๘. อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท

ปกิณฺณกนิทฺเทโส

๔๗๕. อิทานิ ปน สพฺเพสํ, เอเตสํ มานสํ มยา;

ปาฏวตฺถาย ภิกฺขูนํ, กถียติ ปกิณฺณกํ.

๔๗๖. ปนฺถมกฺกฏโก นาม, ทิสาสุ ปน ปญฺจสุ;

ตตฺถ สุตฺตํ ปสาเรตฺวา, ชาลมชฺเฌ นิปชฺชติ.

๔๗๗. ปฐมาย ทิสาเยตฺถ, สุตฺเต ปน ปสาริเต;

ปาณเกน ปฏงฺเคน, ฆฏฺฏิเต มกฺขิกาย วา.

๔๗๘. นิปนฺนฏฺฐานโต กิญฺจิ, จลิตฺวา อุณฺณนาภิ ตุ;

คนฺตฺวา สุตฺตานุสาเรน, ยูสํ ปิวติ ตสฺส สา.

๔๗๙. ปุนาคนฺตฺวาน ตตฺเถว, นิปชฺชติ ยถาสุขํ;

เอวเมว กโรเตว, ทิสาสุ ทุติยาทิสุ.

๔๘๐. ปสาทา ปญฺจ ทฏฺฐพฺพา, สุตฺตํ ปญฺจทิสาสฺวิว;

จิตฺตํ ปน จ ทฏฺฐพฺพํ, มชฺเฌ มกฺกฏโก วิย.

๔๘๑. ปาณกาทีหิ สุตฺตสฺส, ตสฺส สงฺฆฏฺฏนา วิย;

ปสาทานํ ตุ ทฏฺฐพฺพา, ฆฏฺฏนารมฺมเณน หิ.

๔๘๒. จลนํ วิย ตํมชฺเฌ, นิปนฺนายุณฺณนาภิยา;

ปสาทฆฏฺฏนํ ตตฺถ, คเหตฺวารมฺมณํ ปน.

๔๘๓. มโนธาตุกฺริยาจิตฺตํ, ภวงฺคาวฏฺฏนํ มตํ;

ตสฺสา สุตฺตานุสารํว, วีถิจิตฺตปวตฺตนํ.

๔๘๔. สีเส ปนสฺส วิชฺฌิตฺวา, ยูสปานํว เจตโส;

อารมฺมเณสุ ทฏฺฐพฺพํ, ชวนสฺส ปวตฺตนํ.

๔๘๕. ปุนาคนฺตฺวา ยถา สุตฺต-ชาลมชฺเฌ นิปชฺชนํ;

วตฺถุํเยว จ นิสฺสาย, จิตฺตสฺส ปริวตฺตนํ.

๔๘๖. อิทํ ตุ ปน โอปมฺมํ, อตฺถํ ทีเปติ กึ ตุ หิ;

อารมฺมเณน ปฐมํ, ปสาเท ฆฏฺฏิเต ปน.

๔๘๗. ปสาทวตฺถุโต จิตฺตา, วตฺถุสนฺนิสฺสิตํ มโน;

ตโต หิ ปฐมํเยว, ชายตีติ หิ ทีปิตํ.

๔๘๘. เอเกการมฺมณํ ทฺวีสุ, ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ สพฺพโส;

อาคจฺฉติ เตนาปาถํ, อยมตฺโถปิ ทีปิโต.

๔๘๙. รูปํ จกฺขุปสาทมฺหิ, ฆฏฺฏิตฺวา ตงฺขเณ ปน;

มโนทฺวาเร ตถาปาถ-มาคจฺฉติ นิสํสโย.

๔๙๐. ขโค ยถา หิ รุกฺขคฺเค, นิลียนฺโตว สาขิโน;

สาขํ ฆฏฺเฏติ ตสฺสีธ, ฉายา ผรติ ภูมิยํ.

๔๙๑. สาขาย ฆฏฺฏนจฺฉายา, ผรณานิ จ สพฺพโส;

อปุพฺพาจริมํ เอก-กฺขณสฺมึเยว ชายเร.

