๕. ปญฺจโม ปริจฺเฉโท

นิพฺพานปญฺญตฺติปริทีปโน

๓๐๔. ราคาทีนํ ขยํ วุตฺตํ, นิพฺพานํ สนฺติลกฺขณํ;

สํสารทุกฺขสนฺตาปตตฺตสฺสาลํ สเมตเว.

๓๐๕. ขยมตฺตํ น นิพฺพานํ, สคมฺภีราทิวาจโต;

อภาวสฺส หิ กุมฺมานํ, โลมสฺเสว น วาจตา.

๓๐๖. ขโยติ วุจฺจเต มคฺโค, ตปฺปาปตฺตา อิทํ ขยํ;

อรหตฺตํ วิยุปฺปาท-วยาภาวา ธุวญฺจ ตํ.

๓๐๗. สงฺขตํ สมฺมุติญฺจาปิ, ญาณมาลมฺพ เนว หิ;

ฉินฺเท มเล ตโต วตฺถุ, อิจฺฉิตพฺพมสงฺขตํ.

๓๐๘. ปตฺตุกาเมน ตํ สนฺตึ, ฉพฺพิสุทฺธึ สมาทิย;

ญาณทสฺสนสุทฺธี ตุ, สาเธตพฺพา หิตตฺถินา.

๓๐๙. เจตนาทิวิธา สีล-สุทฺธิ ตตฺถ จตุพฺพิธา;

โสปจารสมาธี ตุ, จิตฺตสุทฺธีติ วุจฺจเต.

๓๑๐. สมฺปาเทตฺวาทิเทฺวสุทฺธึ, นมนา นามํ ตุ รุปฺป-

โต รูปํ นตฺถิ อตฺตาทิวตฺถูติ จ ววตฺถเป.

๓๑๑. มณินฺธนาตเป อคฺคิ, อสนฺโตปิ สมาคเม;

ยถา โหติ ตถา จิตฺตํ, วตฺถาลมฺพาทิสงฺคเม.

๓๑๒. ปงฺคุลนฺธา ยถา คนฺตุํ, ปจฺเจกมสมตฺถกา;

ยนฺติ ยุตฺตา ยถา เอวํ, นามรูปวฺหยา กฺริยา.

๓๑๓. น นามรูปโต อญฺโญ, อตฺตาทิ อิติ ทสฺสนํ;

โสธนตฺตา หิ ทุทฺทิฏฺฐึ, ทิฏฺฐิสุทฺธีติ วุจฺจติ.

๓๑๔. อวิชฺชาตณฺหุปาทาน-กมฺเมนาทิมฺหิ ตํ ทฺวยํ;

รูปํ กมฺมาทิโต นามํ, วตฺถาทีหิ ปวตฺติยํ.

๓๑๕. สทา สพฺพตฺถ สพฺเพสํ, สทิสํ น ยโต ตโต;

นาเหตุนาญฺโญ อตฺตาทินิจฺจเหตูติ ปสฺสติ.

๓๑๖. เอวํ ตีรยเต กงฺขา, ยาย ปญฺญาย ปจฺจเย;

ทิฏฺฐตฺตา สุทฺธิ สา กงฺขาตรณํ อิติ วุจฺจติ.

๓๑๗. ปตฺตญฺญาตปริญฺโญ โส, อตฺรฏฺโฐ ยตเตยติ;

ตีรณวฺหปริญฺญาย, วิสุทฺธตฺถํ สทาทโร.

๓๑๘. ติกาลาทิวสา ขนฺเธ, สมาเสตฺวา กลาปโต;

อนิจฺจา ทุกฺขานตฺตาติ, อาโท เอวํ วิปสฺสติ.

๓๑๙. ขนฺธานิจฺจา ขยฏฺเฐน, ภยฏฺเฐน ทุขาว เต;

อนตฺตาสารกฏฺเฐน, อิติ ปสฺเส ปุนปฺปุนํ.

๓๒๐. อากาเรหิ อนิจฺจาทิจตฺตาลีเสหิ สมฺมเส;

ลกฺขณานํ วิภูตตฺถํ, ขนฺธานํ ปน สพฺพโส.

