๗. สตฺตโม ปริจฺเฉโท

วิปากจิตฺตปฺปวตฺตินิทฺเทโส

๓๗๖. อนนฺตญาเณน นิรงฺคเณน,

คุเณสินา การุณิเกน เตน;

วุตฺเต วิปาเก มติปาฏวตฺถํ,

วิปากจิตฺตปฺปภวํ สุณาถ.

๓๗๗. เอกูนตึส กมฺมานิ, ปากา ทฺวตฺตึส ทสฺสิตา;

ตีสุ ทฺวาเรสุ กมฺมานิ, วิปากา ฉสุ ทิสฺสเร.

๓๗๘. กุสลํ กามโลกสฺมึ, ปวตฺเต ปฏิสนฺธิยํ;

ตํ ตํ ปจฺจยมาคมฺม, ททาติ วิวิธํ ผลํ.

๓๗๙. เอกาย เจตนาเยกา, ปฏิสนฺธิ ปกาสิตา;

นานากมฺเมหิ นานา จ, ภวนฺติ ปฏิสนฺธิโย.

๓๘๐. ติเหตุกํ ตุ ยํ กมฺมํ, กามาวจรสญฺญิตํ;

ติเหตุกํ ทุเหตุญฺจ, วิปากํ เทตฺยเหตุกํ.

๓๘๑. ทุเหตุกํ ตุ ยํ กมฺมํ, ตํ น เทติ ติเหตุกํ;

ทุเหตุกมเหตุญฺจ, วิปากํ เทติ อตฺตโน.

๓๘๒. ติเหตุเกน กมฺเมน,

ปฏิสนฺธิ ติเหตุกา;

ทุเหตุกาปิ โหเตว,

น จ โหติ อเหตุกา.

๓๘๓. ทุเหตุเกน กมฺเมน,

ปฏิสนฺธิ ทุเหตุกา;

อเหตุกาปิ โหเตว,

น จ โหติ ติเหตุกา.

๓๘๔. อสงฺขารมสงฺขารํ, สสงฺขารมฺปิ เทติ หิ;

สสงฺขารมสงฺขารํ, สสงฺขารํ ผลํ ตถา.

๓๘๕. เอกาย เจตนาเยตฺถ, กุสลสฺส จ โสฬส;

วิธา วิปากจิตฺตานิ, ภวนฺตีติ ปกาสเย.

๓๘๖. อารมฺมเณน โหเตว, เวทนาปริวตฺตนํ;

ตทารมฺมณจิตฺตมฺปิ, ชวเนน นิยามิตํ.

๓๘๗. กามาวจรจิตฺเตน, กุสเลนาทินา ปน;

ตุเลฺยน ปากจิตฺเตน, คหิตา ปฏิสนฺธิ เจ.

๓๘๘. พลวารมฺมเณ อิฏฺเฐ, จกฺขุสฺสาปาถมาคเต;

มโนธาตุ ภวงฺคสฺมึ, ตาย อาวฏฺฏิเต ปน.

๓๘๙. วีถิจิตฺเตสุ ชาเตสุ, จกฺขุวิญฺญาณกาทิสุ;

ชายเต ชวนํ หุตฺวา, ปฐมํ กามมานสํ.

๓๙๐. สตฺตกฺขตฺตุํ ชวิตฺวาน, ปฐเม กุสเล คเต;

ตเทวารมฺมณํ กตฺวา, เตเนว สทิสํ ปุน.

๓๙๑. วิปากํ ชายเต จิตฺตํ, ตทารมฺมณสญฺญิตํ;

สนฺธิยา ตุลฺยโต มูล-ภวงฺคนฺติ ปวุจฺจเต.

๓๙๒. ตญฺจ สนฺตีรณํ เอตฺถ, ทสฺสนํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

คณนูปคจิตฺตานิ, จตฺตาเรว ภวนฺติ หิ.

