๖. ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท

อารมฺมณวิภาคนิทฺเทโส

๒๙๑. เอเตสํ ปน จิตฺตานํ, อารมฺมณมิโต ปรํ;

ทสฺสยิสฺสามหํ เตน, วินา นตฺถิ หิ สมฺภโว.

๒๙๒. รูปํ สทฺทํ คนฺธํ รสํ, โผฏฺฐพฺพํ ธมฺมเมว จ;

ฉธา อารมฺมณํ อาหุ, ฉฬารมฺมณโกวิทา.

๒๙๓. ตตฺถ ภูเต อุปาทาย, วณฺโณ จตุสมุฏฺฐิโต;

สนิทสฺสนปฏิโฆ, รูปารมฺมณสญฺญิโต.

๒๙๔. ทุวิโธ หิ สมุทฺทิฏฺโฐ, สทฺโท จิตฺโตตุสมฺภโว;

สวิญฺญาณกสทฺโทว, โหติ จิตฺตสมุฏฺฐิโต.

๒๙๕. อวิญฺญาณกสทฺโท โย,

โส โหตูตุสมุฏฺฐิโต;

ทุวิโธปิ อยํ สทฺโท,

สทฺทารมฺมณตํ คโต.

๒๙๖. ธรียตีติ คจฺฉนฺโต, คนฺโธ สูจนโตปิ วา;

อยํ จตุสมุฏฺฐาโน, คนฺธารมฺมณสมฺมโต.

๒๙๗. รสมานา รสนฺตีติ, รโสติ ปริกิตฺติโต;

โสว จตุสมุฏฺฐาโน, รสารมฺมณนามโก.

๒๙๘. ผุสียตีติ โผฏฺฐพฺพํ, ปถวีเตชวายโว;

โผฏฺฐพฺพํ จตุสมฺภูตํ, โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ มตํ.

๒๙๙. สพฺพํ นามญฺจ รูปญฺจ, หิตฺวา รูปาทิปญฺจกํ;

ลกฺขณานิ จ ปญฺญตฺติ-ธมฺมารมฺมณสญฺญิตํ.

๓๐๐. ฉารมฺมณานิ ลพฺภนฺติ, กามาวจรภูมิยํ;

ตีณิ รูเป ปนารูเป, ธมฺมารมฺมณเมกกํ.

๓๐๑. ขณวตฺถุปริตฺตตฺตา, อาปาถํ น วชนฺติ เย;

เต ธมฺมารมฺมณา โหนฺติ, เยสํ รูปาทโย กิร.

๓๐๒. เต ปฏิกฺขิปิตพฺพาว, อญฺญมญฺญสฺส โคจรํ;

เนว ปจฺจนุโภนฺตานํ, มโน เตสํ ตุ โคจรํ.

๓๐๓. ตญฺจ ‘‘ปจฺจนุโภตี’’ติ, วุตฺตตฺตา ปน สตฺถุนา;

รูปาทารมฺมณาเนว, โหนฺติ รูปาทโย ปน.

๓๐๔. ทิพฺพจกฺขาทิญาณานํ, รูปาทีเนว โคจรา;

อนาปาถคตาเนว, ตานีติปิ น ยุชฺชติ.

๓๐๕. ยํ รูปารมฺมณํ โหนฺตํ, ตํ ธมฺมารมฺมณํ กถํ;

เอวํ สติ ปเนเตสํ, นิยโมติ กถํ ภเว.

๓๐๖. สพฺพํ อารมฺมณํ เอตํ, ฉพฺพิธํ สมุทีริตํ;

ตํ ปริตฺตตฺติกาทีนํ, วเสน พหุธา มตํ.

๓๐๗. สพฺโพ กามวิปาโก จ, กฺริยาเหตุทฺวยมฺปิ จ;

ปญฺจวีสติ เอกนฺตํ, ปริตฺตารมฺมณา สิยุํ.

