ ติกทุกฌานานํ อารมฺมเณ. ตาติ ปีติผรณตาสุขผรณตา.

สมาธิมุเขนาติ สมาธึ มุขํ ปมุขํ กตฺวา, สมาธิสีเสนาติ อตฺโถ, สมาธิปมุเขน วา อุทฺเทสนิทฺเทเสน. อญฺเญ กิเลสา ทิฏฺฐิมานาทโย. อปฺปโยเคนาติ ฌานวิโมกฺขาทีนํ วิย อุปฺปาทนียปริกมฺมปโยเคน วินา. อาวชฺชนาสทิโส หิ ผลสมาปตฺติอตฺโถ สมฺมสนจาโร. ฐปิตตฺตาติ ปวตฺติตตฺตา. สติพหุลตายาติ สติยา อภิณฺหุปฺปตฺติยา. ปริจฺฉินฺทนสติยา กาลสฺส สโตติ ทสฺเสตีติ โยชนา.

ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

๘๐๕. วิสุทฺธิภาวนฺติ วิสุทฺธิยา สพฺภาวํ. ‘‘ทิพฺพจกฺขุญาเณกเทสตฺตา’’ติ อิทํ ตสฺส ปริภณฺฑญาณตฺตา วุตฺตํ. ตถา หิ ปาฬิยํ ‘‘สตฺตานํ จุตูปปาตญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๔๗) อารภิตฺวา ‘‘โส ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธนา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๑.๒๔๖) วุตฺตํ. ทิพฺพสฺส ติโรหิตวิปฺปกฏฺฐาทิเภทสฺส, อิตรสฺส จ รูปายตนสฺส ทสฺสนสมตฺถสฺสาปิ ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส สิขาปตฺติ จวมาโนปปชฺชมานสตฺตทสฺสนนฺติ อาห ‘‘มุทฺธปฺปตฺเตน จา’’ติอาทิ.

ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา

๘๐๖. ฉพฺพิธมฺปิ ปจฺจเวกฺขณญาณนฺติ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณ’’นฺติอาทินา (วิภ. ๘๐๖) วุตฺตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานํ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปวตฺตญาณํ. สห คเหตฺวาติ เอกชฺฌํ คเหตฺวา วิปสฺสนารมฺมณภาวสามญฺเญน เอกตฺเตน คเหตฺวา. สงฺขิปิตฺวา วุตฺเตนาติ ปุพฺเพ ฉธา วุตฺตํ วิย ทสฺสิตํ ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ เอวํ สงฺขิปิตฺวา วุตฺเตน. ‘‘ขยธมฺม’’นฺติอาทินา ปกาเรน ทสฺสนนฺติ สมฺพนฺโธ. ปวตฺตญาณสฺสาติ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติอาทินา ปวตฺตสฺส ญาณสฺส, ปวตฺเต วา สํสารวฏฺเฏ ญาณสฺส. ญาณารมฺมณา วิปสฺสนา ญาณวิปสฺสนา. วิปสฺสนาติ จ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติอาทินา ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเม วิภาเคน ทสฺสนโต ธมฺมฏฺฐิติญาณํ อิธาธิปฺเปตํ. ตสฺส ขยธมฺมตาทิชานนํ ปฏิวิปสฺสนา. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนาทสฺสนมตฺต’’นฺติ.

เอวเมตฺถ อฏฺฐกถาธิปฺปายวเสน ปาฬิยา อตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺตโน อธิปฺปายวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ปาฬิยํ ปนา’’ติอาทิมาห. สพฺพตฺถาติ อทฺธตฺตเย ปจฺจยวิเสเสน ปจฺจยุปฺปนฺนวิเสสนิทฺธารเณ. ญาณวจเนนาติ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติอาทินา ญาณสฺส คหเณน. องฺคานนฺติ สตฺตสตฺตติยา องฺคานํ. อิติสทฺเทนาติ ‘‘นิโรธธมฺม’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตอิติสทฺเทน. ปกาเสตฺวาติ ญาณสฺส ปวตฺติอาการํ โชเตตฺวา. เตน ธมฺมฏฺฐิติญาณโต อญฺญํเยว ปริโยสาเน วุตฺตํ ญาณนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาญาณํ สตฺตมํ ญาณ’’นฺติ. อยเมว เจตฺถ อตฺโถ ยุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ตมฺปิ ญาณนฺติ สมฺพนฺโธ น โหตี’’ติ เอวํ สมฺพนฺโธ น ยุตฺโต องฺคนฺตรภาวสฺส อวิภาวนโตติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตํญาณ…เป… อนธิปฺเปตตฺตา’’ติ. น หิ วิสุํ วิสุํ วุตฺตเมว เอกชฺฌํ วจนมตฺเตน อตฺถนฺตรํ โหตีติ. ‘‘ขยธมฺมํ…เป… จา’’ติ อิมินา ปุริมสฺมึ ปกฺเข อุปจเยน โทสมาห.

สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. อฏฺฐกนิทฺเทสวณฺณนา

๘๐๘. ปจฺจนีกธมฺเมติ นีวรณาทิปจฺจนีกธมฺเม. ทุกฺขนฺติ สมาปชฺชเน อสติ อุปฺปชฺชนกทุกฺขํ.

อฏฺฐกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ทสกนิทฺเทโส

ปฐมพลนิทฺเทสวณฺณนา

๘๐๙. น ฐานนฺติ อฏฺฐานํ, อนุปลพฺภนตฺโถ อยมกาโรติ อาห ‘‘อวิชฺชมานํ ฐานํ อฏฺฐาน’’นฺติ. อภาวตฺโถ วา, น อญฺญปฏิปกฺขาทิอตฺโถติ อาห ‘‘นตฺถิ ฐานนฺติ วา อฏฺฐาน’’นฺติ. โก ปเนตสฺส อตฺถทฺวยสฺส วิเสโสติ? ปฐโม เหตุปจฺจเยหิ อนุปลพฺภมานตํ วทติ, ทุติโย สพฺเพน สพฺพํ อภาวนฺติ อยเมเตสํ วิเสโส. ตณฺหุปาทานาทีนมฺปิ สุขโต อุปคมนสฺส เหตุภาเว ทิฏฺฐิวิปลฺลาสสฺส โส สาติสโย อสุเขปิ ทฬฺหํ ปวตฺตาปนโตติ อาห ‘‘ทิฏฺฐิวิปลฺลาโสว…เป… อธิปฺเปต’’นฺติ. ‘‘อตฺตทิฏฺฐิวเสนา’’ติ กสฺมา วิเสเสตฺวา วุตฺตํ, นนุ อริยสาวกสฺส สพฺพาปิ ทิฏฺฐิโย นตฺถีติ? สจฺจํ นตฺถิ, อตฺตทิฏฺฐิสนฺนิสฺสยา ปน สพฺพทิฏฺฐิโยติ ทสฺเสตุํ ‘‘อตฺตทิฏฺฐิวเสนาติ ปธานทิฏฺฐิมาหา’’ติ วุตฺตํ. เภทานุรูปสฺส วตฺถุโน. เภทานุรูเปน ‘‘อธมฺเม ธมฺโม’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน.

โส เอวาติ โย ลิงฺเค อปริวตฺเต ตสฺมึ อตฺตภาเว ภวงฺคชีวิตินฺทฺริยปฺปพนฺโธ, โส เอว. ตญฺหิ อุปาทาย เอกชาติสมญฺญา, น เจตฺถ ภาวกลาปชีวิตินฺทฺริยสฺส วเสน โจทนา กาตพฺพา ตทญฺญสฺเสว อธิปฺเปตตฺตา. ตญฺหิ ตตฺถ อวิจฺเฉทวุตฺติยา ปพนฺธโวหารํ ลภติ, อิตรมฺปิ วา ภาวานุปาลนตาสามญฺเญนาติ อโนกาสาว โจทนา.