๓๙๓. ยทา หิ ทุติยํ จิตฺตํ, กุสลํ ชวนํ ตทา;

เตน ตุลฺยวิปากมฺปิ, ตทารมฺมณกํ สิยา.

๓๙๔. สนฺธิยา อสมานตฺตา, เทฺว นามานิสฺส ลพฺภเร;

‘‘อาคนฺตุกภวงฺค’’นฺติ, ‘‘ตทารมฺมณก’’นฺติ จ.

๓๙๕. ยทา หิ ตติยํ ปุญฺญํ, ชวนํ โหติ เตน จ;

สทิสํ ตติยํ ปากํ, ตทารมฺมณกํ สิยา.

๓๙๖. ‘‘อาคนฺตุกภวงฺค’’นฺติ, อิทมฺปิ จ ปวุจฺจติ;

อิมินา ปน สทฺธึ ฉ, ปุริมานิ จ ปญฺจปิ.

๓๙๗. ยทา จตุตฺถํ กุสลํ, ชวนํ โหติ เตน จ;

ตุลฺยํ จตุตฺถํ ปากํ ตุ, ตทารมฺมณตํ วเช.

๓๙๘. อาคนฺตุกภวงฺคํ ตุ, ตทารมฺมณนามกํ;

ปุริมานิ ฉ ปากานิ, อิมินา โหนฺติ สตฺต ตุ.

๓๙๙. ตสฺมึ ทฺวาเร ยทา อิฏฺฐ-มชฺฌตฺตารมฺมณํ ปน;

อาคจฺฉติ ตทาปาถํ, ตทา วุตฺตนเยนิธ.

๔๐๐. อารมฺมณวเสเนว, เวทนา ปริวตฺตติ;

อุเปกฺขาสหิตํ ตสฺมา, โหติ สนฺตีรณํ มโน.

๔๐๑. อุเปกฺขาสหิเตเสฺวว, ชวเนสุ จตูสุปิ;

เตหิ ตุลฺยานิ จตฺตาริ, ปากจิตฺตานิ ชายเร.

๔๐๒. เวทนายาสมานตฺตา, อจฺจนฺตํ ปุริเมหิ ตุ;

โหนฺติ ปิฏฺฐิภวงฺคานิ, จตฺตารีติ จ นามโต.

๔๐๓. ปญฺจิมานิ วิปากานิ, ปุริเมหิ จ สตฺตหิ;

สทฺธึ ทฺวาทส ปากานิ, ภวนฺตีติ วินิทฺทิเส.

๔๐๔. จกฺขุทฺวาเร ตถา เอวํ, โสตาทีสฺวปิ นิทฺทิเส;

ทฺวาทส ทฺวาทส ปากา, สมสฏฺฐิ ภวนฺติเม.

๔๐๕. เอกาย เจตนาเยว, กมฺเม อายูหิเต ปน;

สมสฏฺฐิ วิปากานิ, อุปฺปชฺชนฺติ น สํสโย.

๔๐๖. คหิตาคหเณเนตฺถ, จกฺขุทฺวาเรสุ ทฺวาทส;

โสตวิญฺญาณกาทีนิ, จตฺตารีติ จ โสฬส.

๔๐๗. เอวเมว สสงฺขาร-ติเหตุกุสเลนปิ;

อสงฺขารสสงฺขารุ-เปกฺขาสหคเตหิปิ.

๔๐๘. กมฺเม อายูหิเต เตสํ, วิปาเกหิ จ ตีหิปิ;

เอเสว จ นโย เตหิ, ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา.

๔๐๙. ปฐมํ อิฏฺฐมชฺฌตฺต-โคจรสฺส วเสนิธ;

ปวตฺตึ ปน ทสฺเสตฺวา, อุเปกฺขาสหิตทฺวเย.

๔๑๐. ทสฺเสตพฺพา ตปฺปจฺฉา ตุ, อิฏฺฐสฺมึ โคจเร อิธ;

เอเกกสฺมึ ปน ทฺวาเร, ทฺวาทส ทฺวาทเสว ตุ.

