๔. จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท

เอกวิธาทินิทฺเทโส

๑๒๗. อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, นยเมกวิธาทิกํ;

อาภิธมฺมิกภิกฺขูนํ, พุทฺธิยา ปน วุทฺธิยา.

๑๒๘. สพฺพเมกวิธํ จิตฺตํ, วิชานนสภาวโต;

ทุวิธญฺจ ภเว จิตฺตํ, อเหตุกสเหตุโต.

๑๒๙. ปุญฺญาปุญฺญวิปากา หิ, กาเม ทส จ ปญฺจ จ;

กฺริยา ติสฺโสติ สพฺเพปิ, อฏฺฐารส อเหตุกา.

๑๓๐. เอกสตฺตติ เสสานิ, จิตฺตุปฺปาทา มเหสินา;

สเหตุกาติ นิทฺทิฏฺฐา, ตาทินา เหตุวาทินา.

๑๓๑. สวตฺถุกาวตฺถุกโต, ตโถภยวเสน จ;

สพฺพํ วุตฺตปการํ ตุ, ติวิธํ โหติ มานสํ.

๑๓๒. สพฺโพ กามวิปาโก จ, รูเป ปญฺจทสาปิ จ;

อาทิมคฺโค สิตุปฺปาโท, มโนธาตุ กฺริยาปิ จ.

๑๓๓. โทมนสฺสทฺวยญฺจาปิ, เตจตฺตาลีส มานสา;

นุปฺปชฺชนฺติ วินา วตฺถุํ, เอกนฺเตน สวตฺถุกา.

๑๓๔. อรูปาวจรปากา จ, เอกนฺเตน อวตฺถุกา;

ทฺวาจตฺตาลีส เสสานิ, จิตฺตานุภยถา สิยุํ.

๑๓๕. เอเกการมฺมณํ จิตฺตํ, ปญฺจารมฺมณเมว จ;

ฉฬารมฺมณกญฺเจติ, เอวมฺปิ ติวิธํ สิยา.

๑๓๖. วิญฺญาณานิ จ เทฺวปญฺจ, อฏฺฐ โลกุตฺตรานิ จ;

สพฺพํ มหคฺคตญฺเจว, ฐเปตฺวาภิญฺญมานสํ.

๑๓๗. เตจตฺตาลีส วิญฺเญยฺยา, เอเกการมฺมณา ปน;

มโนธาตุตฺตยํ ตตฺถ, ปญฺจารมฺมณมีริตํ.

๑๓๘. เตจตฺตาลีส เสสานิ, ฉฬารมฺมณิกา มตา;

ตถา จ ติวิธํ จิตฺตํ, กุสลากุสลาทิโต.

๑๓๙. อเหตุํ เอกเหตุญฺจ, ทฺวิเหตุญฺจ ติเหตุกํ;

เอวํ จตุพฺพิธํ จิตฺตํ, วิญฺญาตพฺพํ วิภาวินา.

๑๔๐. เหฏฺฐา มยาปิ นิทฺทิฏฺฐา, อฏฺฐารส อเหตุกา;

วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสํยุตฺตํ, เอกเหตุมุทีริตํ.

๑๔๑. กาเม ทฺวาทสธา ปุญฺญ-วิปากกฺริยโต ปน;

ทสธากุสลา จาติ, พาวีสติ ทุเหตุกา.

๑๔๒. กาเม ทฺวาทสธา ปุญฺญ-วิปากกฺริยโต ปน;

สพฺพํ มหคฺคตญฺเจว, อปฺปมาณํ ติเหตุกํ.

๑๔๓. รูปีริยาปถวิญฺญตฺติ-ชนกาชนกาทิโต;

เอวญฺจาปิ หิ ตํ จิตฺตํ, โหติ สพฺพํ จตุพฺพิธํ.

๑๔๔. ทฺวาทสากุสลา ตตฺถ, กุสลา กามธาตุยา;

ตถา ทส กฺริยา กาเม, อภิญฺญามานสํ ทฺวยํ.

๑๔๕. สมุฏฺฐาเปนฺติ รูปานิ, กปฺเปนฺติ อิริยาปถํ;

ชนยนฺติ จ วิญฺญตฺตึ, อิเม ทฺวตฺตึส มานสา.