๓๐๘. อิฏฺฐาทิเภทา ปญฺเจว, รูปสทฺทาทโย ปน;

วิญฺญาณานํ ทฺวิปญฺจนฺนํ, โคจรา ปฏิปาฏิยา.

๓๐๙. รูปาทิปญฺจกํ สพฺพํ, มโนธาตุตฺตยสฺส ตุ;

เตรสนฺนํ ปเนเตสํ, รูปกฺขนฺโธว โคจโร.

๓๑๐. นารูปํ น จ ปญฺญตฺตึ, นาตีตํ น จนาคตํ;

อารมฺมณํ กโรนฺเต จ, วตฺตมาโน หิ โคจโร.

๓๑๑. เตรเสตานิ จิตฺตานิ, ชายนฺเต กามธาตุยํ;

จตฺตาริ รูปาวจเร, เนว กิญฺจิ อรูปิสุ.

๓๑๒. มหาปากานมฏฺฐนฺนํ, สนฺตีรณตฺตยสฺสปิ;

ฉสุ ทฺวาเรสุ รูปาทิฉปริตฺตานิ โคจรา.

๓๑๓. รูปาทโย ปริตฺตา ฉ, หสิตุปฺปาทโคจรา;

ปญฺจทฺวาเร ปฏุปฺปนฺนา, มโนทฺวาเร ติกาลิกา.

๓๑๔. ทุติยารุปฺปจิตฺตญฺจ, จตุตฺถารุปฺปมานสํ;

ฉพฺพิธํ นิยตํ โหติ, ตํ มหคฺคตโคจรํ.

๓๑๕. นิพฺพานารมฺมณตฺตา หิ, เอกนฺเตน อนญฺญโต;

อฏฺฐานาสวจิตฺตานํ, อปฺปมาโณว โคจโร.

๓๑๖. จตฺตาโร ญาณหีนา จ, กามาวจรปุญฺญโต;

กฺริยโตปิ จ จตฺตาโร, ทฺวาทสากุสลานิ จ.

๓๑๗. ปริตฺตารมฺมณา เจว, เต มหคฺคตโคจรา;

ปญฺญตฺตารมฺมณตฺตา หิ, นวตฺตพฺพาว โหนฺติ เต.

๓๑๘. จตฺตาโร ญาณสํยุตฺตา, ปุญฺญโต กฺริยโตปิ จ;

ตถาภิญฺญาทฺวยญฺเจว, กฺริยาโวฏฺฐพฺพนมฺปิ จ.

๓๑๙. เอกาทสนฺนเมเตสํ, ติวิโธ โหติ โคจโร;

ปญฺญตฺตารมฺมณตฺตา หิ, นวตฺตพฺพาปิ โหนฺติเม.

๓๒๐. ยานิ วุตฺตาวเสสานิ, จิตฺตานิ ปน ตานิ หิ;

นวตฺตพฺพารมฺมณานีติ, วิญฺเญยฺยานิ วิภาวินา.

ปริตฺตารมฺมณตฺติกํ สมตฺตํ.

๓๒๑. ทุติยารุปฺปจิตฺตญฺจ, จตุตฺถารุปฺปมานสํ;

ฉพฺพิธํ ปน เอกนฺต-อตีตารมฺมณํ สิยา.

๓๒๒. วิญฺญาณานํ ทฺวิปญฺจนฺนํ, มโนธาตุตฺตยสฺส จ;

ปญฺจ รูปาทโย ธมฺมา, ปจฺจุปฺปนฺนาว โคจรา.

๓๒๓. อฏฺฐ กามมหาปากา, สนฺตีรณตฺตยมฺปิ จ;

หสิตุปฺปาทจิตฺตนฺติ, ทฺวาทเสเต ตุ มานสา.

๓๒๔. สิยาตีตารมฺมณา ปจฺจุ-ปฺปนฺนานาคตโคจรา;

กุสลากุสลา กาเม, กฺริยโต นว มานสา.