สปตฺตวเสน โยเชตพฺพนฺติ ‘‘สปตฺตํ มาเรมีติ อภิสนฺธินา สปตฺเตน นิปนฺนฏฺฐาเน นิปนฺนํ มนุสฺสภูโต มนุสฺสภูตํ มาตรํ ปิตรํ วา มาเรนฺโต’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. สพฺพตฺถาติ จตูสุปิ วิกปฺเปสุ. ปุริมํ อภิสนฺธิจิตฺตนฺติ ปุพฺพภาคิโย มรณาธิปฺปาโย. อปฺปมาณํ เตน อตฺถสิทฺธิยา อภาวโต. ปุถุชฺชนสฺเสว ตํ ทินฺนํ โหตีติ เอตฺถ ยถา อรหตฺตํ ปตฺวา ปริภุตฺตมฺปิ ปุถุชฺชนกาเล ทินฺนํ ปุถุชฺชนทานเมว โหติ, เอวํ มรณาธิปฺปาเยน ปุถุชฺชนกาเล ปหาเร ทินฺเน อรหตฺตํ ปตฺวา เตเนว ปหาเรน มเต กสฺมา อรหนฺตฆาโตเยว โหติ, น ปุถุชฺชนฆาโตติ? วิเสสสมฺภวโต. ยถา หิ ทานํ เทยฺยธมฺมสฺส ปริจฺจาคมตฺเตน โหติ, น เอวํ วโธ. โส หิ ปาโณ, ปาณสญฺญิตา, วธกเจตนา, อุปกฺกโม, เตน มรณนฺติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ องฺคานํ ปาริปูริยาว โหติ, น อปาริปูริยา. ตสฺมา อรหตฺตํ ปตฺตสฺเสว มรณนฺติ อรหนฺตฆาโตเยว โหติ, น ปุถุชฺชนฆาโต. ยสฺมา ปน ‘‘อิมํ มาเรมี’’ติ ยํ สนฺตานํ อารพฺภ มารณิจฺฉา, ตสฺส ปุถุชฺชนขีณาสวภาเวน ปโยคมรณกฺขณานํ วเสน สติปิ สนฺตานเภเท อเภโทเยว. ยทา จ อตฺถสิทฺธิ, ตทา ขีณาสวภาโว. ตสฺมา อรหนฺตฆาโตว โหตีติ นิจฺฉิตํ. กถํ ปเนตฺถ วธกเจตนา วตฺตมานวิสยา สิยาติ อาห ‘‘วธกจิตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณมฺปิ…เป… ปวตฺตตี’’ติ. ตตฺถ ปพนฺธวิจฺเฉทวเสนาติ เยน ปพนฺโธ วิจฺฉิชฺชติ, ตาทิสํ ปโยคํ นิพฺพตฺเตตีติ อตฺโถ. เตน ยทา ปพนฺธวิจฺเฉโท, ตทา อรหาติ ยถาวุตฺตํ อรหนฺตฆาตํ ปติฏฺฐาเปติ. น เอวนฺติ ยถา กาลนฺตราเปกฺขกิจฺจสิทฺธํ วธกจิตฺตํ, น เอวํ จาคเจตนา. ‘‘สา หี’’ติอาทินา จาคเจตนาย กาลนฺตรานเปกฺขกิจฺจสิทฺธิตํเยว วิภาเวติ. อญฺญสกกรณนฺติ อตฺตโต วินิโมเจตฺวา อญฺญสฺส ทกฺขิเณยฺยสฺส สนฺตกภาวกรณํ. ตสฺสาติ จชิตพฺพสฺส วตฺถุโน. ยสฺสาติ ยสฺส ปุถุชฺชนสฺส. ตสฺเสว ตํ ทินฺนํ โหติ, สเจปิ อรหตฺตํ ปตฺวา เตน ปริภุตฺตนฺติ อตฺโถ.