๑๔๖. กุสลา จ กฺริยา เจว, เต มหคฺคตมานสา;

อฏฺฐานาสวจิตฺตานิ, ฉพฺพีสติ จ มานสา.

๑๔๗. สมุฏฺฐาเปนฺติ รูปานิ, กปฺเปนฺติ อิริยาปถํ;

โจปนํ น จ ปาเปนฺติ, ทฺวิกิจฺจา นิยตา อิเม.

๑๔๘. ฐเปตฺวา ทส วิญฺญาเณ, วิปากา ทฺวีสุ ภูมิสุ;

กฺริยา เจว มโนธาตุ, อิมาเนกูนวีสติ.

๑๔๙. สมุฏฺฐาเปนฺติ รูปานิ, น กโรนฺติตรทฺวยํ;

ปุน เทฺวปญฺจวิญฺญาณา, วิปากา จ อรูปิสุ.

๑๕๐. สพฺเพสํ สนฺธิจิตฺตญฺจ, จุติจิตฺตญฺจารหโต;

น กโรนฺติ ติกิจฺจานิ, อิเม โสฬส มานสา.

๑๕๑. เอกทฺวิติจตุฏฺฐาน-ปญฺจฏฺฐานปเภทโต;

ปญฺจธา จิตฺตมกฺขาสิ, ปญฺจนิมฺมลโลจโน.

๑๕๒. กุสลากุสลา สพฺเพ, จิตฺตุปฺปาทา มหากฺริยา;

มหคฺคตา กฺริยา เจว, จตฺตาโร ผลมานสา.

๑๕๓. สพฺเพว ปญฺจปญฺญาส, นิปฺปปญฺเจน สตฺถุนา;

ชวนฏฺฐานโตเยว, เอกฏฺฐาเน นิยามิตา.

๑๕๔. ปุน เทฺวปญฺจวิญฺญาณา, ทสฺสเน สวเน ตถา;

ฆายเน สายเน ฐาเน, ผุสเน ปฏิปาฏิยา.

๑๕๕. มโนธาตุตฺติกํ ฐาเน, อาวชฺชเน ปฏิจฺฉเน;

อฏฺฐสฏฺฐิ ภวนฺเตเต, เอกฏฺฐานิกตํ คตา.

๑๕๖. ปุน ทฺวิฏฺฐานิกํ นาม, จิตฺตทฺวยมุทีริตํ;

โสมนสฺสยุตํ ปญฺจ-ทฺวาเร สนฺตีรณํ สิยา.

๑๕๗. ตทารมฺมณํ ฉทฺวาเร, พลวารมฺมเณ สติ;

ตถา โวฏฺฐพฺพนํ โหติ, ปญฺจทฺวาเรสุ โวฏฺฐโพ.

๑๕๘. มโนทฺวาเรสุ สพฺเพสํ, โหติ อาวชฺชนํ ปน;

อิทํ ทฺวิฏฺฐานิกํ นาม, โหติ จิตฺตทฺวยํ ปน.

๑๕๙. ปฏิสนฺธิภวงฺคสฺส, จุติยา ฐานโต ปน;

มหคฺคตวิปากา เต, นว ติฏฺฐานิกา มตา.

๑๖๐. อฏฺฐ กามา มหาปากา, ปฏิสนฺธิภวงฺคโต;

ตทารมฺมณโต เจว, จุติฏฺฐานวเสน จ.

๑๖๑. จตุฏฺฐานิกจิตฺตานิ, อฏฺฐ โหนฺตีติ นิทฺทิเส;

กุสลากุสลปากํ ตุ-เปกฺขาสหคตทฺวยํ.

๑๖๒. สนฺตีรณํ ภเว ปญฺจ-ทฺวาเร ฉทฺวาริเกสุ จ;

ตทารมฺมณตํ ยาติ, พลวารมฺมเณ สติ.

๑๖๓. ปฏิสนฺธิภวงฺคานํ, จุติฏฺฐานวเสน จ;

ปญฺจฏฺฐานิกจิตฺตนฺติ, อิทํ ทฺวยมุทีริตํ.

