๕. ปริสวคฺควณฺณนา
๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุทฺธจฺเจน สมนฺนาคตาติ อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตาย, กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตาย, อวชฺเช วชฺชสญฺญิตาย, วชฺเช อวชฺชสญฺญิตาย อุทฺธจฺจปฺปกติกา. เย หิ วินเย อปกตญฺญุโน สํกิเลสโวทานิเยสุ ธมฺเมสุ น กุสลา สกิญฺจนการิโน วิปฺปฏิสารพหุลา, เตสํ อนุปฺปนฺนญฺจ อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺนญฺจ ภิยฺโยภาวํ เวปุลฺลํ อาปชฺชติ. สาราภาเวน ตุจฺฉตฺตา นโฬ วิยาติ นโฬ, มาโนติ อาห ‘‘อุนฺนฬาติ อุคฺคตนฬา’’ติ. เตนาห ‘‘อุฏฺฐิตตุจฺฉมานา’’ติ. มาโน หิ เสยฺยสฺส เสยฺโยติ สทิโสติ จ ปวตฺติยา วิเสสโต ตุจฺโฉ. จาปลฺเลนาติ จปลภาเวน, ตณฺหาโลลุปฺเปนาติ อตฺโถ. มุขขราติ มุเขน ผรุสา, ผรุสวาทิโนติ อตฺโถ.
วิกิณฺณวาจาติ วิสฺสฏวจนา สมฺผปฺปลาปิตาย อปริยนฺตวจนา. เตนาห ‘‘อสํยตวจนา’’ติอาทิ. วิสฺสฏฺฐสติโนติ สติวิรหิตา. ปจฺจยเวกลฺเลน วิชฺชมานายปิ สติยา สติกิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถตาย เอวํ วุตฺตา. น สมฺปชานนฺตีติ อสมฺปชานา, ตํโยคนิวตฺติยํ จายํ อกาโร ‘‘อเหตุกา ธมฺมา (ธ. ส. ทุกมาติกา ๒), อภิกฺขุโก อาวาโส’’ติอาทีสุ (จูฬว. ๗๖) วิยาติ อาห ‘‘นิปฺปญฺญา’’ติ, ปญฺญารหิตาติ อตฺโถ. ปาฬิยํ วิพฺภนฺตจิตฺตาติ อุพฺภนฺตจิตฺตา. สมาธิวิรเหน ลทฺโธกาเสน อุทฺธจฺเจน เตสํ สมาธิวิรหานํ จิตฺตํ นานารมฺมเณสุ ปริพฺภมติ วนมกฺกโฏ วิย วนสาขาสุ. ปากตินฺทฺริยาติ สํวราภาเวน คิหิกาเล วิย วิวฏอินฺทฺริยา. เตนาห ‘‘ปกติยา ฐิเตหี’’ติอาทิ. วิวเฏหีติ อสํวุเตหิ.