๓๒๑. เอวญฺจาปิ อสิชฺฌนฺเต, นวธา นิสิตินฺทฺริโย;

สตฺตกทฺวยโต สมฺมา, รูปารูเป วิปสฺสเย.

๓๒๒. รูปมาทานนิกฺเขปา, วโยวุทฺธตฺตคามิโต;

สมฺมเสวนฺนชาทีหิ, ธมฺมตารูปโตปิ จ.

๓๒๓. นามํ กลาปยมโต, ขณโต กมโตปิ จ;

ทิฏฺฐิมานนิกนฺตีนํ, ปสฺเส อุคฺฆาฏนาทิโต.

๓๒๔. อวิชฺชาตณฺหากมฺมนฺน-เหตุโต รูปํ อุพฺภเว;

วินาหารํ สผสฺเสหิ, เวทนาทิตฺตยํ ภเว.

๓๒๕. เตหิเยว วินา ผสฺสํ,

นามรูปาธิเกหิ ตุ;

จิตฺตํ เหตุกฺขยา โส โส,

เวติ เว ตสฺส ตสฺส ตุ.

๓๒๖. เหตุโตทยนาเสวํ, ขโณทยวเยนปิ;

อิติ ปญฺญาสากาเรหิ, ปสฺเส ปุนูทยพฺพยํ.

๓๒๗. โยคิสฺเสวํ สมารทฺธอุทยพฺพยทสฺสิโน;

ปาตุโภนฺติ อุปเกฺลสา, สภาวา เหตุโตปิ จ.

๓๒๘. เต โอภาสมตุสฺสาหปสฺสทฺธิสุขุเปกฺขนา;

สติ ปีตาธิโมกฺโข จ, นิกนฺติ จ ทสีริตา.

๓๒๙. ตณฺหาทิฏฺฐุนฺนติคฺคาหวตฺถุโต ตึสธา เต จ;

ตทุปฺปนฺเน จเล พาโล, อมคฺเค มคฺคทสฺสโก.

๓๓๐. วิปสฺสนา ปโถกฺกนฺตา, ตทาสิ มติมาธุนา;

น มคฺโค คาหวตฺถุตฺตา, เตสํ อิติ วิปสฺสติ.

๓๓๑. อุปเกฺลเส อนิจฺจาทิ-วสเค โสทยพฺพเย;

ปสฺสโต วีถิโนกฺกนฺตทสฺสนํ วุจฺจเต ปโถ.

๓๓๒. มคฺคามคฺเค ววตฺเถตฺวา, ยา ปญฺญา เอวมุฏฺฐิตา;

มคฺคามคฺคิกฺขสงฺขาตา, สุทฺธิ สา ปญฺจมี ภเว.

๓๓๓. ปหานวฺหปริญฺญาย, อาทิโต สุทฺธิสิทฺธิยา;

ตีรณวฺหปริญฺญาย, อนฺตโค ยตเตธุนา.

๓๓๔. ชายเต นวญาณี สา, วิสุทฺธิ กมโตทย-

พฺพยาที ฆฏมานสฺส, นว โหนฺติ ปเนตฺถ หิ.

๓๓๕. สนฺตตีริยโต เจว, ฆเนนาปิ จ ฉนฺนโต;

ลกฺขณานิ น ขายนฺเต, สํกิลิฏฺฐา วิปสฺสนา.

๓๓๖. ตโตตฺร สมฺมเส ภิยฺโย, ปุนเทวุทยพฺพยํ;

เตนานิจฺจาทิสมฺปสฺสํ, ปฏุตํ ปรมํ วเช.

๓๓๗. อาวฏฺเฏตฺวา ยทุปฺปาทฏฺฐิติอาทีหิ ปสฺสโต;

ภงฺเคว ติฏฺฐเต ญาณํ, ตทา ภงฺคมตี สิยา.

๓๓๘. เอวํ ปสฺสยโต ภงฺคํ, ติภโว ขายเต ยทา;

สีหาทิว ภยํ หุตฺวา, สิยา ลทฺธา ภยิกฺขณา.

๓๓๙. สาทีนวา ปติฏฺฐนฺเต, ขนฺธาทิตฺตฆรํ วิย;

ยทา ตทา สิยา ลทฺธา, อาทีนวานุปสฺสนา.