‘‘กปฺปวินาเส’’ติ อิทํ ‘‘สณฺฐหนฺเต กปฺเป’’ติ วุตฺตตฺตา มหากปฺปวินาสํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กปฺปฏฺฐกถาย น สเมตี’’ติ เอตฺถ อายุกปฺปสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อายุกปฺโป เจตฺถ อวีจิยํ นิพฺพตฺตสตฺตานํ อนฺตรกปฺปปริมาณํ ปรมายุ เวทิตพฺพํ. ตญฺหิ สนฺธาย ‘‘เอกํ กปฺปํ อสีติภาเค กตฺวา ตโต เอกภาคมตฺตํ กาล’’นฺติ (กถา. อฏฺฐ. ๖๕๔-๖๕๗) วุตฺตํ. ตยิทํ ‘‘เอกํ กปฺป’’นฺติ ยทิ เอกํ มหากปฺปนฺติ อตฺโถ, ตถา สติ วีสติอนฺตรกปฺปปริมาโณ เอโก อสงฺเขฺยยฺยกปฺโปติ วุตฺตํ โหติ. อถ เอกํ อสงฺเขฺยยฺยกปฺปนฺติ อตฺโถ, สพฺพถาปิ ‘‘จตุสฏฺฐิ อนฺตรกปฺปา’’ติ วจเนน วิรุชฺฌตีติ วีมํสิตพฺพํ. ยถา ปน กปฺปฏฺฐกถาย อยํ อฏฺฐกถา สเมติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กปฺปวินาเสเยวาติ ปนา’’ติอาทิมาห.

ปกตตฺโต วา อปาราชิโก. สมานสํวาสโก กมฺมลทฺธีนํ วเสน อนานาสํวาสโกติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

นิยตสฺส ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานตํ ปฏิเสเธตฺวาติ โยชนา. ตตฺถ ปฏิเสเธตฺวาติ ‘‘ปุคฺคโล ปน นิยโต นาม นตฺถี’’ติ เอวํ ปฏิเสเธตฺวา. ตตฺถ การณมาห ‘‘มิจฺฉตฺตสมฺมตฺตนิยตธมฺมานํ วิย สภาวโต’’ติ. ปญฺญตฺติมตฺตเญฺหตํ มิจฺฉตฺตสมฺมตฺตนิยตธมฺมนิสฺสยํ, ยทิทํ นิยโต ปุคฺคโลติ. ยถาปุจฺฉิตนฺติ ‘‘กึ ปุพฺพเหตุ นิยเมตี’’ติอาทินา ปุจฺฉิตปฺปการํ นิยามกเหตุํ. เยนาติ เยน อุปริมคฺคตฺตยวิปสฺสนาญาเณน. นิยตานิยตเภทนฺติ โสตาปนฺนาทินิยตเภทํ, สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิอนิยตเภทญฺจ. โสตาปนฺโน เอว หิ เอโก สตฺตกฺขตฺตุปรโม นาม โหติ, เอโก โกลํโกโล นาม, เอโก เอกพีชี นามาติ โสตาปนฺนสฺส นิยตภาโว วุตฺโตติ อาห ‘‘โสตาปนฺโน จ นิยโต’’ติ. พฺยติเรกตฺโถ หิ อยํ จ-สทฺโท. ตโต ปุพฺเพติ โสตาปตฺติมคฺคโต ปุพฺเพ. ‘‘ปุพฺพเหตุกิจฺจํ นตฺถี’’ติ อิทํ โสตาปนฺนสฺส นิยตตาย วุตฺตตฺตา วกฺขมานญฺจ โทสํ หทเย ฐเปตฺวา วุตฺตํ. อุปริมคฺคานํ สอุปนิสฺสยตฺเต ปฐมมคฺคสฺสาปิ สอุปนิสฺสยตา สิทฺธา เอวาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยทิ หี’’ติอาทิ. ตญฺจ นิยตตฺตํ. อสฺสาติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส.

เตเนว ขีณาติ โสตาปตฺติมคฺเคเนว ขีณา. การณุปจฺเฉเทน หิ ผลุปจฺเฉโท สิยา. ตโตติ สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิโต. สาติ สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิตา. ปวตฺติโตติ วิปากปฺปพนฺธโต. เตนาติ โสตาปตฺติมคฺเคน. วุฏฺฐาเนติ วุฏฺฐาเน สติ. การเณน วินา ผลํ นตฺถีติ อาห ‘‘สกฺกาย…เป… ภวิตพฺพ’’นฺติ. ‘‘นามกรณนิมิตฺตโต’’ติ อิมินา นามกรณเหตุตาย นิยามกตํ วิภาเวติ เอกพีชิอาทิสมญฺญานํ อนฺวตฺถสญฺญาภาวโต. เตนาห ‘‘วิปสฺสนา…เป… สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ.