๔๙๒. เอวเมว จ รูปสฺส, ปสาทสฺส จ ฆฏฺฏนํ;

ภวงฺคจลนสฺสาปิ, ปจฺจยตฺเตน อตฺถโต.

๔๙๓. ตเถว จ มโนทฺวาเร, อาปาถคมนมฺปิ จ;

อปุพฺพาจริมํ เอก-กฺขณสฺมึเยว โหติติ.

๔๙๔. ตโต ภวงฺคํ ฉินฺทิตฺวา, จกฺขุทฺวาเร ยถากฺกมํ;

อาวชฺชเน สมุปฺปนฺเน, ทสฺสเน สมฺปฏิจฺฉเน.

๔๙๕. สนฺตีรเณ สมุปฺปนฺเน, ตโต โวฏฺฐพฺพเนปิ จ;

กุสลํ ชวนํ จิตฺตํ, ตถากุสลเมว วา.

๔๙๖. เอโส เอว นโย โสต-ทฺวาราทีสุปิ วิญฺญุนา;

อวิเสเสน วิญฺเญยฺโย, สทฺทาทีนํ ตุ ฆฏฺฏเน.

๔๙๗. โทวาริโกปมาทีนิ, เอตสฺสตฺถสฺส ทีปเน;

อุทฺธริตฺวาน ตาเนตฺถ, ทสฺเสตพฺพานิ วิญฺญุนา.

๔๙๘. อสมฺเภเทน จกฺขุสฺส, รูปาปาถคเมน จ;

อาโลกนิสฺสเยนาปิ, สมนกฺการเหตุนา.

๔๙๙. ปจฺจเยหิ ปเนเตหิ, สเมเตหิ จตูหิปิ;

ชายเต จกฺขุวิญฺญาณํ, สมฺปยุตฺเตหิ ตํ สห.

๕๐๐. อสมฺเภเทน โสตสฺส, สทฺทาปาถคเมน จ;

อากาสนิสฺสเยนาปิ, สมนกฺการเหตุนา.

๕๐๑. ปจฺจเยหิ ปเนเตหิ, สเมเตหิ จตูหิปิ;

ชายเต โสตวิญฺญาณํ, สมฺปยุตฺเตหิ ตํ สห.

๕๐๒. อสมฺเภเทน ฆานสฺส, คนฺธาปาถคเมน จ;

วาโยสนฺนิสฺสเยนาปิ, สมนกฺการเหตุนา.

๕๐๓. ปจฺจเยหิ ปเนเตหิ, สเมเตหิ จตูหิปิ;

ชายเต ฆานวิญฺญาณํ, สมฺปยุตฺเตหิ ตํ สห.

๕๐๔. อสมฺเภเทน ชิวฺหาย, รสาปาถคเมน จ;

อาโปสนฺนิสฺสเยนาปิ, สมนกฺการเหตุนา.

๕๐๕. ปจฺจเยหิ ปเนเตหิ, สเมเตหิ จตูหิปิ;

ชายเต ชิวฺหาวิญฺญาณํ, สมฺปยุตฺเตหิ ตํ สห.

๕๐๖. อสมฺเภเทน กายสฺส, โผฏฺฐพฺพาปาถสงฺคมา;

ปถวีนิสฺสเยนาปิ, สมนกฺการเหตุนา.

๕๐๗. ปจฺจเยหิ ปเนเตหิ, สเมเตหิ จตูหิปิ;

ชายเต กายวิญฺญาณํ, สมฺปยุตฺเตหิ ตํ สห.

๕๐๘. อสมฺเภทา มนสฺสาปิ, ธมฺมาปาถคเมน จ;

วตฺถุสนฺนิสฺสเยนาปิ, สมนกฺการเหตุนา.

๕๐๙. ปจฺจเยหิ ปเนเตหิ, สเมเตหิ จตูหิปิ;

มโนวิญฺญาณเมวํ ตุ, สมฺปยุตฺเตหิ ชายเต.

๕๑๐. มโน ภวงฺคจิตฺตนฺติ, เวทิตพฺพํ วิภาวินา;

อาวชฺชนกฺริยาจิตฺตํ, สมนกฺกาโรติ สญฺญิตํ.