๓๔๐. สงฺขาราทีนวํ ทิสฺวา, รมเต น ภวาทิสุ;

มติ ยทา ตทา ลทฺธา, สิยา นิพฺพิทปสฺสนา.

๓๔๑. ญาณํ มุจฺจิตุกามํ เต, สพฺพภูสงฺขเต ยทา;

ชาลาทีหิ จ มจฺฉาที, ตทา ลทฺธา จชฺชมติ.

๓๔๒. สงฺขาเร อสุภานิจฺจทุกฺขโตนตฺตโต มติ;

ปสฺสนฺตี จตฺตุมุสฺสุกฺกา, ปฏิสงฺขานุปสฺสนา.

๓๔๓. วุตฺตาตฺร ปฏุภาวาย, สพฺพญาณปวตฺติยา;

มีนสญฺญาย สปฺปสฺส, คาหลุทฺทสโมปมา.

๓๔๔. อตฺตตฺตนิยโต สุญฺญํ, ทฺวิธา ‘‘นาหํ กฺวจา’’ทินา;

จตุธา ฉพฺพิธา จาปิ, พหุธา ปสฺสโต ภุสํ.

๓๔๕. อาวฏฺฏติคฺคิมาสชฺช,

นฺหารูว มติ สงฺขตํ;

จตฺตภริโย ยถา โทเส,

ตถา ตํ สมุเปกฺขเต.

๓๔๖. ตาว สาทีนวานมฺปิ, ลกฺขเณ ติฏฺฐเต มติ;

น ปสฺเส ยาว สา ตีรํ, สามุทฺทสกุณี ยถา.

๓๔๗. สงฺขารุเปกฺขาญาณายํ, สิขาปตฺตา วิปสฺสนา;

วุฏฺฐานคามินีติ จ, สานุโลมาติ วุจฺจติ.

๓๔๘. ปตฺวา โมกฺขมุขํ สตฺต, สาเธติริยปุคฺคเล;

ฌานงฺคาทิปฺปเภเท จ, ปาทกาทิวเสน สา.

๓๔๙. อนิจฺจโต หิ วุฏฺฐานํ, ยทิ ยสฺสาสิ โยคิโน;

โสธิโมกฺขสฺส พาหุลฺลา, ติกฺขสทฺธินฺทฺริโย ภเว.

๓๕๐. ทุกฺขโตนตฺตโต ตญฺเจ, สิยา โหนฺติ กเมน เต;

ปสฺสทฺธิเวทพาหุลฺลา, ติกฺเขกคฺคมตินฺทฺริยา.

๓๕๑. ปญฺญาธุรตฺตมุทฺทิฏฺฐํ, วุฏฺฐานํ ยทินตฺตโต;

สทฺธาธุรตฺตํ เสเสหิ, ตํ วิยาภินิเวสโต.

๓๕๒. เทฺว ติกฺขสทฺธสมถา, สิยุํ สทฺธานุสาริโน;

อาโท มชฺเฌสุ ฐาเนสุ, ฉสุ สทฺธาวิมุตฺตกา.

๓๕๓. อิตโร ธมฺมานุสารีโท, ทิฏฺฐิปฺปตฺโต อนนฺตเก;

ปญฺญามุตฺโตภยตฺถนฺเต, อฌานิฌานิกา จ เต.

๓๕๔. ติกฺขสทฺธสฺส จนฺเตปิ, สทฺธามุตฺตตฺตมีริตํ;

วิสุทฺธิมคฺเค มชฺฌสฺส, กายสกฺขิตฺตมฏฺฐสุ.

๓๕๕. วุตฺตํ โมกฺขกถายํ ยํ, ติกฺขปญฺญารหสฺส ตุ;

ทิฏฺฐิปตฺตตฺตํ เหตญฺจ, ตญฺจ นตฺถาภิธมฺมิเก.

๓๕๖. เต สพฺเพ อฏฺฐโมกฺขานํ, ลาภี เจ ฉสุ มชฺฌสุ;

กายสกฺขี สิยุํ อนฺเต, อุภโตภาคมุตฺตกา.