อาทิ-สทฺเทน ‘‘เอโกมฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สีตีภูโตสฺมิ นิพฺพุโต’’ติอาทีนิ (มหาว. ๑๑; กถา. ๔๐๕; ม. นิ. ๑.๒๘๕) สงฺคยฺหนฺติ. เอตฺถ จ ‘‘สทิโส เม น วิชฺชติ, เอโกมฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ (มหาว. ๑๑; กถา. ๔๐๕; ม. นิ. ๑.๒๘๕). ‘อตฺเถตรหิ อญฺเญ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ภควตา สมสมา สมฺโพธิย’นฺติ เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, ‘โน’ติ วเทยฺย’’นฺติอาทิ (ที. นิ. ๓.๑๖๑) วจเนหิ อิมิสฺสา โลกธาตุยา วิย อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อญฺญิสฺสา โลกธาตุยา อุปฺปาโท นิวาริโตติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ วิชฺชมาเน ‘‘สทิโส เม น วิชฺชตี’’ติอาทิ สกฺกา วตฺตุํ. ยํ ปน วทนฺติ ‘‘โลกธาตุวิเสสาเปกฺขาย วุตฺต’’นฺติ, ตมฺปิ นตฺถิ ตถา วิเสสนสฺส อภาวโต, พุทฺธานุภาวสฺส จ อสมตฺถภาววิภาวนโต. อาณาเขตฺตกิตฺตนญฺเจตฺถ ธมฺมตาทสฺสนตฺถํ. สกฺโกติ หิ ภควา ยตฺถ ยตฺถ อิจฺฉติ, ตตฺถ ตตฺถ อาณํ วตฺเตตุํ. ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยา’’ติ จ อิทํ พุทฺธเขตฺตภูตาย โลกธาตุยา ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถายมตฺโถ – พุทฺธเขตฺตภูตา เอกาวายํ โลกธาตุ. ตตฺถ เอกสฺมึ กาเล เอโก เอว สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปชฺชตีติ. เตนาห ‘‘พุทฺธเขตฺต…เป… อธิปฺปาโย’’ติ.

ตสฺมาติ ยสฺมา อุปสมฺปทาธีนํ ปาติโมกฺขํ, อุปสมฺปทา จ ปพฺพชฺชาธีนา, ตสฺมา. ปาติโมกฺเข สิทฺเธ, สิทฺธาสุ ตาสุ ปพฺพชฺชูปสมฺปทาสุ. ตโต ปรํ วินฏฺฐํ นาม โหตีติ ปจฺฉิมปฏิเวธโต ปรํ ปฏิเวธสาสนํ, ปจฺฉิมสีลเภทโต จ ปรํ ปฏิปตฺติสาสนํ วินฏฺฐํ นาม โหตีติ สาสนภาวสามญฺเญน ปน อุภยํ เอกชฺฌํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺฉิม…เป… เอกโต กตฺวา’’ติ อาห.

ปริเทวนการุญฺญนฺติ ปริเทวเนน กรุณายิตพฺพตา กรุณายนา.

ธมฺมานํ สภาววิเสโส น สกฺกา ธาเรตุํ, ยโต ปารมีปวิจยาทีสุ อุทกปริยนฺตํ กตฺวา มหาปถวีกมฺโป อโหสิ, อภิสมฺโพธิทิวเส จ ฐเปตฺวา ปุพฺพุตฺตรทิสาภาเค โพธิรุกฺขมูเล ภูมิภาโค มหาปุริสํ ธาเรตุํ นาสกฺขิ, อญฺญทตฺถุ เอกปสฺเส ปกฺขิตฺตอติภารภริตนาวา วิย จกฺกวาฬคพฺโภ วิปริวตฺโต. ‘‘สมุปฺปาทิกา’’ติ วตฺตพฺเพ ส-กาเร อ-การสฺส อา-กาโร, เอกสฺส จ ป-การสฺส โลโป กโตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมํ อุทฺธํ ปชฺชตีติ สามุปาทิกา’’ติ. สมํ อุปาทิยตีติ วา สมุปาทา, สมุปาทา เอว สามุปาทิกา, สมุปาหินีติ อตฺโถ.

