๕. ปญฺจโม ปริจฺเฉโท

ภูมิปุคฺคลจิตฺตุปฺปตฺตินิทฺเทโส

๑๘๒. อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, พุทฺธิวุทฺธิกรํ นยํ;

จิตฺตานํ ภูมีสุปฺปตฺตึ, ปุคฺคลานํ วเสน จ.

๑๘๓. เทวาเจว มนุสฺสา จ, ติสฺโส วาปายภูมิโย;

คติโย ปญฺจ นิทฺทิฏฺฐา, สตฺถุนา ตุ ตโย ภวา.

๑๘๔. ภูมิโย ตตฺถ ตึเสว, ตาสุ ตึเสว ปุคฺคลา;

ภูมีเสฺวตาสุ อุปฺปนฺนา, สพฺเพ จ ปน ปุคฺคลา.

๑๘๕. ปฏิสนฺธิกจิตฺตานํ, วเสเนกูนวีสติ;

ปฏิสนฺธิ จ นาเมสา, ทุวิธา สมุทีริตา.

๑๘๖. อจิตฺตกา สจิตฺตา จ, อสญฺญีนมจิตฺตกา;

เสสา สจิตฺตกา เญยฺยา, สา ปเนกูนวีสติ.

๑๘๗. ปฏิสนฺธิวเสเนว, โหนฺติ วีสติ ปุคฺคลา;

อิธ จิตฺตาธิการตฺตา, อจิตฺตา น จ อุทฺธฏา.

๑๘๘. อเหตุทฺวิติเหตูติ, ปุคฺคลา ติวิธา สิยุํ;

อริยา ปน อฏฺฐาติ, สพฺเพ เอกาทเสริตา.

๑๘๙. เอเตสํ ปน สพฺเพสํ, ปุคฺคลานํ ปเภทโต;

จิตฺตานํ ภูมีสุปฺปตฺตึ, ภณโต เม นิโพธถ.

๑๙๐. ตึสภูมีสุ จิตฺตานิ, กติ ชายนฺติ เม วท;

จุทฺทเสว ตุ จิตฺตานิ, โหนฺติ สพฺพาสุ ภูมิสุ.

๑๙๑. สทา วีสติ จิตฺตานิ, กาเมเยว ภเว สิยุํ;

ปญฺจ รูปภเวเยว, จตฺตาเรว อรูปิสุ.

๑๙๒. กามรูปภเวเสฺวว, อฏฺฐารส ภวนฺติ หิ;

เทฺวจตฺตาลีส จิตฺตานิ, โหนฺติ ตีสุ ภเวสุปิ.

๑๙๓. ฐเปตฺวา ปน สพฺพาสํ, จตสฺโสปายภูมิโย;

เตรเสว จ จิตฺตานิ, โหนฺติ ฉพฺพีสภูมิสุ.

๑๙๔. อปรานิ จตสฺโสปิ, ฐเปตฺวารุปฺปภูมิโย;

จิตฺตานิ ปน ชายนฺติ, ฉ จ ฉพฺพีสภูมิสุ.

๑๙๕. สุทฺธาวาสิกเทวานํ, ฐเปตฺวา ปญฺจ ภูมิโย;

ปญฺจ จิตฺตานิ ชายนฺเต, ปญฺจวีสติภูมิสุ.

๑๙๖. อปรานิ ทุเว โหนฺติ, ปญฺจวีสติภูมิสุ;

ฐเปตฺวา เนวสญฺญญฺจ, จตสฺโสปายภูมิโย.

๑๙๗. เทฺวปิ จิตฺตานิ ชายนฺติ, จตุวีสติภูมิสุ;

อากิญฺจญฺญํ เนวสญฺญญฺจ, ฐเปตฺวาปายภูมิโย.

๑๙๘. อปายภูมิโย หิตฺวา, ติสฺโส อารุปฺปภูมิโย;

เทฺวเยว ปน จิตฺตานิ, โหนฺติ เตวีสภูมิสุ.