๓๒๕. อภิญฺญามานสา เทฺวปิ, สิยาตีตาทิโคจรา;

สนฺตปญฺญตฺติกาเลปิ, นวตฺตพฺพา ภวนฺติเม.

๓๒๖. เสสานิ ปน สพฺพานิ, รูปารูปภเวสุปิ;

นวตฺตพฺพานิ โหนฺเตว, อตีตารมฺมณาทินา.

๓๒๗. กามโต จ กฺริยา ปญฺจ, รูปโต ปญฺจมี กฺริยา;

จิตฺตานํ ฉนฺนเมเตสํ, นตฺถิ กิญฺจิ อโคจรํ.

๓๒๘. นิพฺพานญฺจ ผลํ มคฺคํ, รูปญฺจารูปเมว จ;

สกฺโกนฺติ โคจรํ กาตุํ, กติ จิตฺตานิ เม วท.

๓๒๙. จตฺตาโร ญาณสํยุตฺตา,

ปุญฺญโต กฺริยโต ตถา;

อภิญฺญาหทยา เทฺวปิ,

กฺริยา โวฏฺฐพฺพนมฺปิ จ.

๓๓๐. สกฺโกนฺติ โคจรํ กาตุํ, จิตฺตาเนกาทสาปิ จ;

นิพฺพานญฺจ ผลํ มคฺคํ, รูปญฺจารูปเมว จ.

๓๓๑. จิตฺเตสุ ปน สพฺเพสุ, กติ จิตฺตานิ เม วท;

อรหตฺตผลํ มคฺคํ, กาตุํ สกฺโกนฺติ โคจรํ.

๓๓๒. สพฺเพสุ ปน จิตฺเตสุ, ฉ จ จิตฺตานิ เม สุณ;

อรหตฺตผลํ มคฺคํ, กาตุํ สกฺโกนฺติ โคจรํ.

๓๓๓. จตฺตาโร ญาณสํยุตฺตา, กฺริยา โวฏฺฐพฺพนมฺปิ จ;

กฺริยาภิญฺญา มโนธาตุ, ฉ จ สกฺโกนฺติ โคจรํ.

๓๓๔. จตฺตาโร ญาณสํยุตฺตา-ภิญฺญาจิตฺตญฺจ ปุญฺญโต;

นารหตฺตํ ผลํ มคฺคํ, กาตุํ สกฺโกนฺติ โคจรํ.

๓๓๕. กสฺมา อรหโต มคฺค-จิตฺตํ วา ผลมานสํ;

ปุถุชฺชนา วา เสกฺขา วา, น สกฺโกนฺติ หิ ชานิตุํ.

๓๓๖. ปุถุชฺชโน น ชานาติ,

โสตาปนฺนสฺส มานสํ;

โสตาปนฺโน น ชานาติ,

สกทาคามิสฺส มานสํ.

๓๓๗. สกทาคามี น ชานาติ, อนาคามิสฺส มานสํ;

อนาคามี น ชานาติ, อรหนฺตสฺส มานสํ.

๓๓๘. เหฏฺฐิโม เหฏฺฐิโม เนว, ชานาติ อุปรูปริ;

อุปรูปริ ชานาติ, เหฏฺฐิมสฺส จ มานสํ.

๓๓๙. โย ธมฺโม ยสฺส ธมฺมสฺส,

โหติ อารมฺมณํ ปน;

ตมุทฺธริตฺวา เอเกกํ,

ปวกฺขามิ อิโต ปรํ.

๓๔๐. กุสลารมฺมณํ กาเม, กุสลากุสลสฺส จ;

อภิญฺญามานสสฺสาปิ, กุสลสฺส กฺริยสฺส จ.

๓๔๑. กามาวจรปากสฺส, ตถา กามกฺริยสฺส จ;

เอเตสํ ปน ราสีนํ, ฉนฺนํ อารมฺมณํ สิยา.

