๒๑. อุปฺปตฺติกถา

๗๙๗. อฏฺฐวีสติ รูปานิ, กลาปา เจกวีสติ;

วุตฺตา เจตฺตาวตา เตสํ, อุปฺปาโท ทานิ นิยฺยเต.

๗๙๘. อณฺฑชา ชลาพุชา จ, สํเสทโชปปาติกา;

อิจฺจุปฺปตฺติปเภเทน, จตสฺโส โยนิโย มตา.

๗๙๙. ภุมฺมวชฺเชสุ เทเวสุ,

เปเต นิชฺฌามตณฺหิเก;

นิรเยสุ จ สมฺโภติ,

โยเนกาโวปปาติกา.

๘๐๐. ภุมฺมเทเว มนุสฺเสสุ,

ติรจฺฉานาสุเร ตถา;

เปเตสุ จาวเสเสสุ,

จตสฺโสปิ จ โยนิโย.

๘๐๑. ตตฺถณฺฑชา ชลาพุชา, คพฺภเสยฺยสมุคฺคโม;

สํเสทโชปปาติกา, โอปปาติกนามกา.

๘๐๒. ตตฺถ สมฺปุณฺณายตโน, คพฺภเสยฺยสมุคฺคโม;

อภาโว เทฺว สภาวา จ, อิตฺถิปุมฺภาวมิสฺสิตา.

๘๐๓. ปริปุณฺณาปริปุณฺโณ, โอปปาติกนามโก;

อภาโว เทฺว สภาวา จ, จตุราปายภูมิยํ.

๘๐๔. สมฺปุณฺณายตโนเวโส,

กาเม สุคติยํ ปน;

อาทิกปฺเป อภาโว จ,

เทฺว สภาวา ตโต ปรํ.

๘๐๕. อปริปุณฺณายตโน, อภาโว จ มหคฺคเต;

อิจฺเจวํ ทสธา โหนฺติ, สพฺพา สนฺธิสมุคฺคมา.

๘๐๖. ตตฺเถว ทสธา ภินฺเน, อตฺตภาวสมุคฺคเม;

สนฺธิยญฺจ ปวตฺเต จ, รูปุปฺปตฺตึ วิภาวเย.

๘๐๗. ตตฺถาภาวกสตฺตานํ, คพฺภเสยฺยสมุคฺคเม;

กายวตฺถุวสา เทฺวว, ทสกา โหนฺติ กมฺมชา.

๘๐๘. รูปสนฺตติสีสานิ, เทฺว จ รูปานิ วีสติ;

อคหีตคฺคหเณน, ตตฺเถกาทส นิทฺทิเส.

๘๐๙. ตโต ปรํ ปวตฺติมฺหิ, วฑฺฒมานสฺส ชนฺตุโน;

จกฺขุทสกาทโย จ, จตฺตาโร โหนฺติ สมฺภวา.

๘๑๐. อิจฺจาภาวกสตฺตานํ, ฉเฬวุตฺตมโกฏิยา;

เหฏฺฐิมโกฏิยา เทฺวว, คพฺภเสยฺยสมุคฺคเม.

๘๑๑. จกฺขุโสตฆานวสา, ตตฺถ ติเทฺวกหีนกา;

เอโก ตโย ตโย เจว, สิยุํติจตุปญฺจกา.

๘๑๒. โอปปาติกสงฺขาเต, อภาวกสมุคฺคเม;

ชิวฺหากายวตฺถุวสา, ตโย เหฏฺฐิมโกฏิยา.

๘๑๓. อุตฺตมโกฏิยา โหนฺติ, ฉเฬโวภินฺนมนฺตเร;

จตุกฺกปญฺจกา ตตฺถ, เทฺวกหีนา ตโย ตโย.

๘๑๔. ฉกฺกาทโย อภาวานํ,

อิจฺเจวํ ปญฺจสงฺคหา;

เอโก ตโย ตโย เจโก,

เอโกติ จ ยถากฺกมํ.

๘๑๕. สภาวกานํ ทฺวินฺนมฺปิ, ทุวิธา สตฺตกาทโย;

ภาวาทิกา ยถาวุตฺตา, นวธา นวธา สิยุํ.

๘๑๖. สตฺเตวุตฺตมโต เหฏฺฐา, ติจตุกฺกา ตทนฺตเร;

จตุกฺกปญฺจกจฺฉกฺกา, ปญฺจฉกฺกาปิ จ ทฺวิธา.

๘๑๗. ติณฺณนฺนมฺปิ วเสเนว, สตฺตกจฺฉกฺกปญฺจกา;

จตุกฺกติกทุกฺกา จ, ฉ โกฏฺฐาสา ยถารหํ.

๘๑๘. เทฺว สตฺต จ นว ปญฺจ, ตโย เจโก ยถากฺกมํ;

รูปสนฺตติสีสานํ, ราสโย สตฺตวีสติ.

๘๑๙. กมฺมชาตา ยถาโยคํ, ปวตฺตนฺติ ขเณ ขเณ;

กามาวจรสตฺตานํ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ.

๘๒๐. ตตฺถ สนฺตติสีสานิ, รูปานิ จ ยถารหํ;

ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว, สพฺพตฺถาปิ วินิทฺทิเส.

