๓. รูปวิภาโค

๑๘. สรูปกถา

๖๕๓. เตปญฺญาส ปนิจฺเจวํ, นามธมฺมา ปกาสิตา;

อฏฺฐวีสวิธํ ทานิ, รูปํ นาม กถียติ.

๖๕๔. ปถวาโป จ เตโช จ, วาโย เจติ จตุพฺพิโธ;

จกฺขุโสตฆานชิวฺหา, กาโยติ ปน ปญฺจ จ.

๖๕๕. รูปสทฺทคนฺธรสา, จตฺตาโร จ อถาปรํ;

อิตฺถิปุมฺภาวยุคฬํ, ชีวิตํ หทยมฺปิ จ.

๖๕๖. กายวิญฺญตฺติ เจวาถ, วจีวิญฺญตฺติ จ ทฺวยํ;

อากาสธาตุ รูปสฺส, ลหุตา มุทุตา ตสฺส.

๖๕๗. กมฺมญฺญตา อุปจโย, สนฺตติ ชรตา ปน;

อนิจฺจตา จ กพฬีการาหาโรติ สพฺพถา.

๖๕๘. อฏฺฐวีสวิธํ โหติ, รูปเมตํ สรูปโต;

ตสฺส ลกฺขณเภเทน, สภาวญฺจ วิภาวเย.

๖๕๙. สนฺธารณํ ตุ ปถวีธาตุ กกฺขฬลกฺขณา;

อาพนฺธนมาโปธาตุ, อาปคฺฆรณลกฺขณา.

๖๖๐. ปริปาจนตา เตโชธาตุ อุณฺหตฺตลกฺขณา;

สมุทีรณตา วาโยธาตุ วิตฺถมฺภลกฺขณา.

๖๖๑. สพฺพตฺถาวินิภุตฺตาปิ, อสมฺมิสฺสกลกฺขณา;

ตํตํภาวสมุสฺสนฺนสมฺภาเรสุปลกฺขิตา.

๖๖๒. อญฺญมญฺเญนุปตฺถทฺธา, เสสรูปสฺส นิสฺสยา;

จตุเธวํ กลาเปสุ, มหาภูตา ปวตฺตเร.

๖๖๓. จกฺขุ สมฺภารจกฺขุมฺหิ, สตฺตกฺขิปฏโลจิเต;

กณฺหมณฺฑลมชฺฌมฺหิ, ปสาโทติ ปวุจฺจติ.

๖๖๔. เยน จกฺขุปสาเทน, รูปานิ อนุปสฺสติ;

ปริตฺตํ สุขุมญฺเจตํ, อูกาสิรสมูปมํ.

๖๖๕. โสตํ โสตพิลสฺสนฺโต,

ตมฺพโลมาจิเต ตถา;

องฺคุลิเวธนากาเร,

ปสาโทติ ปกาสิโต.

๖๖๖. อนฺโต อชปทฏฺฐาเน, ฆานํ ฆานพิเล ฐิตํ;

ชิวฺหา ชิวฺหาย มชฺฌมฺหิ, อุปฺปลาการสนฺนิเภ.

๖๖๗. อิจฺเจวํ ปน จตฺตาโร, ตํตํเทสววตฺถิตา;

กายปฺปสาโทปาทินฺเน, สพฺพเกติ ยถากฺกมํ.

๖๖๘. รูปาทฺยาภิฆาตารหภูตานํ วา ยถารหํ;

ทฏฺฐุกามนิทานาทิกมฺมภูตานเมว วา.

๖๖๙. ปสาทลกฺขณา ภูตรูปานํ ภูตนิสฺสิตา;

กปฺปาสปฏลเสฺนหสนฺนิภาติ จ วณฺณิตา.

๖๗๐. ปญฺจาปิ ชีวิตารกฺขา, รูปาทิปริวาริตา;

ธีตราว กุมาราว, กลาปนฺตรวุตฺติโน.

๖๗๑. รูปํ นิภาโส ภูตานํ, สทฺโท นิคฺโฆสนํ ตถา;

คนฺโธ จ คนฺธนํ ตตฺถ, รโส จ รสนียตา.

๖๗๒. ภูตตฺตยญฺจ โผฏฺฐพฺพํ, อาโปธาตุวิวชฺชิตํ;

สทฺโท อนิยโต ตตฺถ, ตทญฺเญ สหวุตฺติโน.

๖๗๓. จกฺขาทิปฏิหนนลกฺขณา ตุ ยถากฺกมํ;

ปญฺเจว ปญฺจวิญฺญาณวีถิยา วิสยา มตา.

๖๗๔. อิตฺถินฺทฺริยํ ปนิตฺถิตฺตํ, อิตฺถิภาโวติ เทสิโต;

ปุริสตฺตํ ตถาภาโว, ปุริสินฺทฺริย นามโก.

๖๗๕. ตํ ทฺวยํ ปนุปาทินฺเน, กาเย สพฺพตฺถ ลพฺภติ;

กลาปนฺตรภินฺนญฺจ, ภินฺนสนฺตานวตฺติ จ.

๖๗๖. รูปานํ กมฺมชาตานํ, อนุปาลนลกฺขณํ;

ชีวิตินฺทฺริยรูปนฺติ, อายุ นาม ปวุจฺจติ.

๖๗๗. มโนธาตุยา จ ตถา, มโนวิญฺญาณธาตุยา;

นิสฺสยลกฺขณํ วตฺถุรูปํ หทยนิสฺสิตํ.

๖๗๘. มชฺเฌ หทยโกสมฺหิ, อฑฺฒปฺปสตโลหิเต;

ภูตรูปมุปาทาย, จกฺขาทิ วิย วตฺตติ.