๓๕๗. อนุโลมานิ จตฺตาริ, ตีณิ เทฺว วา ภวนฺติ หิ;

มคฺคสฺส วีถิยํ มนฺทมชฺฌติกฺขมติพฺพสา.

๓๕๘. วิสุทฺธิมคฺเค จตฺตาริ, ปฏิสิทฺธานิ สพฺพถา;

เอวมฏฺฐสาลินิยา, วุตฺตตฺตา เอวมีริตํ.

๓๕๙. ภวงฺคาสนฺนโทโสปิ, นปฺปนาย ถิรตฺตโต;

สุทฺธึ ปฏิปทาญาณทสฺสเนวํ ลเภ ยติ.

๓๖๐. อาวชฺชํ วิย มคฺคสฺส, ฉฏฺฐสตฺตมสุทฺธินํ;

อนฺตรา สนฺติมารพฺภ, เตหิ โคตฺรภุ ชายเต.

๓๖๑. สํโยชนตฺตยจฺเฉที, มคฺโค อุปฺปชฺชเต ตโต;

ผลานิ เอกํ เทฺว ตีณิ, ตโต วุตฺตมติกฺกมา.

๓๖๒. ตถา ภาวยโต โหติ, ราคโทสตนูกรํ;

ทุติโย ตปฺผลํ ตมฺหา, สกทาคามิ ตปฺผลี.

๓๖๓. เอวํ ภาวยโต ราคโทสนาสกรุพฺภเว;

ตติโย ตปฺผลํ ตมฺหา, ตปฺผลฏฺโฐนาคามิโก.

๓๖๔. เอวํ ภาวยโต เสสโทสนาสกรุพฺภเว;

จตุตฺโถ ตปฺผลํ ตมฺหา, อรหา ตปฺผลฏฺฐโก.

๓๖๕. กตกิจฺโจ ภวจฺเฉโท, ทกฺขิเณยฺโยปธิกฺขยา;

นิพฺพุตึ ยาติ ทีโปว, สพฺพทุกฺขนฺตสญฺญิตํ.

๓๖๖. เอวํ สิทฺธา สิยา สุทฺธิ, ญาณทสฺสนสญฺญิตา;

วุตฺตํ เอตฺตาวตา สจฺจํ, ปรมตฺถํ สมาสโต.

๓๖๗. สจฺจํ สมฺมุติ สตฺตาทิอวตฺถุ วุจฺจเต ยโต;

น ลพฺภาลาตจกฺกํว, ตํ หิ รูปาทโย วินา.

๓๖๘. เตน เตน ปกาเรน, รูปาทึ น วิหาย ตุ;

ตถา ตถาภิธานญฺจ, คาหญฺจ วตฺตเต ตโต.

๓๖๙. ลพฺภเต ปริกปฺเปน, ยโต ตํ น มุสา ตโต;

อวุตฺตาลมฺพมิจฺจาหุ, ปริตฺตาทีสฺววาจโต.

๓๗๐. ปาปกลฺยาณมิตฺโตยํ, สตฺโตติ ขนฺธสนฺตติ;

เอกตฺเตน คเหตฺวาน, โวหรนฺตีธ ปณฺฑิตา.

๓๗๑. ปถวาทิ วิเยโกปิ, ปุคฺคโล น ยโต ตโต;

กุทิฏฺฐิวตฺถุภาเวน, ปุคฺคลคฺคหณํ ภเว.

๓๗๒. เอตํ วิสยโต กตฺวา, สงฺขาทีหิ ปเทหิ ตุ;

อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, อิติ ตญฺญูหิ ภาสิตา.

๓๗๓. ปญฺญตฺติ วิชฺชมานสฺส, รูปาทิวิสยตฺตโต;

กายํ ปญฺญตฺติ เจ สุฏฺฐุ, วทโต สุณ สจฺจโต.

๓๗๔. สวิญฺญตฺติวิกาโร หิ, สทฺโท สจฺจทฺวยสฺส ตุ;

ปญฺญาปนตฺตา ปญฺญตฺติ, อิติ ตญฺญูหิ ภาสิตา.

๓๗๕. ปจฺจุปฺปนฺนาทิอาลมฺพํ, นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา-

ญาณสฺสาติ อิทญฺเจวํ, สติ ยุชฺชติ นาญฺญถา.