๔๔. ทุติเย ภณฺฑนํ วุจฺจติ กลหสฺส ปุพฺพภาโคติ กลหสฺส เหตุภูตา ปริภาสา ตํสทิสี จ อนิฏฺฐกิริยา ภณฺฑนํ นาม. กลหชาตาติ หตฺถปรามาสาทิวเสน มตฺถกปฺปตฺโต กลโห ชาโต เอเตสนฺติ กลหชาตาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วิรุทฺธวาทนฺติ ‘‘อยํ ธมฺโม, นายํ ธมฺโม’’ติอาทินา วิรุทฺธวาทภูตํ วิวาทํ. มุขสนฺนิสฺสิตตาย วาจา อิธ ‘‘มุข’’นฺติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘ทุพฺภาสิตา วาจา มุขสตฺติโยติ วุจฺจนฺตี’’ติ. จตุพฺพิธมฺปิ สงฺฆกมฺมํ สีมาปริจฺฉินฺเนหิ ปกตตฺเตหิ ภิกฺขูหิ เอกโต กตฺตพฺพตฺตา เอกกมฺมํ นาม. ปญฺจวิโธปิ ปาติโมกฺขุทฺเทโส เอกโต อุทฺทิสิตพฺพตฺตา เอกุทฺเทโส นาม. ปญฺญตฺตํ ปน สิกฺขาปทํ สพฺเพหิปิ ลชฺชีปุคฺคเลหิ สมํ สิกฺขิตพฺพภาวโต สมสิกฺขตา นาม. ปาฬิยํ ขีโรทกีภูตาติ ยถา ขีรญฺจ อุทกญฺจ อญฺญมญฺญํ สํสนฺทติ, วิสุํ น โหติ, เอกตฺตํ วิย อุเปติ. สติปิ หิ อุภเยสํ กลาปานํ ปรมตฺถโต เภเท ปจุรชเนหิ ปน ทุวิญฺเญยฺยนานตฺตํ ขีโรทกํ สโมทิตํ อจฺจนฺตเมว สํสฏฺฐํ วิย หุตฺวา ติฏฺฐติ, เอวํ สามคฺคิวเสน เอกตฺตูปคตจิตฺตุปฺปาทา วิยาติ ขีโรทกีภูตาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เมตฺตาจกฺขูหีติ เมตฺตาจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา โอโลกนจกฺขูหิ. ตานิ หิ ปิยภาวทีปนโต ‘‘ปิยจกฺขูนี’’ติ วุจฺจนฺติ.
๔๕. ตติเย อคฺควตีติ เอตฺถ อคฺค-สทฺโท อุตฺตมปริยาโย, เตน วิสิฏฺฐสฺส ปุคฺคลสฺส, วิสิฏฺฐาย วา ปฏิปตฺติยา คหณํ อิธาธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘อคฺควตีติ อุตฺตมปุคฺคลวตี’’ติอาทิ. อวิคตตณฺหตาย ตํ ตํ ปริกฺขารชาตํ พหุํ ลนฺติ อาทิยนฺตีติ พหุลา, พหุลา เอว พาหุลิกา ยถา ‘‘เวนยิโก’’ติ (อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๘; ม. นิ. ๑.๒๔๖). เต ปน ยสฺมา ปจฺจยพหุภาวาย ยุตฺตปฺปยุตฺตา นาม โหนฺติ, ตสฺมา อาห ‘‘จีวราทิพาหุลฺลาย ปฏิปนฺนา’’ติ. สิกฺขาย อาทรคารวาภาวโต สิถิลํ อทฬฺหํ คณฺหนฺตีติ สาถลิกาติ วุตฺตํ. สิถิลนฺติ จ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, สิถิลสทฺเทน วา สมานตฺถสฺส สาถลสทฺทสฺส วเสน สาถลิกาติ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อวคมนฏฺเฐนาติ อโธคมนฏฺเฐน, โอรมฺภาคิยภาเวนาติ อตฺโถ. อุปธิวิเวเกติ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตาย อุปธิวิวิตฺเต. โอโรปิตธุราติ อุชฺฌิตุสฺสาหา. ทุวิธมฺปิ วีริยนฺติ กายิกํ เจตสิกญฺจ วีริยํ.
๔๖. จตุตฺเถ อิทํ ทุกฺขนฺติ ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส ปจฺจกฺขโต อคฺคหิตภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เอตฺตกเมว ทุกฺขนฺติ ตสฺส ปริจฺฉิชฺช อคฺคหิตภาวทสฺสนตฺถํ. อิโต อุทฺธํ ทุกฺขํ นตฺถีติ อนวเสเสตฺวา อคฺคหิตภาวทสฺสนตฺถํ. ยถาสภาวโต นปฺปชานนฺตีติ สรสลกฺขณปฺปฏิเวเธน อสมฺโมหโต นปฺปฏิวิชฺฌนฺติ. อสมฺโมหปฏิเวโธ จ ยถา ตสฺมึ ญาเณ ปวตฺเต ปจฺจา ทุกฺขสฺส รูปาทิปริจฺเฉเท สมฺโมโห น โหติ, ตถา ปวตฺติ. อจฺจนฺตกฺขโยติ อจฺจนฺตกฺขยนิมิตฺตํ นิพฺพานํ. อสมุปฺปตฺตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ยํ นิพฺพานํ มคฺคสฺส อารมฺมณปจฺจยฏฺเฐน การณภูตํ อาคมฺม ตทุภยมฺปิ นิรุชฺฌติ, ตํ เตสํ อสมุปฺปตฺติ นิพฺพานํ ทุกฺขนิโรโธติ วุจฺจติ.