๑๙๙. อรูเป จ อปาเย จ, ฐเปตฺวา อฏฺฐ ภูมิโย;

เอกาทสวิธํ จิตฺตํ, โหนฺติ ทฺวาวีสภูมิสุ.

๒๐๐. สุทฺธาวาเส อปาเย จ, ฐเปตฺวา นว ภูมิโย;

เอกวีสาสุ นิจฺจมฺปิ, จตฺตาโรว ภวนฺติ หิ.

๒๐๑. เอกํ สตฺตรสเสฺวว, จิตฺตํ ชายติ ภูมิสุ;

สุทฺธาวาเส ฐเปตฺวา ตุ, อปายารุปฺปภูมิโย.

๒๐๒. ทฺวาทเสว ตุ ชายนฺเต, เอกาทสสุ ภูมิสุ;

ฐเปตฺวา ปน สพฺพาปิ, ภูมิโย หิ มหคฺคตา.

๒๐๓. กามาวจรเทวานํ, มนุสฺสานํ วเสน ตุ;

อฏฺฐ จิตฺตานิ ชายนฺเต, สทา สตฺตสุ ภูมิสุ.

๒๐๔. ปญฺจมชฺฌานปาเกโก, ชายเต ฉสุ ภูมิสุ;

จตฺตาริ ปน จิตฺตานิ, ตีสุ ตีเสฺวว ภูมิสุ.

๒๐๕. จตฺตาริ ปน จิตฺตานิ, โหนฺติ เอเกกภูมิสุ;

อรูปาวจรปากานํ, วเสน ปริทีปเย.

๒๐๖. กุสลากุสลา กาเม,

เตสํ ปากา อเหตุกา;

อาวชฺชนทฺวยญฺจาติ,

สตฺตตึเสว มานสา.

๒๐๗. นรกาทีสฺวปาเยสุ, จตูสุปิ จ ชายเร;

เทฺวปญฺญาสาวเสสานิ, นุปฺปชฺชนฺติ กทาจิปิ.

๒๐๘. กาเม เทวมนุสฺสานํ, นว ปากา มหคฺคตา;

เนว ชายนฺติ ชายนฺติ, อสีติ หทยา สทา.

๒๐๙. กาเม อฏฺฐ มหาปากา, โทมนสฺสทฺวยมฺปิ จ;

ตถา ฆานาทิวิญฺญาณ-ตฺตยํ ปากา อปุญฺญชา.

๒๑๐. นตฺถิ อารุปฺปปากา จ, รูปาวจรภูมิยํ;

อิเมหิ สห จิตฺเตหิ, ตโย มคฺคา ผลทฺวยํ.

๒๑๑. จตฺตาโร ทิฏฺฐิสํยุตฺตา, วิจิกิจฺฉายุตมฺปิ จ;

จตฺตาโร เหฏฺฐิมา ปากา, สุทฺธาวาเส น ลพฺภเร.

๒๑๒. เสสานิ เอกปญฺญาส, จิตฺตานิ ปน ลพฺภเร;

รูปาวจริกา สพฺเพ, วิปากา กามธาตุยา.

๒๑๓. โทมนสฺสาทิมคฺโค จ, กฺริยา จ เทฺว อเหตุกา;

เตจตฺตาลีส จิตฺตานิ, นตฺถิ อารุปฺปภูมิยํ.

๒๑๔. เอวํ ภูมิวเสเนว, จิตฺตุปฺปตฺตึ วิภาวเย;

ตถา เอกาทสนฺนมฺปิ, ปุคฺคลานํ วเสน จ.

๒๑๕. กุสลากุสลา กาเม,

เตสํ ปากา อเหตุกา;

อาวชฺชนทฺวยญฺจาติ,

สตฺตตึเสว มานสา.

๒๑๖. อเหตุกสฺส สตฺตสฺส, ชายนฺเต ปญฺจภูมิสุ;

เทฺวปญฺญาสาวเสสานิ, น ชายนฺติ กทาจิปิ.

๒๑๗. อเหตุกสฺส วุตฺเตหิ, กามปากา ทุเหตุกา;

ทุเหตุกสฺส ชายนฺเต, จตฺตาลีสํ ตเถกกํ.