๔๑๑. คหิตาคหเณเนตฺถ, ปากจิตฺตานิ โสฬส;

ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว, เญยฺยํ สพฺพมเสสโต.

๔๑๒. ติเหตุเกน กมฺเมน, ปฏิสนฺธิ ติเหตุกา;

ภวตีติ อยํ วาโร, วุตฺโต เอตฺตาวตา มยา.

๔๑๓. สนฺธิเมกํ ตุ กมฺเมกํ, ชเนติ น ตโต ปรํ;

อเนกานิ วิปากานิ, สญฺชเนติ ปวตฺติยํ.

๔๑๔. เอกสฺมา หิ ยถา พีชา, ชายเต เอกมงฺกุรํ;

สุพหูนิ ผลานิสฺส, โหนฺติ เหตุปวตฺติโต.

๔๑๕. ทุเหตุเกน กมฺเมน, ปฏิสนฺธิ ทุเหตุกา;

โหตีติ หิ อยํ วาโร, อนุปุพฺเพน อาคโต.

๔๑๖. ทุเหตุเกน กมฺเมน, โสมนสฺสยุเตนิธ;

อสงฺขาริกจิตฺเตน, กมฺเม อายูหิเต ปน.

๔๑๗. เตน ตุเลฺยน ปาเกน, คหิตา ปฏิสนฺธิ เจ;

อิฏฺเฐ อารมฺมเณ จกฺขุ-ทฺวาเร อาปาถมาคเต.

๔๑๘. โสมนสฺสยุเต ญาณ-หีเน กุสลมานเส;

สตฺตกฺขตฺตุํ ชวิตฺวาน, คเต ตสฺมึ ทุเหตุเก.

๔๑๙. ตเทวารมฺมณํ กตฺวา, ชายเต ตทนนฺตรํ;

ตํสริกฺขกเมกํ ตุ, อสงฺขาริกมานสํ.

๔๒๐. ตํ หิ มูลภวงฺคนฺติ, ตทารมฺมณมิจฺจปิ;

อุภยมฺปิ จ ตสฺเสว, นามนฺติ ปริทีปิตํ.

๔๒๑. ทุเหตุกสสงฺขาเร, ชวิเตปิ จ ตํสมํ;

โหตาคนฺตุกสงฺขาตํ, ตทารมฺมณมานสํ.

๔๒๒. ตเถว จ ทุเหตูนํ, อิฏฺฐมชฺฌตฺตโคจเร;

ทฺวินฺนํ อุเปกฺขายุตฺตานํ, ชวนานมนนฺตรํ.

๔๒๓. เทฺว ตาทิสานิ ชายนฺเต, ตทารมฺมณมานสา;

เตสํ ‘‘ปิฏฺฐิภวงฺค’’นฺติ, นามํ ‘‘อาคนฺตุก’’นฺติ จ.

๔๒๔. สนฺตีรณทฺวยญฺเจว, ทสฺสนํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

อิมานิ จ ภวงฺคานิ, จกฺขุทฺวาเร ปนฏฺฐ หิ.

๔๒๕. เอวมฏฺฐฏฺฐ กตฺวาน, ทฺวาเรสุปิ จ ปญฺจสุ;

จตฺตาลีส วิปากานิ, ภวนฺตีติ ปวตฺติยํ.

๔๒๖. คหิตาคหเณเนตฺถ, จกฺขุทฺวาเร ปนฏฺฐ จ;

โสตฆานาทินา สทฺธึ, ทฺวาทเสว ภวนฺติ หิ.

๔๒๗. เอกาย เจตนาเยวํ, กมฺเม อายูหิเต ปน;

ทฺวาทเสว วิปากานิ, ภวนฺตีติ ปกาสิตํ.

๔๒๘. ทุเหตุกตฺตเยนาปิ, เสเสน สทิเสน ตุ;

ปาเกนาทินฺนสนฺธิยา, อยเมว นโย มโต.