๔๗. ปญฺจเม วิเสสนสฺส ปรนิปาเตน ‘‘ปริสากสโฏ’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กสฏปริสา’’ติอาทิ. ‘‘กสฏปริสา’’ติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘ปริสากสโฏ’’ติ วุตฺตํ. ปริสามณฺโฑติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.
๔๘. ฉฏฺเฐ คมฺภีราติ อคาธา ทุกฺโขคาฬฺหา. ปาฬิวเสนาติ อิมินา โย ธมฺมปฏิสมฺภิทาย วิสโย คมฺภีรภาโว, ตมาห. ธมฺมปฺปฏิเวธสฺส หิ ทุกฺกรภาวโต ธมฺมสฺส ปาฬิยา ทุกฺโขคาฬฺหตาย คมฺภีรภาโว. ‘‘ปาฬิวเสน คมฺภีรา’’ติ วตฺวา ‘‘สลฺลสุตฺตสทิสา’’ติ วุตฺตํ ตสฺส ‘‘อนิมิตฺตมนญฺญาต’’นฺติอาทินา (สุ. นิ. ๕๗๙) ปาฬิวเสน คมฺภีรตาย ลพฺภนโต. ตถา หิ ตตฺถ ตา คาถา ทุวิญฺเญยฺยรูปา ติฏฺฐนฺติ. ทุวิญฺเญยฺยญฺหิ ญาเณน ทุกฺโขคาฬฺหนฺติ กตฺวา ‘‘คมฺภีร’’นฺติ วุจฺจติ. ปุพฺพาปรมฺเปตฺถ กาสญฺจิ คาถานํ ทุวิญฺเญยฺยตาย ทุกฺโขคาฬฺหเมว, ตสฺมา ตํ ‘‘ปาฬิวเสน คมฺภีรา’’ติ วุตฺตํ. อิมินาว นเยน ‘‘อตฺถวเสน คมฺภีรา’’ติ เอตฺถาปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มหาเวทลฺลสุตฺตสฺส (ม. นิ. ๑.๔๔๙ อาทโย) อตฺถวเสน คมฺภีรตา สุวิญฺเญยฺยาว. โลกํ อุตฺตรตีติ โลกุตฺตโร, นววิโธ อปฺปมาณธมฺโม. โส อตฺถภูโต เอเตสํ อตฺถีติ โลกุตฺตรา. เตนาห ‘‘โลกุตฺตรอตฺถทีปกา’’ติ.
สตฺตสุญฺญํ ธมฺมมตฺตเมวาติ สตฺเตน อตฺตนา สุญฺญํ เกวลํ ธมฺมมตฺตเมว. อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพนฺติ ลิงฺควจนวิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุคฺคเหตพฺเพ จ ปริยาปุณิตพฺเพ จา’’ติ. กวิโน กมฺมํ กวิตา. ยํ ปนสฺส กมฺมํ, ตํ เตน กตนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘กวิตาติ กวีหิ กตา’’ติ. อิตรนฺติ กาเวยฺยาติ ปทํ, กาพฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ. กาพฺยนฺติ จ กวินา วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. วิจิตฺรอกฺขราติ วิจิตฺตาการกฺขรา วิญฺญาปนียา. สาสนโต พหิภูตาติ น สาสนาวจรา. เตสํ สาวเกหีติ พุทฺธานํ สาวกาติ อปญฺญาตานํ เยสํ เกสญฺจิ สาวเกหิ. น เจว อญฺญมญฺญํ ปฏิปุจฺฉนฺตีติ เย วาเจนฺติ, เย จ สุณนฺติ, เต อญฺญมญฺญํ อตฺถาทึ นปฺปฏิปุจฺฉนฺติ, เกวลํ วาจนสวนมตฺเตเนว ปริตุฏฺฐา โหนฺติ. จาริกํ น วิจรนฺตีติ อสุกสฺมึ ฐาเน อตฺถาทึ ชานนฺตา อตฺถีติ ปุจฺฉนตฺถาย จาริกํ น คจฺฉนฺติ ตาทิสสฺส ปุคฺคลสฺส อภาวโต ตสฺส จ ปุพฺพาปรวิโรธโต. กถํ โรเปตพฺพนฺติ เกน ปกาเรน นิกฺขิปิตพฺพํ. อตฺโถ นาม สภาวโต อนุสนฺธิโต สมฺพนฺธโต ปุพฺพาปรโต อาทิปริโยสานโต จ ญาโต สมฺมาญาโต โหตีติ อาห ‘‘โก อตฺโถ’’ติอาทิ. อนุตฺตานีกตนฺติ อกฺขรสนฺนิเวสาทินา อนุตฺตานีกตํ. กงฺขายาติ สํสยสฺส.