สนฺตติขณวเสนาติ สนฺตติวเสน อายูหนสมงฺคิตา, สปุพฺพปจฺฉาภาคสฺส คหณวเสน เจตนากฺขณวเสน เจตนาสมงฺคิตาติ โยเชตพฺพา. เอกสฺมึ อุปฏฺฐิเต ปจฺจยวเสน ตทญฺญสฺส อุปฏฺฐานํ ปริวตฺตนํ.

ปฐมพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ทุติยพลนิทฺเทสวณฺณนา

๘๑๐. โภเค ภุญฺชิตุํ น ชานาติ, วินาเสตีติ โยชนา.

ลหุปริวตฺติตาย ชีวิตสฺสาติ อธิปฺปาโย.

น อทาสิ ปยุตฺตวาจาย อุปฺปนฺนนฺติ อธิปฺปาเยน.

สมฺมาปโยเคนาติ สมฺมาปฏิปตฺติยา.

ทุติยพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปญฺจมพลนิทฺเทสวณฺณนา

๘๑๓. ธาตุสภาโวติ ภูตาทิสงฺขาตธาตูนํ สภาโว. สภาควเสน ผลภูเตน. อชฺฌาสยธาตุปริจฺฉินฺทนโตติ อชฺฌาสยสภาวสฺส ‘‘หีนํ, ปณีต’’นฺติ วา ปริจฺฉิชฺช ชานนโต, วุฏฺฐินิมิตฺเตน วิย มโหเฆน อุปริเมฆวุฏฺฐิยา.

ปญฺจมพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ฉฏฺฐพลนิทฺเทสวณฺณนา

สทฺทตฺโถ สมฺภวติ สมาสนฺเตเนว ตถา สทฺทสิทฺธิโต. เตสนฺติ ปโรปรานํ วิสทาวิสทานํ สทฺธาทิอินฺทฺริยานํ. เอวญฺจ กตฺวาติ อาสยาทิโต อินฺทฺริยปโรปริยตฺตสฺส, อินฺทฺริยปโรปริยตฺตโต จ อธิมุตฺติเภทสฺส วิสิฏฺฐสภาวตฺตา เอว.

๘๑๕. ‘‘เก ปน เต อริยาวาสา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เต สุตฺเตเนว ทสฺเสนฺโต ‘‘อิธ, ภิกฺขเว’’ติอาทิปาฬึ อาหริตฺวา ‘‘เอวํ วุตฺตา’’ติ นิคเมตฺวา ปุน มคฺคาธิคเมเนว เตสํ อธิคมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเตสู’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิตเรติ ฉฬงฺคสมนฺนาคมเอการกฺขาสงฺขายปฏิเสวนาทโย.

๘๑๖. อารมฺมณสนฺตานานุสยเนสูติ อารมฺมณานุสยนํ, สนฺตานานุสยนนฺติ ทฺวีสุ อนุสยเนสุ. ยถา หิ มคฺเคน อสมุจฺฉินฺโน ราโค การณลาเภ อุปฺปชฺชนารโห ถามคตฏฺเฐน สนฺตาเน อนุเสตีติ วุจฺจติ, เอวํ อิฏฺฐารมฺมเณปีติ ตสฺส อารมฺมณานุสยนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ ปนสฺส อนุสยนํ อุปฺปตฺติยา ปากฏํ โหตีติ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๑๖) วุตฺตํ. ‘‘อาจิณฺณสมาจิณฺณา’’ติ เอเตน อิฏฺฐารมฺมเณ ราคสฺส จิรปริภาวนํ วิภาเวติ. ยสฺมา ปน เอวํ จิรปริภาวิตํ ปริเวเฐตฺวา วิย ฐิตํ โหติ, ตสฺมา ‘‘สมนฺตโต เวเฐตฺวา วิย ฐิตภาเวน อนุสยิตตํ ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ อุทเก นิมุคฺคสทิโส อุทาหโฏ. ‘‘สพฺเพปิ เตภูมกา ธมฺมา กามนียฏฺเฐน กามา’’ติอาทิปาฬิวเสน ภวราคสฺสาปิ วตฺถุกามตา เวทิตพฺพา. ราควเสนาติ อารมฺมณรชฺชนวเสน.

