๖. ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท

รูปวิภาโค

๔๘๑. อิติ ปญฺจปริจฺเฉท-ปริจฺฉินฺนตฺถสงฺคหํ;

นามธมฺมมเสเสน, วิภาเวตฺวา สภาวโต.

๔๘๒. สปฺปเภทํ ปวกฺขามิ, รูปธมฺมมิโต ปรํ;

ภูโตปาทายเภเทน, ทุวิธมฺปิ ปกาสิตํ.

๔๘๓. อุทฺเทสลกฺขณาทีหิ, วิภาคชนกา ตถา;

กลาปุปฺปตฺติโต จาปิ, ยถานุกฺกมโต กถํ?

๔๘๔. รุปฺปตีติ ภเว รูปวิการปฺปจฺจเยสติ;

รูปรูปํ ตถา รูปปริยาปนฺนโตปรํ.

๔๘๕. ภูตรูปํ ตุ ปถวี, อาโป เตโช ตถาปโร;

วาโย จ ภวตูปาทารูปเมตฺถาติ ภาสิตํ.

๔๘๖. ภูตรูปมุปาทาย, ปวตฺตติ น จญฺญถา;

อิจฺจุปาทายรูปนฺติ, รูปํ เสสมุทีริตํ.

๔๘๗. จกฺขุ โสตญฺจ ฆานญฺจ, ชิวฺหา กาโยติ ปญฺจธา;

ปสาทรูปมกฺขาตํ, โนปสาทํ ปเนตรํ.

๔๘๘. รูปสทฺทคนฺธรสา, โผฏฺฐพฺพมิติ ปญฺจธา;

รูปํ ปสาทวิสยํ, ปสาโท โคจรํปรํ.

๔๘๙. อิตฺถตฺตํ ปุริสตฺตญฺจ, ภาวรูปมุทีริตํ;

ชีวิตินฺทฺริยรูปนฺติ, อุปาทินฺนปวตฺติกํ.

๔๙๐. วตฺถุรูปํ ตุ หทยํ, ยํ ธาตุทฺวยนิสฺสยํ;

กพฬีการมาหารรูปมิจฺจาหุ ปณฺฑิตา.

๔๙๑. รูปธมฺมสภาวตฺตา, รูปนฺติ ปริทีปิตํ;

อิจฺเจวมฏฺฐารสธา, รูปรูปมุทีริตํ.

๔๙๒. อนิปฺผนฺนสภาวตฺตา, รูปากาโรปลกฺขิตํ;

อนิปฺผนฺนํ นาม รูปํ, ทสธา ปริทีปิตํ.

๔๙๓. รูปปฺปริจฺเฉทํ รูปมิจฺจากาโส ปกาสิโต;

กายพฺพจีวิญฺญตฺติกํ, ทฺวยํ วิญฺญตฺติรูปกํ.

๔๙๔. ลหุตา มุทุตา กมฺม-ญฺญตา วิญฺญตฺติยา สห;

วิการรูปมิจฺจาหุ, ปญฺจธา จ วิภาวิโน.

๔๙๕. อุปจโย สนฺตติ จ, ชรตานิจฺจตาติ จ;

จตุธา ลกฺขณรูปํ, รูปกณฺเฑ วิภาวิตํ.

๔๙๖. อิจฺเจวมฏฺฐวีสติวิธานิปิ วิจกฺขโณ;

รูปานิ ลกฺขณาทีหิ, วิภาเวยฺย ยถากฺกมํ.

๔๙๗. ขรตา ปถวีธาตุ, สายํ กกฺขฬลกฺขณา;

กลาปาธิฏฺฐานรสา, ปฏิคฺคาโหติ คยฺหติ.

๔๙๘. อาพนฺธนมาโปธาตุ, สา ปคฺฆรณลกฺขณา;

กลาปาพนฺธนรสา, สงฺคหตฺเตน คยฺหติ.

๔๙๙. เตชนตฺตํ เตโชธาตุ, สายมุณฺหตฺตลกฺขณา;

ปาจนรสา มทฺทวา-นุปฺปาทนนฺติ คยฺหติ.

๕๐๐. วาโยธาตุ วายนตฺตํ, สา วิตฺถมฺภนลกฺขณา;

สมีรณรสาภินิ-หารภาเวน คยฺหติ.

๕๐๑. สพฺพตฺถาวินิภุตฺตาปิ, อสมฺมิสฺสิตลกฺขณา;

ตํตํภาวสมุสฺสนฺนสมฺภาเรสุปลกฺขิตา.

๕๐๒. อญฺญมญฺเญนุปตฺถทฺธา, เสสรูปสฺส นิสฺสยา;

จตุทฺเธวํ กลาเปสุ, มหาภูตา ปวตฺตเร.

๕๐๓. จกฺขุ สมฺภารจกฺขุมฺหิ, สตฺตกฺขิปฏโลจิเต;

กณฺหมณฺฑลมชฺฌมฺหิ, ปสาโทติ ปวุจฺจติ.

๕๐๔. เยน จกฺขุปสาเทน, รูปานิ อนุปสฺสติ;

ปริตฺตํ สุขุมํ เจตํ, อูกาสิรสมูปมํ.