๘๒๑. สีตุโณฺหตุสมญฺญาตา,

เตโชธาตุ ฐิติกฺขเณ;

ภูตา สนฺธิกฺขเณ รูปํ,

ชเนติ อุตุชฏฺฐกํ.

๘๒๒. ปฏิสนฺธิมติกฺกมฺม, จิตฺตํ จิตฺตชมฏฺฐกํ;

ภวงฺคาทิมุปาทาย, ชเนตุปฺปตฺติยํ ปน.

๘๒๓. ภุตฺตาหาโร ฐิติปฺปตฺโต, มาตรา จ สยมฺปิ จ;

สรีรานุคโต หุตฺวา, ชเนตาหารชฏฺฐกํ.

๘๒๔. อิติ สุทฺธฏฺฐกานิ จ, เตสมุฏฺฐานิกาปเร;

สทฺทวิญฺญตฺติลหุตา, สมฺภเว สมฺภวนฺติ จ.

๘๒๕. อิตฺถํ จตุสมุฏฺฐานา, กลาปา กามภูมิยํ;

ยาวชีวํ ปวตฺตนฺติ, ทีปชาลาว สนฺตติ.

๘๒๖. จกฺขุโสตวตฺถุวสา, ทสกา จ ตโย ปรํ;

ชีวิตนวกญฺเจว, รูปาวจรภูมิยํ.

๘๒๗. โหนฺติ สนฺธิปวตฺตีสุ, จตฺตาโร กมฺมชา สทา;

ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว, ปวตฺเต อุตุจิตฺตชา.

๘๒๘. ชีวิตนวกญฺเจกํ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ;

ปวตฺเต อุตุชญฺเจติ, เทฺวธาสญฺญีนมุทฺทิเส.

๘๒๙. อิจฺจุปฺปตฺติกมํ ญตฺวา, วิภาเวยฺย ตโต ปรํ;

กลาปานญฺจ รูปานํ, สมฺภวาสมฺภวมฺปิ จ.

๘๓๐. อินฺทฺริยพทฺธสนฺตาเน, สพฺเพ สมฺโภนฺติ สมฺภวา;

กลาปา เจว รูปานิ, ตถา สนฺตติราสโย.

๘๓๑. พหิทฺธา มตกาเย จ, โนปลพฺภนฺติ กมฺมชา;

จิตฺโตชชา กลาปา จ, อุตุชา ลหุตาทโย.

๘๓๒. ตถา สุทฺธฏฺฐกสทฺท-นวกญฺโจตุ สพฺพถา;

กลาปา ตตฺถ ลพฺภนฺติ, เทฺว จ รูปานิ อุทฺทิเส.

๘๓๓. เตสมุฏฺฐานิกา สพฺเพ, กลาปา นตฺถิ สนฺธิยํ;

อุปฺปาทกาเล สพฺพตฺถ, ชรตานิจฺจตาปิ จ.

๘๓๔. กลาปา กมฺมชา สนฺติ, ชาติรูปญฺจ สนฺธิยํ;

รูปานิ จ กลาปา จ, สพฺเพปิ จ ปวตฺติยํ.

๘๓๕. สนฺติ สพฺพานิ รูปานิ, กาเมสุ จตุสมฺภวา;

ชีวิตนวกํ หิตฺวา, กลาปา โหนฺติ วีสติ.

๘๓๖. ทสเกเสฺวว คหิตํ, วิสุํ กาเม น ลพฺภติ;

ชีวิตนวกํ นาม, รูปโลเก วิสุํ สิยา.

๘๓๗. อาหารชกลาปา จ, ภาวา เทฺว จาทิกปฺปิเก;

อาทิกาเล น ลพฺภนฺติ, ปจฺฉา ลพฺภนฺติ เกจิปิ.

๘๓๘. ฆานชิวฺหากายภาว-ทสกา รูปภูมิยํ;

อาหารชกลาปา จ, น ลพฺภนฺเตว สพฺพถา.

๘๓๙. จกฺขุโสตวตฺถุสทฺทา, กลาปา จิตฺตชาปิ จ;

อสญฺญิภูมิยํ ปุพฺเพ, วุตฺตาปิ จ น ลพฺภเร.

๘๔๐. กลาปา สตฺต รูปานิ, ปญฺจ รูเปสฺวสญฺญิสุ;

นตฺเถกาทส รูปานิ, กลาเปกูนวีสติ.

๘๔๑. ตสฺมา เตวีส รูปานิ, กลาปา ปน จุทฺทส;

เตสมุฏฺฐานิกา สนฺติ, รูปาวจรภูมิยํ.

๘๔๒. สตฺตรเสว รูปานิ, กลาปา เทฺว ทฺวิสมฺภวา;

อสญฺญีนํ ตุ สมฺโภนฺติ, นตฺถารูเปสุ กิญฺจิปิ.

๘๔๓. อุปฺปตฺติกฺกมมิจฺเจวํ, สมฺภวาสมฺภวมฺปิ จ;

กลาปานญฺจ รูปานํ, ยถาโยคํ วิภาวเยติ.

อิติ รูปวิภาเค อุปฺปตฺติกถา นิฏฺฐิตา.

เอกวีสติโม ปริจฺเฉโท.