๑๖๔. ปญฺจกิจฺจํ ทฺวยํ จิตฺตํ, จตุกิจฺจํ ปนฏฺฐกํ;

ติกิจฺจํ นวกํ เทฺว ตุ, ทฺวิกิจฺจา เสสเมกกํ.

๑๖๕. ภวงฺคาวชฺชนญฺเจว, ทสฺสนํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

สนฺตีรณํ โวฏฺฐพฺพนํ, ชวนํ ภวติ สตฺตมํ.

๑๖๖. ฉพฺพิธํ โหติ ตํ ฉนฺนํ, วิญฺญาณานํ ปเภทโต;

สตฺตธา สตฺตวิญฺญาณ-ธาตูนํ ตุ ปเภทโต.

๑๖๗. เอเกการมฺมณํ ฉกฺกํ, ปญฺจารมฺมณเภทโต;

ฉฬารมฺมณโต เจว, โหติ อฏฺฐวิธํ มโน.

๑๖๘. ตตฺถ เทฺวปญฺจวิญฺญาณา, โหนฺติ เอเกกโคจรา;

รูปารมฺมณิกา เทฺว ตุ, เทฺว เทฺว สทฺทาทิโคจรา.

๑๖๙. สพฺพํ มหคฺคตํ จิตฺตํ, ปญฺจาภิญฺญาวิวชฺชิตํ;

สพฺพํ โลกุตฺตรญฺเจติ, เอเกการมฺมณํ ภเว.

๑๗๐. เอเกการมฺมณํ ฉกฺก-มิทํ เญยฺยํ วิภาวินา;

ปญฺจารมฺมณิกํ นาม, มโนธาตุตฺตยํ ภเว.

๑๗๑. กามาวจรจิตฺตานิ, จตฺตาลีสํ ตเถกกํ;

อภิญฺญานิ จ สพฺพานิ, ฉฬารมฺมณิกานิติ.

๑๗๒. จิตฺตํ นววิธํ โหติ, สตฺตวิญฺญาณธาตุสุ;

ปจฺฉิมญฺจ ติธา กตฺวา, กุสลากุสลาทิโต.

๑๗๓. ปุญฺญาปุญฺญวเสเนว, วิปากกฺริยเภทโต;

ฉสตฺตติวิโธ เภโท, มโนวิญฺญาณธาตุยา.

๑๗๔. มโนธาตุํ ทฺวิธา กตฺวา, วิปากกฺริยเภทโต;

นวธา ปุพฺพวุตฺเตหิ, ทสธา โหติ มานสํ.

๑๗๕. ธาตุทฺวยํ ติธา กตฺวา, ปจฺฉิมํ ปุน ปณฺฑิโต;

เอกาทสวิธํ จิตฺตํ, โหตีติ ปริทีปเย.

๑๗๖. มโนวิญฺญาณธาตุมฺปิ, กุสลากุสลาทิโต;

จตุธา วิภชิตฺวาน, วเท ทฺวาทสธา ฐิตํ.

๑๗๗. ภเว จุทฺทสธา จิตฺตํ, จุทฺทสฏฺฐานเภทโต;

ปฏิสนฺธิภวงฺคสฺส, จุติยาวชฺชนสฺส จ.

๑๗๘. ปญฺจนฺนํ ทสฺสนาทีนํ, สมฺปฏิจฺฉนเจตโส;

สนฺตีรณสฺส โวฏฺฐพฺพ-ชวนานํ วเสน จ.

๑๗๙. ตทารมฺมณจิตฺตสฺส, ตเถว ฐานเภทโต;

เอวํ จุทฺทสธา จิตฺตํ, โหตีติ ปริทีปเย.

๑๘๐. ภูมิปุคฺคลนานาตฺต-วเสน จ ปวตฺติโต;

พหุธา ปนิทํ จิตฺตํ, โหตีติ จ วิภาวเย.

๑๘๑. เอกวิธาทินเย ปนิมสฺมึ,

โย กุสโล มติมา อิธ ภิกฺขุ;

ตสฺสภิธมฺมคตา ปน อตฺถา,

หตฺถคตามลกา วิย โหนฺติ.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร เอกวิธาทินิทฺเทโส นาม

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.