๔๙. สตฺตเม กิเลเสหี อามสิตพฺพโต อามิสํ, จตฺตาโร ปจฺจยา. ตเทว ครุ ครุกาตพฺพํ เอเตสํ, น ธมฺโมติ อามิสครู. เตนาห ‘‘โลกุตฺตรธมฺมํ ลามกโต คเหตฺวา ฐิตปริสา’’ติ. อุภโต ภาคโต วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต. ทฺวีหิ ภาเคหิ เทฺว วาเร วิมุตฺโต. ปญฺญาย วิมุตฺโตติ สมถสนฺนิสฺสเยน วินา อคฺคมคฺคปญฺญาย วิมุตฺโต. เตนาห ‘‘สุกฺขวิปสฺสกขีณาสโว’’ติ. กาเยนาติ นามกาเยน. ฌานผสฺสํ ผุสิตฺวาติ อฏฺฐสมาปตฺติสญฺญิตํ ฌานผสฺสํ อธิคมวเสน ผุสิตฺวา. ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ ยถา อาโลจิตํ นามกาเยน สจฺฉิกโรตีติ กายสกฺขี. น ตุ วิมุตฺโต เอกจฺจานํ อาสวานํ อปริกฺขีณตฺตา. ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทิฏฺฐสฺส อนฺโต อนนฺตโร กาโล ทิฏฺฐนฺโต, ทสฺสนสงฺขาตสฺส โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อนนฺตรํ ปตฺโตติ อตฺโถ. ปฐมผลโต ปฏฺฐาย หิ ยาว อคฺคมคฺคา ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. เตนาห ‘‘อิเม เทฺวปิ ฉสุ ฐาเนสุ ลพฺภนฺตี’’ติ.
สทฺทหนฺโต วิมุตฺโตติ เอเตน สพฺพถา อวิมุตฺตสฺส สทฺธามตฺเตน วิมุตฺตภาวทสฺสเนน สทฺธาวิมุตฺตสฺส เสกฺขภาวเมว วิภาเวติ. สทฺธาวิมุตฺโตติ วา สทฺธาย อวิมุตฺโตติ อตฺโถ. ฉสุ ฐาเนสูติ ปฐมผลโต ปฏฺฐาย ฉสุ ฐาเนสุ. ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ ปฐมมคฺคปญฺญาสงฺขาตํ ธมฺมํ อนุสฺสรติ. สทฺธํ อนุสฺสรตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อุโภปิ เหเต โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐาเยว. อิมํ กสฺมา คณฺหนฺตีติ เอวํ เอกนฺตปาสํเสสุ อริเยสุ คยฺหมาเนสุ อิมํ เอกนฺตนินฺทิตํ ลามกํ ทุสฺสีลํ กสฺมา คณฺหนฺติ. สพฺเพสุ สพฺพตา สทิเสสุ ลพฺภมาโนปิ วิเสโส น ปญฺญายติ, วิสภาเค ปน สติ เอว ปญฺญายติ ปฏภาเวน วิย จิตฺตปฏสฺสาติ อาห ‘‘เอกจฺเจสุ ปนา’’ติอาทิ. คนฺถิตาติ อวพทฺธา. มุจฺฉิตาติ มุจฺฉํ สมฺโมหํ อาปนฺนา. ฉนฺทราคอปกฑฺฒนายาติ ฉนฺทราคสฺส อปนยนตฺถํ. นิสฺสรณปญฺญายาติ ตโต นิสฺสรณาวหาย ปญฺญาย วิรหิตา.