๓๔๒. รูปาวจรปุญฺญานิ, กามปากํ ตโต วินา;

ปญฺจนฺนํ ปน ราสีนํ, โหนฺติ อารมฺมณานิ หิ.

๓๔๓. อารุปฺปกุสลญฺจาปิ, เตภูมกุสลสฺส จ;

เตภูมกกฺริยสฺสาปิ, ตเถวากุสลสฺสปิ.

๓๔๔. อรูปาวจรปากานํ, ทฺวินฺนํ ปน จตุตฺถทุ;

อิเมสํ อฏฺฐราสีนํ, โหตารมฺมณปจฺจโย.

๓๔๕. อปริยาปนฺนปุญฺญมฺปิ, กามาวจรโตปิ จ;

รูปโต ปญฺจมสฺสาปิ, กุสลสฺส กฺริยสฺส จ.

๓๔๖. จตุนฺนํ ปน ราสีนํ, โหติ อารมฺมณํ สทา;

ตเถวากุสลํ กาม-รูปาวจรโต ปน.

๓๔๗. กุสลสฺส กฺริยสฺสาปิ, ตเถวากุสลสฺส จ;

กามาวจรปากานํ, ฉนฺนํ ราสีนมีริตํ.

๓๔๘. วิปาการมฺมณํ กาเม, กามาวจรโตปิ จ;

รูปาวจรโต เจว, กุสลสฺส กฺริยสฺส จ.

๓๔๙. กามาวจรปากานํ, ตเถวากุสลสฺส จ;

ฉนฺนญฺจ ปน ราสีนํ, โหตารมฺมณปจฺจโย.

๓๕๐. วิปาการมฺมณํ รูเป, กามาวจรโตปิ จ;

รูปาวจรโต เจว, กุสลสฺส กฺริยสฺส จ.

๓๕๑. อปุญฺญสฺสาติ ปญฺจนฺนํ, ราสีนํ โหติ โคจโร;

อรูปาวจรปาเกสุ, อยเมว นโย มโต.

๓๕๒. อปริยาปนฺนปากมฺปิ, กามโต รูปโตปิ จ;

กุสลสฺส กฺริยสฺสาปิ, โหติ อารมฺมณํ ปน.

๓๕๓. กฺริยจิตฺตมิทํ กาเม, กามาวจรโตปิ จ;

รูปาวจรโต เจว, กุสลสฺส กฺริยสฺส จ.

๓๕๔. กามาวจรปากสฺส, ตเถวากุสลสฺส จ;

ฉนฺนํ ราสีนเมเตสํ, โหตารมฺมณปจฺจโย.

๓๕๕. ยํ กฺริยามานสํ รูเป, กามปากํ ตโต วินา;

ปญฺจนฺนํ ปน ราสีนํ, โหติ อารมฺมณํ ปน.

๓๕๖. กฺริยาจิตฺตํ ปนารุปฺเป, เตสํ ปญฺจนฺนเมว จ;

อารุปฺปสฺส กฺริยสฺสาปิ, ฉนฺนํ โหเตว โคจโร.

๓๕๗. รูปํ จตุสมุฏฺฐานํ, รูปารมฺมณสญฺญิตํ;

กามาวจรปุญฺญสฺส, ตเถว กุสลสฺส จ.

๓๕๘. อภิญฺญาทฺวยจิตฺตสฺส, กามปากกฺริยสฺส จ;

ฉนฺนํ ราสีนเมเตสํ, โหตารมฺมณปจฺจโย.

๓๕๙. นิพฺพานารมฺมณํ กาม-รูปาวจรโต ปน;

กุสลสฺสุภยสฺสาปิ, กามรูปกฺริยสฺส จ.

๓๖๐. อปริยาปนฺนโต เจว, ผลสฺส กุสลสฺส จ;