๕๑๑. วตฺถุสนฺนิสฺสเยนาติ, นายํ สพฺพตฺถ คจฺฉติ;

ภวํ ตุ ปญฺจโวการํ, สนฺธาย กถิโต ปน.

๕๑๒. ปฏิสนฺธาทิจิตฺตานิ, สพฺพาเนกูนวีสติ;

กาเม ทส จ รูเปสุ, ปญฺจ จตฺตาริรูปิสุ.

๕๑๓. กมฺมํ กมฺมนิมิตฺตญฺจ, ตถา คตินิมิตฺตกํ;

อิทํ หิ ติวิธํ เตสํ, อารมฺมณมุทีริตํ.

๕๑๔. กามาวจรสนฺธีนํ, ปริตฺตารมฺมณํ มตํ;

ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํ วา, โหติ นตฺถิ อนาคตํ.

๕๑๕. อฏฺเฐว จ มหาปากา, ตีณิ สนฺตีรณานิ จ;

เอกาทสวิธํ จิตฺตํ, ตทารมฺมณสญฺญิตํ.

๕๑๖. เอกาทสวิเธ จิตฺเต, ตทารมฺมณสญฺญิเต;

ทส ปุญฺญวิปากานิ, เอกํ โหติ อปุญฺญชํ.

๕๑๗. มหาปากา น ชายนฺเต, รูปารูปภวทฺวเย;

กาเม รูเป ภเว เจว, โหติ สนฺตีรณตฺตยํ.

๕๑๘. ตทารมฺมณจิตฺตานิ, ยานิ วุตฺตานิ สตฺถุนา;

เตสุ จิตฺตํ ปเนกมฺปิ, รูปารูปภวทฺวเย.

๕๑๙. น ตทารมฺมณํ หุตฺวา, ปวตฺตติ กทาจิปิ;

กสฺมา น โหติ เจ ตตฺถ, พีชสฺสาภาวโต ปน.

๕๒๐. ปฏิสนฺธิพีชํ นตฺเถตฺถ, กามาวจรสญฺญิตํ;

รูปาทิโคจเร ตสฺส, ภเวยฺย ชนกํ ตุ ยํ.

๕๒๑. จกฺขุวิญฺญาณกาทีนํ, นตฺถิตาปชฺชตีติ เจ;

นินฺทฺริยานํ ปวตฺตานุ-ภาวโต จิตฺตสมฺภโว.

๕๒๒. เอกนฺเตน ยถา เจตํ, ตทารมฺมณมานสํ;

นปฺปวตฺตติ สพฺพมฺปิ, รูปารูปภวทฺวเย.

๕๒๓. อกามาวจรธมฺเมปิ, ตเทตํ นานุพนฺธติ;

กสฺมา อชนกตฺตา หิ, ชนกสฺสาสมานโต.

๕๒๔. ชนกํ เตน ตุลฺยํ วา, กามาวจรสญฺญิตํ;

กุสลากุสลาทึ ตุ, ชวนํ อนุพนฺธติ.

๕๒๕. กามาวจรธมฺมาปิ, เย มหคฺคตโคจรา;

หุตฺวา วตฺตนฺติ เต จาปิ, อิทํ เนวานุพนฺธติ.

๕๒๖. ปริตฺตารมฺมณตฺตา จ, เอกนฺเตน ปนสฺส หิ;

ตถาปริจิตตฺตา จ, นานุพนฺธติ สพฺพทา.

๕๒๗. กึ เตน ยุตฺติวาเทน, วุตฺตํ อฏฺฐกถาสุ หิ;

ตทารมฺมณจิตฺตานิ, เอกาทสปิ สพฺพโส.

๕๒๘. นามโคตฺตํ ปนารพฺภ, ชวเน ชวิเตปิ จ;

ตทารมฺมณํ น คณฺหนฺติ, รูปารูปภเวสุ วา.

๕๒๙. ยทา ปญฺญตฺติมารพฺภ, ชวเน ชวิเตปิ วา;

ตถา วิปสฺสนายาปิ, ลกฺขณารมฺมณาย จ.