๕๐๕. โสตํ โสตพิลสฺสนฺโต,

ตมฺพโลมาจิเต ตถา;

องฺคุลิเวธนากาเร,

ปสาโทติ ปวุจฺจติ.

๕๐๖. อนฺโต อชปทฏฺฐาเน, ฆานํ ฆานพิเล ฐิตํ;

ชิวฺหา ชิวฺหาย มชฺฌมฺหิ, อุปฺปลาการสนฺนิเภ.

๕๐๗. อิจฺเจวํ ปน จตฺตาโร, ตํตํเทสววตฺถิตา;

กายปฺปสาโท กายมฺหิ, อุปาทินฺเนติ ปญฺจธา.

๕๐๘. กปฺปาสปฏลเสฺนห-สนฺนิภา ภูตนิสฺสิตา;

ปสาทา ชีวิตารกฺขา, รูปาทิปริวาริตา.

๕๐๙. ธีตา ราชกุมาราว, กลาปนฺตรวุตฺติโน;

ทฺวารภูตาว ปจฺเจกํ, ปญฺจวิญฺญาณวีถิยา.

๕๑๐. รูปาทาภิฆาตารหภูตานํ วา ยถากฺกมํ;

ทฏฺฐุกามนิทานาทิกมฺมภูตานเมว วา.

๕๑๑. ปสาทลกฺขณา รูปา-ทาวิญฺชนรสา ตถา;

ปญฺจวิญฺญาณยุคฬํ, ทฺวารภาเวน คยฺหเร.

๕๑๒. รูปํ นิภาโส ภูตานํ, สทฺโท นิคฺโฆสนํ ตถา;

คนฺโธว คนฺธนํ ตตฺถ, รโส จ รสนียตา.

๕๑๓. อิจฺเจวํ ปน จตฺตาโร, โคจรา ภูตนิสฺสิตา;

ภูตตฺตยญฺจ โผฏฺฐพฺพมาโปธาตุวิวชฺชิตํ.

๕๑๔. สทฺโท อนิยโต ตตฺถ, ตทญฺโญ สหวุตฺติโน;

ตํตํสภาวเภเทน, ตํตํทฺวาโรปลกฺขิโต.

๕๑๕. ปญฺเจว ปญฺจวิญฺญาณวีถิยา วิสยา มตา;

จกฺขาทิปฏิหนนลกฺขณาว ยถากฺกมํ.

๕๑๖. ปญฺจวิญฺญาณยุคฬาลมฺพภาวรสา ตถา;

ปญฺจวิญฺญาณยุคฬํ, โคจรตฺเตน คยฺหเร.

๕๑๗. อิตฺถินฺทฺริยํ ปนิตฺถตฺตมิตฺถิภาโวติ ภาสิโต;

ปุริสตฺตํ ตถา ภาโว, ปุริสินฺทฺริยนามโก.

๕๑๘. ตํ ทฺวยํ ปนุปาทินฺนกาเย สพฺพตฺถ ลพฺภติ;

กลาปนฺตรภินฺนญฺจ, ภินฺนสนฺตานวุตฺติ จ.

๕๑๙. วเส วตฺเตติ ลิงฺคาน-มิตฺถิปุมฺภาวลกฺขณํ;

อิตฺถีติ จ ปุริโสติ, ปกาสนรสํ ตถา.

๕๒๐. อิตฺถีนํ ปุริสานญฺจ, ลิงฺคสฺส จ ยถากฺกมํ;

นิมิตฺตกุตฺตากปฺปานํ, การณตฺเตน คยฺหติ.

๕๒๑. สตฺตา มรนฺติ นาเสน, ยสฺส ปาณนฺติ วุตฺติยา;

สชีวมตกายานํ, เภโท เยโนปลกฺขิโต.

๕๒๒. ตเทตํ กมฺมชาตาน-มนุปาลนลกฺขณํ;

ชีวิตํ ชีวนรสํ, อายุพทฺโธติ คยฺหติ.

๕๒๓. มโนธาตุยา จ ตถา, มโนวิญฺญาณธาตุยา;

นิสฺสยลกฺขณํ วตฺถุ-รูปํ หทยสมฺมตํ.

๕๒๔. สมาธานรสํ ตาส-มุพฺพาหตฺเตน คยฺหติ;

ยสฺมึ กุปฺปิตกาลมฺหิ, วิกฺขิตฺตา โหนฺติ ปาณิโน.

๕๒๕. กาโย ยสฺสานุสาเรน, จิตฺตกฺเขเปน ขิชฺชติ;

ยสฺมึ นิรุทฺเธ วิญฺญาณ-โสโตปิ จ นิรุชฺฌติ.

๕๒๖. ยํ นิสฺสาย ปติฏฺฐาติ, ปฏิสนฺธิ ภวนฺตเร;

ตเทตํ กมฺมสมฺภูตํ, ปญฺจโวการภูมิยํ.

๕๒๗. มชฺเฌ หทยโกสมฺหิ, อฑฺฒปสตโลหิเต;

ภูตรูปมุปาทาย, จกฺขาทิ วิย วตฺตติ.