ปญฺญาธุเรนาติ วิปสฺสนาภินิเวเสน. อภินิวิฏฺโฐติ วิปสฺสนามคฺคํ โอติณฺโณ. ตสฺมึ ขเณติ โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ. ธมฺมานุสารี นาม ปญฺญาสงฺขาเตน ธมฺเมน อริยมคฺคโสตสฺส อนุสฺสรณโต. กายสกฺขี นาม นามกาเยน สจฺฉิกาตพฺพสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณโต. วิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทานํ วเสน ทฺวิกฺขตฺตุํ. อรูปชฺฌาเนหิ รูปกายโต, อคฺคมคฺเคน เสสกายโตติ ทฺวีหิ ภาเคหิ นิสฺสกฺกวจนญฺเจตํ. ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโต, ทิฏฺฐตฺตา วา ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. ตตฺถ ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทสฺสนสงฺขาตสฺส โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อนนฺตรํ ปตฺโตติ อตฺโถ. ทิฏฺฐตฺตาติ จตุสจฺจทสฺสนสงฺขาตาย ปญฺญาย นิโรธสฺส ทิฏฺฐตฺตา. ฌานผสฺสรหิตาย สาติสยาย ปญฺญาย เอว วิมุตฺโตติ ปญฺญาวิมุตฺโต. เสสํ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว.
๕๐. อฏฺฐเม น สมาติ วิสมา. กายกมฺมาทีนํ วิสมตฺตา ตโต เอว ตตฺถ ปกฺขลนํ สุลภนฺติ อาห ‘‘สปกฺขลนฏฺเฐนา’’ติ. นิปฺปกฺขลนฏฺเฐนาติ ปกฺขลนาภาเวน. อุทฺธมฺมานีติ ธมฺมโต อเปตานิ. อุพฺพินยานีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.
๕๑. นวเม อธมฺมิกาติ อธมฺเม นิยุตฺตา. เตนาห ‘‘นิทฺธมฺมา’’ติ, ธมฺมรหิตาติ อตฺโถ.
๕๒. ทสเม คณฺหนฺตีติ ปวตฺเตนฺติ. น เจว อญฺญมญฺญํ สญฺญาเปนฺตีติ มูลโต ปฏฺฐาย ตํ อธิกรณํ ยถา วูปสมฺมติ, เอวํ อญฺญมญฺญํ อิตรีตเร น สมฺมา ชานาเปนฺติ. สญฺญาปนตฺถํ สนฺนิปาเต สติ ตตฺถ ยุตฺตปตฺตกรเณน สญฺญตฺติยา ภวิตพฺพํ, เต ปน สญฺญาปนตฺถํ น สนฺนิปตนฺติ. น เปกฺขาเปนฺตีติ ตํ อธิกรณํ มูลโต ปฏฺฐาย อญฺญมญฺญํ น เปกฺขาเปนฺติ. อสญฺญตฺติเยว อตฺตนา คหิตปกฺขสฺส พลํ เอเตสนฺติ อสญฺญตฺติพลา. น ตถา มนฺเตนฺตีติ สนฺทิฏฺฐิปรามาสิอาธานคฺคาหิทุปฺปฏินิสฺสคฺคิภาเวน ตถา น มนฺเตนฺติ. เตนาห ‘‘ถามสา’’ติอาทิ. อุตฺตานตฺโถเยว กณฺหปกฺเข วุตฺตปฺปฏิปกฺเขน คเหตพฺพตฺตา.
ปริสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.
ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.