๕๓๐. ตทารมฺมณา น ลพฺภนฺติ, มิจฺฉตฺตนิยเตสุปิ;

น โลกุตฺตรธมฺเมปิ, อารพฺภ ชวเน คเต.

๕๓๑. ตถา มหคฺคเต ธมฺเม, อารพฺภ ชวเน ปน;

ปฏิสมฺภิทาญาณานิ, อารพฺภ ชวิเตปิ จ.

๕๓๒. มโนทฺวาเรปิ สพฺเพสํ, ชวนานมนนฺตรํ;

ตทารมฺมณจิตฺตานิ, ภวนฺติ อนุปุพฺพโต.

๕๓๓. น วิชฺชติ มโนทฺวาเร, ฆฏฺฏนารมฺมณสฺส หิ;

กถํ ภวงฺคโต โหติ, วุฏฺฐานํ ปน เจตโส.

๕๓๔. มโนทฺวาเรปิ อาปาถ-มาคจฺฉนฺเตว โคจรา;

ฆฏฺฏนาย วินา ตสฺมา, จิตฺตานํ โหติ สมฺภโว.

๕๓๕. ทฺวาทสาปุญฺญจิตฺตานํ, วิปากา สตฺตสตฺตติ;

ภวนฺติ จตุราสีติ, ปาปปากา ปวตฺติยํ.

๕๓๖. เอกาทสวิธานํ ตุ, หิตฺวา อุทฺธจฺจมานสํ;

เอกาทสวิธา เจว, ภวนฺติ ปฏิสนฺธิโย.

๕๓๗. กฺริยจิตฺเตสุ สพฺเพสุ, ชวนํ น จ โหติ ยํ;

ตํ เว กรณมตฺตตฺตา, วาตปุปฺผสมํ มตํ.

๕๓๘. ชวนตฺตํ ตุ สมฺปตฺตํ, กิจฺจสาธนโต ปน;

ฉินฺนมูลสฺส รุกฺขสฺส, ปุปฺผํว อผลํ สิยา.

๕๓๙. ปฏิจฺจ ปน เอตสฺมา, ผลเมตีติ ปจฺจโย;

โย ธมฺโม ยสฺส ธมฺมสฺส, ฐิติยุปฺปตฺติยาปิ วา.

๕๔๐. อุปกาโร หิ โส ตสฺส, ปจฺจโยติ ปวุจฺจติ;

สมฺภโวปภโว เหตุ, การณํ ปจฺจโย มโต.

๕๔๑. โลภาทิ ปน โย ธมฺโม, มูลฏฺเฐนุปการโก;

เหตูติ ปน โส ธมฺโม, วิญฺญาตพฺโพ วิภาวินา.

๕๔๒. โลโภ โทโส จ โมโห จ,

ตถาโลภาทโย ตโย;

ฉเฬว เหตุโย โหนฺติ,

ชาติโต นวธา สิยุํ.

๕๔๓. ธมฺมานํ กุสลาทีนํ, กุสลาทิตฺตสาธโก;

มูลฏฺโฐติ วทนฺเตวํ, เอเก อาจริยา ปน.

๕๔๔. เอวํ สนฺเต ตุ เหตูนํ, ตํสมุฏฺฐานรูปิสุ;

เหตุปจฺจยตา เนว, สมฺปชฺชติ กทาจิปิ.

๕๔๕. น หิ เต ปน รูปานํ, สาเธนฺติ กุสลาทิกํ;

น เตสํ ปน รูปานํ, ปจฺจยา น จ โหนฺติ เต.

๕๔๖. ตสฺมา หิ กุสลาทีนํ, กุสลาทิตฺตสาธโก;

มูลฏฺโฐติ น คนฺตพฺโพ, วิญฺญุนา สมยญฺญุนา.

๕๔๗. สุปฺปติฏฺฐิตภาวสฺส, สาธเนนุปการโก;

มูลฏฺโฐติ จ เหตูนํ, วิญฺญาตพฺโพ วิภาวินา.