๕๒๘. กพฬีกาโร อาหาโร, รูปาหรณลกฺขโณ;

กายานุยาปนรโส, อุปตฺถมฺโภติ คยฺหติ.

๕๒๙. โอชาย ยาย ยาเปนฺติ, อาหารเสฺนหสตฺติยา;

ปาณิโน กามโลกมฺหิ, สายเมวํ ปวุจฺจติ.

๕๓๐. อากาสธาตุ รูปานํ, ปริโยสานลกฺขณา;

ปริจฺเฉทรสา รูปมริยาโทติ คยฺหติ.

๕๓๑. สลกฺขณปริจฺฉินฺนรูปธมฺมปริคฺคเห;

โยคีนมุปการาย, ยํ เทเสสิ ทยาปโร.

๕๓๒. ปริจฺฉินฺนสภาวานํ, กลาปานํ ยถารหํ;

ปริยนฺตานเมเวส, ตทากาโร ปวุจฺจติ.

๕๓๓. คมนาทิวจีโฆสปวตฺตมฺหิ ยถากฺกมํ;

วาโยปถวิธาตูนํ, โย วิกาโร สมตฺถตา.

๕๓๔. สหโชปาทินฺนกานํ, กฺริยาวาจาปวตฺติยา;

วิปฺผนฺทฆฏฺฏนาเหตุ, จิตฺตานุปริวตฺตโก.

๕๓๕. ส วิการวิเสโสยํ, วิญฺญตฺตีติ ปกาสิโต;

วิญฺญาเปตีติ กาเยน, วาจาย จ วิจินฺติตํ.

๕๓๖. วาโยปถวาธิกานํ, ภูตานมิติ เกจน;

ปวุตฺตา ตาทินา กาย-ปริคฺคหสุขาย ยา.

๕๓๗. กาโย ยสฺสานุภาเวน,

สหาโภโคว ขายติ;

ยํ นิโรธา ปราภูโต,

เสติ นิจฺเจตโน ยถา.

๕๓๘. โลเก ปปญฺจา วตฺตนฺติ, พหุธา ยาย นิมฺมิตา;

กปฺเปนฺติ กายมตฺตานํ, พาลา ยาย จ วญฺจิตา.

๕๓๙. สายํ กายวจีกมฺม-ทฺวารภาเวน ลกฺขิตา;

พฺยาปารฆฏฺฏนาเหตุ-วิการาการลกฺขณา.

๕๔๐. กายวาจาอธิปฺปาย-ปกาสนรสา ตถา;

กายวิปฺผนฺทฆฏฺฏน-เหตุภาเวน คยฺหติ.

๕๔๑. ลหุตา ปน รูปานํ, อทนฺธาการลกฺขณา;

อวิตฺถานรสา สลฺล-หุกวุตฺตีติ คยฺหติ.

๕๔๒. มุทุตาปิ จ รูปานํ, กกฺขฬาภาวลกฺขณา;

กิจฺจาวิรุชฺฌนรสา, อนุกุลฺยนฺติ คยฺหติ.

๕๔๓. กมฺมญฺญตา จ รูปานํ, อลํกิจฺจสฺส ลกฺขณา;

ปวตฺติสมฺปตฺติรสา, โยคฺคภาโวติ คยฺหติ.

๕๔๔. สปฺปายมุตุมาหารํ, ลทฺธา จิตฺตมนามยํ;

ลหู มุทุ จ กมฺมญฺญํ, ยทา รูปํ ปวตฺตติ.

๕๔๕. ตถา ปวตฺตรูปสฺส, ปวตฺตาการเภทิตํ;

ลหุตาทิตฺตยมฺเปตํ, สหวุตฺติ ตทา ภเว.

๕๔๖. สปฺปายปฏิเวธาย, ปฏิปตฺตุปการิกา;

สาการา รูปสมฺปตฺติ, ปญฺญตฺเตวํ มเหสินา.

๕๔๗. รูปสฺโสปจโย นาม, รูปสฺสาจยลกฺขโณ;

รูปุมฺมุชฺชาปนรโส, ปาริปูรีติ คยฺหติ.

๕๔๘. ปวตฺติลกฺขณา รูป-สนฺตตีติ ปกาสิตา;

อนุปฺปพนฺธนรสา, อวิจฺเฉโทติ คยฺหติ.

๕๔๙. รูปมาจยรูเปน, ชายติจฺจุปรูปริ;

เปกฺขโตปจายาการา, ชาติ คยฺหติ โยคินา.

๕๕๐. อนุปฺปพนฺธากาเรน, ชายตีติ สเมกฺขโต;

ตทายํ สนฺตตาการา, สมุปฏฺฐาสิ เจตสิ.

๕๕๑. เอวมาโภคเภเทน, ชาติรูปํ ทฺวิธา กตํ;

อตฺถูปลทฺธิภาเวน, ชายนฺตํ วาถ เกวลํ.

๕๕๒. รูปวิวิตฺตโมกาสํ, ปุรกฺขตฺเตน จียติ;

อภาวา ปน ภาวาย, ปวตฺตมิติ สนฺตติ.