๖๗๙. อากาสธาตุ รูปานํ, ปริจฺเฉทกลกฺขณา;

ตํตํรูปกลาปานํ, ปริยนฺโตติ วุจฺจติ.

๖๘๐. จิตฺตํ สหชรูปานํ, กายสฺส คมนาทิสุ;

สนฺถมฺภนสนฺธารณจลนสฺส ตุ ปจฺจโย.

๖๘๑. วาโยธาตุวิกาโรยํ, กายวิญฺญตฺตินามโก;

วาโยธาตาธิกานํ ตุ, ภูตานมิติ เกจนา.

๖๘๒. ตถา จิตฺตสมุฏฺฐิโน, วจีโฆสปฺปวตฺติยํ;

อุปาทินฺนรูปกายฆฏฺฏนสฺส ตุ ปจฺจโย.

๖๘๓. ปถวีธาตุวิกาโรยํ, วจีวิญฺญตฺตินามโก;

ปถวีธาตาธิกานํ ตุ, ภูตานมิติ เกจนา.

๖๘๔. เทฺวปิ กายวจีกมฺมทฺวารภูตา ยถากฺกมํ;

เต ปน ฆฏฺฏนาเหตุ-วิการาการลกฺขณา.

๖๘๕. วิญฺญาเปตีติ กาเยน, วาจาย จ วิจินฺติตํ;

สยญฺจ วิญฺญายตีติ, วิญฺญตฺตีติ ปกิตฺติตา.

๖๘๖. ลหุตา ปน รูปานํ, อทนฺธาการลกฺขณา;

มุทุตาปิ จ รูปานํ, มทฺทวาการลกฺขณา.

๖๘๗. กมฺมญฺญตา จ รูปานํ, โยคฺคตาการลกฺขณา;

คารวถทฺธตา โยคฺคปฏิปกฺขา ยถากฺกมํ.

๖๘๘. สปฺปายมุตุมาหารํ, ลภิตฺวา จิตฺตสมฺปทํ;

ลหู มุทุ จ กมฺมญฺญํ, ยทา รูปํ ปวตฺตติ.

๖๘๙. ตถาปวตฺตรูปสฺส, ปวตฺตาการเภทิตํ;

ลหุตาทิตฺตยมฺเปตํ, สหวุตฺติ ตทา ภเว.

๖๙๐. สปฺปายํ ปฏิเวธาย, ปฏิปตฺตุปการิตา;

สาการา รูปสมฺปตฺติ, ปญฺญตฺตาว มเหสินา.

๖๙๑. รูปสฺโสปจโย นาม, รูปสฺสาจยลกฺขโณ;

ปวตฺติลกฺขณา รูปสนฺตตีติ ปกาสิตา.

๖๙๒. รูปมาจยรูเปน, ชายติจฺจุปรูปริ;

เปกฺขโตปจยาการา, ชาติ คยฺหติ โยคิโน.

๖๙๓. อนุปฺปพนฺธากาเรน, ชายตีติ สเปกฺขโต;

ตทายํ สนฺตตาการา, ชาติ คยฺหติ ตสฺส ตุ.

๖๙๔. เอวมาโภคเภเทน, ชาติรูปํ ทฺวิธา กตํ;

อตฺตูปลทฺธิภาเวน, ชายนฺตํ วาถ เกวลํ.

๖๙๕. รูปํ วิวิตฺโตกาสสฺส, ปูรกฏฺเฐน จียติ;

อภาวา ปุนภาวาย, ปวตฺตํ สนฺตตีติ จ.

๖๙๖. เอวมาการเภทาว, สพฺพาการวรากโร;

ชาติรูปํ ทฺวิธากาสิ, ชาติรูปวิโรจโน.

๖๙๗. ชรตา นวตาหายา, รูปานํ ปากลกฺขณา;

อนิจฺจตนฺติ มปฺปตฺติ, ปริภิชฺชนลกฺขณา.

๖๙๘. อิติ ลกฺขณรูปํ ตุ, ติวิธํ ภินฺนกาลิกํ;

สภาวรูปธมฺเมสุ, ตํตํกาโลปลกฺขิตํ.

๖๙๙. เยน ลกฺขียติ รูปํ, ภินฺนาการํ ขเณ ขเณ;

วิปสฺสนานยตฺถาย, ตมิจฺจาห ตถาคโต.

๗๐๐. กพฬีกาโร อาหาโร,

ยาเปตพฺโพชลกฺขโณ;

อาหาโร เสนฺทฺริยชาโต,

รูปกายานุปาลโก.

๗๐๑. อิจฺเจวํ สปริจฺเฉทา, สวิการา สลกฺขณา;

อกิจฺจปฏิเวธาย, ทยาปนฺเนน ตาทินา.

๗๐๒. ตตฺถ ตตฺถ ยถาโยคํ, เทสิตาติ ปกาสิตา;

รูปธมฺมา สรูเปน, อฏฺฐวีสติ สพฺพถา.

๗๐๓. กตฺวาน ชาติเมกํ ตุ, ตตฺโถปจยสนฺตตึ;

สตฺตวีสติ รูปานิ, ภวนฺตีติ วินิทฺทิเส.

๗๐๔. ภูตตฺตยํ ตุ โผฏฺฐพฺพํ, กตฺวา ฉพฺพีสธาปิ จ;

อุภยํ ชาติโผฏฺฐพฺพํ, คเหตฺวา ปญฺจวีสติ.

๗๐๕. รูปธมฺมานมิจฺเจวํ, วิภาเวยฺย วิสารโท;

สรูปํ นามสงฺเขปํ, สภาวญฺจ สลกฺขณนฺติ.

อิติ รูปวิภาเค สรูปกถา นิฏฺฐิตา.

อฏฺฐารสโม ปริจฺเฉโท.