๒๑๘. สพฺเพ มหคฺคตา เจว, สพฺเพปิ จ อนาสวา;

ติเหตุกา วิปากา จ, กาเม นว กฺริยาปิ จ.

๒๑๙. ทุเหตุโน น ชายนฺติ, จตฺตาลีสํ ตถาฏฺฐ จ;

กามาวจรสตฺตสฺส, ติเหตุปฏิสนฺธิโน.

๒๒๐. ปุถุชฺชนสฺส ชายนฺเต, จตุปญฺญาส มานสา;

ทฺวิเหตุกสฺส วุตฺตานิ, จตฺตาลีสํ ตเถกกํ.

๒๒๑. จตฺตาโร ญาณสํยุตฺตา, วิปากา กามธาตุยา;

รูปารูเปสุ ปุญฺญานิ, จตุปญฺญาส มานสา.

๒๒๒. ปุถุชฺชนสฺส ชายนฺเต, ปญฺจตึส น ชายเร;

ฉเทเวสุ มนุสฺเสสุ, โสตาปนฺนสฺส เทหิโน.

๒๒๓. ปญฺญาเสวสฺส จิตฺตานิ, ชายนฺตีติ วินิทฺทิเส;

นวตึเสว จิตฺตานิ, นุปฺปชฺชนฺตีติ ทีปเย.

๒๒๔. โสตาปนฺนสฺส วุตฺตานิ, ฐเปตฺวา ปฐมํ ผลํ;

อตฺตโนว ผเลนสฺส, สกทาคามิโน สิยุํ.

๒๒๕. โสตาปนฺนสฺส วุตฺตานิ, ฐเปตฺวา ปฏิฆทฺวยํ;

ทุติยํ จ ผลํ หิตฺวา, ยานิ จิตฺตานิ ตานิติ;

อนาคามิสฺส สตฺตสฺส, ชายนฺตีติ วินิทฺทิเส.

๒๒๖. กติ จิตฺตานิ ชายนฺเต, กาเม อรหโต ปน;

จตฺตารีสญฺจ จตฺตาริ, กาเม อรหโต สิยุํ.

๒๒๗. มคฺคฏฺฐานํ จตุนฺนมฺปิ, ปุคฺคลานํ สกํ สกํ;

มคฺคจิตฺตํ สิยา เตสํ, เอกจิตฺตกฺขณา หิ เต.

๒๒๘. ปุถุชฺชนสฺส ตีเสฺวว, ปฐมชฺฌานภูมิสุ;

ปญฺจตึเสว จิตฺตานิ, ชายนฺเตติ วินิทฺทิเส.

๒๒๙. ฆานาทีสุ จ วิญฺญาณ-ตฺตยํ สตฺต อปุญฺญชา;

มหาปากา ตถา ปากา, อุปริชฺฌานภูมิกา.

๒๓๐. วิปากาปิ จ อารุปฺปา, โทมนสฺสทฺวยมฺปิ จ;

อฏฺฐารส กฺริยา เจว, อฏฺฐ โลกุตฺตรานิ จ.

๒๓๑. ปฐมชฺฌานนิพฺพตฺต-ปุถุชฺชนสรีริโน;

เอตานิ จตุปญฺญาส, จิตฺตานิ น จ ลพฺภเร.

๒๓๒. โสตาปนฺนสฺส จิตฺตานิ, ตตฺเถกตึส ชายเร;

ปุถุชฺชนสฺส วุตฺเตสุ, หิตฺวา จาปุญฺญปญฺจกํ.

๒๓๓. สกทาคามิโน ตตฺถ, ฐเปตฺวา ปฐมํ ผลํ;

เอกตึเสว ชายนฺเต, ปกฺขิปิตฺวา สกํ ผลํ.

๒๓๔. อนาคามิสฺส ตตฺเถว, ฐเปตฺวา ทุติยํ ผลํ;

เอกตึเสว ชายนฺเต, ผลจิตฺเตน อตฺตโน.