๔๒๙. ทุเหตุเกน กมฺเมน, ปฏิสนฺธิ ทุเหตุกา;

โหตีติปิ อยํ วาโร, วุตฺโต เอตฺตาวตา มยา.

๔๓๐. ทุเหตุเกน กมฺเมน, ปฏิสนฺธิ อเหตุกา;

โหตีติ จ อยํ วาโร, อนุปุพฺเพน อาคโต.

๔๓๑. ทุเหตุเกสุ จิตฺเตสุ, กุสเลสุ จตูสุปิ;

เตสุ อญฺญตเรเนว, กมฺเม อายูหิเต ปน.

๔๓๒. ตสฺเสว ปากภูตาย, อาทินฺนปฏิสนฺธิโน;

อุเปกฺขาสหิตาเหตุ, มโนวิญฺญาณธาตุยา.

๔๓๓. ปฏิสนฺธิ น วตฺตพฺพา, สา กมฺมสทิสาติ หิ;

กมฺมํ ทุเหตุกํ โหติ, ปฏิสนฺธิ อเหตุกา.

๔๓๔. ตสฺส พุทฺธิมุเปตสฺส, อิฏฺฐมชฺฌตฺตโคจเร;

อาปาถมาคเต จกฺขุ-ทฺวาเร ปุน จ เทหิโน.

๔๓๕. ทุเหตูนํ จตุนฺนมฺปิ, ปุญฺญานํ ยสฺส กสฺสจิ;

ชวนสฺสาวสานสฺมึ, อเหตุกมิทํ มโน.

๔๓๖. ตทารมฺมณภาเวน, ชายเต นตฺถิ สํสโย;

ตํ ตุ มูลภวงฺคญฺจ, ตทารมฺมณเมว จ.

๔๓๗. วีถิจิตฺเตสุ ชาเตสุ, จกฺขุวิญฺญาณกาทิสุ;

อุเปกฺขาสหิตํเยว, โหติ สนฺตีรณมฺปิ จ.

๔๓๘. เตสุ เอกํ ฐเปตฺวาน, คหิตาคหเณนิธ;

คณนูปคจิตฺตานิ, ตีณิเยว ภวนฺติ หิ.

๔๓๙. อิฏฺเฐ อารมฺมเณ จกฺขุ-ทฺวาเร อาปาถมาคเต;

ตทา สนฺตีรณญฺเจว, ตทารมฺมณมานสํ.

๔๔๐. โสมนสฺสยุตํเยว, คเหตฺวา เตสุ เอกกํ;

ปุริมานิ จ ตีณีติ, จตฺตาโรว ภวนฺติ หิ.

๔๔๑. เอวํ จตฺตาริ จิตฺตานิ, ทฺวาเรสุปิ จ ปญฺจสุ;

โหนฺติ วีสติ จิตฺตานิ, วิปากานิ ปวตฺติยํ.

๔๔๒. จกฺขุทฺวาเร ตุ จตฺตาริ, คหิตาคหเณนิธ;

โสตฆานาทินา สทฺธึ, โหเตวาเหตุกฏฺฐกํ.

๔๔๓. อเหตุปฏิสนฺธิสฺส, น ตทารมฺมณํ ภเว;

ทุเหตุกํ ติเหตุํ วา, ทุเหตุปฏิสนฺธิโน.

๔๔๔. ชาตา สุคติยํ เยน, ปาเกน ปฏิสนฺธิ ตุ;

เตน ตุลฺยมฺปิ หีนํ วา, ตทารมฺมณกํ ภเว.

๔๔๕. มนุสฺสโลกํ สนฺธาย, วุตฺตญฺจาเหตุกฏฺฐกํ;

จตูสุปิ อปาเยสุ, ปวตฺเต ปน ลพฺภติ.

๔๔๖. เถโร เนรยิกานํ ตุ, ธมฺมํ เทเสติ วสฺสติ;

คนฺธํ วายุญฺจ มาเปติ, ยทา เตสํ ตทา ปน.