๘๑๘. อินฺทฺริยวิเสโส วิเนยฺยานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ.

๘๑๙. ปหาตพฺเพน อุปทฺทุตนิโรธนตฺถํ ปหายกํ ปริเยสตีติ ปฐมํ ปหาตพฺพํ, ปจฺฉา ปหายกนฺติ อยํ ปหาตพฺพปชหนกฺกโม ปหานกฺกมปเทน วุตฺโต. ยสฺสาติ ปหาตพฺพสฺส. ตนฺติ ปหาตพฺพํ. ปฐมํ วุจฺจตีติ ปหานวิจารณานํ ปฐมํ วุจฺจติ. ตโต ปจฺฉา อปฺปหาตพฺพํ ยถา ตํ ทสฺสนตฺติกาทีสุ.

๘๒๖. ตนฺติ ภวงฺคํ. ตสฺสาติ โลกุตฺตรสฺส. ปาทกนฺติ อนฺติมภวิกสฺส ภวงฺคํ สนฺธายาห.

ฉฏฺฐพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สตฺตมพลนิทฺเทสวณฺณนา

๘๒๘. สมาปนฺโนมฺหีติ มญฺญตีติ อตฺโถ.

สมาธิ วา ตสฺส อารมฺมณภูตํ กมฺมฏฺฐานํ วา จิตฺตมญฺชูสาติ โยชนา. ฐเปตุนฺติ ยถาปริจฺฉินฺนํ กาลํ สมาปตฺติจิตฺตํ ปวตฺเตตุํ.

เตหีติ สญฺญามนสิกาเรหิ. ตํสภาวตาติ กามาทิทุติยชฺฌานาทิอนุปกฺขนฺทนสภาวตา. ปคุณโวทานํ ปคุณภาวสิทฺธา ฌานสฺส ปฏิปกฺขโต วิสุทฺธิ.

สตฺตมพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ทสมพลนิทฺเทสวณฺณนา

๘๓๑. ปญฺญาว วิมุตฺตีติ ราคาทีหิ วิมุตฺติภูตา ปญฺญาว วิมุตฺตีติ โยชนา. กมฺมนฺตรสฺส วิปากนฺตรเมวาติ อตฺโถ วิปากนฺตรชานนสฺเสว ทุติยพลกิจฺจตฺตา, กมฺมนฺตรชานนสฺส จ ตติยพลกิจฺจตฺตา. พลสทิสตนฺติ เอกจฺจพลสทิสตํ. กสฺมา ปเนตฺถ พลญาณกิจฺเจ วุจฺจมาเน ฌานาทิอพลญาณํ อุทาหฏนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยทิปี’’ติอาทิ. ตทนฺโตคธนฺติ ตสฺมึ ฌานาทิปจฺจเวกฺขณาสภาเว สตฺตมพลญาเณ อนฺโตคธํ. เอวนฺติ ฌานาทิญาณํ วิย. อปฺเปตุํ, วิกุพฺพิตุญฺจาติ อตฺตนา วุตฺตาการํ สนฺธายาห. สมุทยปฺปหานาทิเอกจฺจญาณกิจฺจมฺปิ อกโรนฺตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ กถมปฺปนาทิกํ ฌานาทิกิจฺจํ กเรยฺย, พลญาเณหิ ปน ชานิตพฺพํ, ตโต อุตฺตริญฺจ ชานนฺตมฺปิ ยสฺมา เอกจฺจพลกิจฺจํ น กโรติ, ตสฺมา อญฺญาเนว พลญาณานิ, อญฺญํ สพฺพญฺญุตญฺญาณนฺติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เอเตสํ ปน กิจฺจํ น สพฺพํ กโรตี’’ติอาทิ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๓๑) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อพลกิจฺจํ เอกจฺจํ น กโรติ, เอวํ พลกิจฺจมฺปีติ อุทาหรณทสฺสนวเสน ‘‘ตญฺหิ ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุ’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ.

ทสมพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ญาณวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.