๒๓๕. วิญฺญาณํ จกฺขุโสตานํ, ปุญฺญชํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

สนฺตีรณทฺวยญฺเจว, กฺริยจิตฺตานิ วีสติ.

๒๓๖. อรหตฺตผลํ ปาโก, ปฐมชฺฌานสมฺภโว;

สตฺตวีสติ จิตฺตานิ, อรหนฺตสฺส ชายเร.

๒๓๗. ปุถุชฺชนสฺส ตีเสฺวว, ทุติยชฺฌานภูมิสุ;

ฉตฺตึส ทุติยชฺฌาน-ตติยชฺฌานปากโต.

๒๓๘. ปุถุชฺชนสฺส วุตฺเตสุ, หิตฺวา วาปุญฺญปญฺจกํ;

โสตาปนฺนสฺส พาตฺตึส, ผเลน สห อตฺตโน.

๒๓๙. โสตาปนฺนสฺส วุตฺเตสุ, ฐเปตฺวา ปฐมํ ผลํ;

พาตฺตึส ผลจิตฺเตน, สกทาคามิสฺส อตฺตโน.

๒๔๐. สกทาคามีสุ วุตฺเตสุ, ฐเปตฺวา ทุติยํ ผลํ;

อนาคามิผเลนสฺส, พาตฺตึเสว ภวนฺติ หิ.

๒๔๑. อรหนฺตสฺส ตีเสฺวว, อฏฺฐวีสติ อตฺตโน;

ผเลน ทุติยชฺฌาน-ตติยชฺฌานปากโต.

๒๔๒. ปริตฺตกสุภาทีนํ, เทวานํ ตีสุ ภูมิสุ;

ปญฺจตึเสว ชายนฺเต, จตุตฺถชฺฌานปากโต.

๒๔๓. โสตาปนฺนสฺส ตตฺเถก-ตึส จิตฺตานิ ชายเร;

สกทาคามิโน เอวํ, ตถานาคามิโนปิ จ.

๒๔๔. ขีณาสวสฺส ตตฺเถว, สตฺตวีสติ มานสา;

ตถา เวหปฺผเล จาปิ, สพฺเพสํ โหนฺติ มานสา.

๒๔๕. เอกตึเสว จิตฺตานิ, สุทฺธาวาสิกภูมิสุ;

อนาคามิกสตฺตสฺส, โหนฺตีติ ปริทีปเย.

๒๔๖. อรหโต ปน ตตฺเถว, มานสา สตฺตวีสติ;

เอวํ รูปีสุ จิตฺตานิ, วิญฺเญยฺยานิ วิภาวินา.

๒๔๗. จตุวีสติ จิตฺตานิ, ปฐมารุปฺปภูมิยํ;

ปุถุชฺชนสฺส สตฺตสฺส, ชายนฺตีติ วินิทฺทิเส.

๒๔๘. โสตาปนฺนสฺส ตตฺเถว, ฐเปตฺวาปุญฺญปญฺจกํ;

สมวีสติ จิตฺตานิ, ผเลน สห อตฺตโน.

๒๔๙. สกทาคามิโน ตตฺถ, ตถานาคามิโนปิ จ;

ชายนฺติ วีส จิตฺตานิ, ปุพฺพปุพฺพผลํ วินา.

๒๕๐. ขีณาสวสฺส ตตฺเถว, ทสปญฺจ จ มานสา;

ปุถุชฺชนสฺส สตฺตสฺส, ทุติยารุปฺปภูมิยํ.

๒๕๑. โหนฺติ เตวีส จิตฺตานิ, อิติ วตฺวา วิภาวเย;

ติณฺณนฺนมฺเปตฺถ เสขานํ, จิตฺตาเนกูนวีสติ.

๒๕๒. จุทฺทเสว ตุ จิตฺตานิ, ทุติยารุปฺปภูมิยํ;

กฺริยาทฺวาทส ปาเกโก, ผลํ ขีณาสวสฺส ตุ.

๒๕๓. ปุถุชฺชนสฺส สตฺตสฺส, ตติยารุปฺปภูมิยํ;