๕. ปญฺจโม ปริจฺเฉโท

กมฺมวิภาโค

๓๒๘. วิภาคํ ปน กมฺมานํ,

ปวกฺขามิ อิโต ปรํ;

กมฺมปากกฺริยาเภเท,

อโมหาย สมาสโต.

๓๒๙. กมฺมปจฺจยกมฺมนฺติ, เจตนาว สมีริตา;

ตตฺถาปิ นานกฺขณิกา, ปุญฺญาปุญฺญาว เจตนา.

๓๓๐. เทติ ปากมธิฏฺฐาย, สมฺปยุตฺเต ยถารหํ;

กมฺมสฺสายูหนฏฺเฐน, ปวตฺตตฺตา หิ เจตนา.

๓๓๑. เกฺลสานุสยสนฺตาเน, ปากธมฺมา หิ ชายเร;

ปหีนานุสยานํ ตุ, กฺริยามตฺตํ ปวตฺตติ.

๓๓๒. มูลภาวา จ สพฺเพสํ, ตเถวาวชฺชนทฺวยํ;

ชนิตานิ จ กมฺเมหิ, วิปากานิ ปวตฺตเร.

๓๓๓. จิตฺตุปฺปาทวเสเนว, กมฺมํ เตตฺตึสธา ฐิตํ;

กมฺมจตุกฺกเภเทหิ, วิภาเวยฺย วิจกฺขโณ.

๓๓๔. ปจฺจุปฺปนฺนาทิกณฺหาทิ-ชนกาทิคราทิโต;

ทิฏฺฐธมฺมาทิกามาทิ-เภทา ฉธา ยถากฺกมํ.

๓๓๕. ยํ ปาปํ สุขโวกิณฺณํ, อกิจฺเฉน กรียติ;

ปจฺจุปฺปนฺนสุขํ กมฺมํ, อายตึ ทุกฺขปากชํ.

๓๓๖. กิจฺเฉน ทุกฺขโวกิณฺณํ, ยทิ ปาปํ กรียติ;

ปจฺจุปฺปนฺเน จ ตํ ทุกฺขํ, อายตึ ทุกฺขปากชํ.

๓๓๗. กิจฺเฉน ทุกฺขโวกิณฺณํ, ยทิ ปุญฺญํ กรียติ;

ปจฺจุปฺปนฺนมฺหิ ตํ ทุกฺขํ, อายตึ สุขปากชํ.

๓๓๘. ยํ ปุญฺญํ สุขโวกิณฺณํ, อกิจฺเฉน กรียติ;

ปจฺจุปฺปนฺนสุขญฺเจว, อายตึ สุขปากชํ.

๓๓๙. วิสสํสฏฺฐมธุรํ, สวิสํ ติตฺตกํ ตถา;

โคมุตฺตมธุเภสชฺช-มิจฺโจปมฺมํ ยถากฺกมํ.

๓๔๐. สมาทาเน วิปาเก จ, สุขทุกฺขปฺปเภทิตํ;

กมฺมเมวํ จตุทฺธาติ, ปกาเสนฺติ ตถาคตา.

๓๔๑. อานนฺตริยกมฺมาทิ, เอกนฺตกฏุกาวหํ;

กณฺหํ กณฺหวิปากนฺติ, กมฺมํ ทุคฺคติคามิกํ.

๓๔๒. ปฐมชฺฌานกมฺมาทิ, เอกนฺเตน สุขาวหํ;

สุกฺกํ สุกฺกวิปากนฺติ, กมฺมํ สคฺคูปปตฺติกํ.

๓๔๓. โวกิณฺณกมฺม โวกิณฺณ-สุขทุกฺขูปปตฺติกํ;

กณฺหสุกฺกํ กณฺหสุกฺก-วิปากนฺติ สมีริตํ.

๓๔๔. อกณฺหสุกฺกมีเรนฺติ, อกณฺหสุกฺกปากทํ;

กมฺมํ โลกุตฺตรํ โลเก, คติกมฺมกฺขยาวหํ.

๓๔๕. อิติ วฏฺฏปฺปวตฺตมฺหิ, เกฺลสโวทานเภทิตํ;

กมฺมกฺขเยน สงฺคยฺห, จตุธา กมฺมมีริตํ.

๓๔๖. ชนกญฺเจวุปตฺถมฺภ-มุปปีโฬปฆาตกํ;

จตุธา กิจฺจเภเทน, กมฺมเมวํ ปวุจฺจติ.

๓๔๗. ชเนติ ชนกํ ปากํ, ตํ ฉินฺทตุปปีฬกํ;

ตํ ปวตฺเตตุปตฺถมฺภํ, ตํ ฆาเตโตปฆาตกํ.

๓๔๘. กโรติ อตฺตโน ปาก-สฺสาวกาสนฺติ ภาสิตํ;

ปากทายกกมฺมํ ตุ, ยํ กิญฺจิ ชนกํ ภเว.

๓๔๙. พาธมานกกมฺมํ ตุ, ตํ ปากมุปปีฬกํ;

อุปฆาตกมีเรนฺติ, ตทุปจฺเฉทกํปเร.

๓๕๐. ครุกาสนฺนมาจิณฺณํ, กฏตฺตากมฺมุนา สห;

กมฺมํ จตุพฺพิธํ ปาก-ปริยายปฺปเภทโต.

๓๕๑. มหคฺคตานนฺตริยํ, ครุกมฺมนฺติ วุจฺจติ;

กตํ จินฺติตมาสนฺน-มาสนฺนมรเณน ตุ.

๓๕๒. พาหุลฺเลน สมาจิณฺณมาจิณฺณนฺติ ปวุจฺจติ;

เสสํ ปุญฺญมปุญฺญญฺจ, กฏตฺตากมฺมมีริตํ.

๓๕๓. ทิฏฺฐธมฺเม เวทนียมุปปชฺชาปเร ตถา;

ปริยายเวทนียมิติ จาโหสิกมฺมุนา.

๓๕๔. ปากกาลวเสนาถ, กาลาตีตวเสน จ;

จตุเธวมฺปิ อกฺขาตํ, กมฺมมาทิจฺจพนฺธุนา.

๓๕๕. ทิฏฺฐธมฺเม เวทนียํ, ปฐมํ ชวนํ ภเว;

อลทฺธาเสวนตฺตาว, อสมตฺถํ ภวนฺตเร.

๓๕๖. เวทนียํ ตุปปชฺชปริโยสานมีริตํ;

ปรินิฏฺฐิตกมฺมตฺตา, วิปจฺจติ อนนฺตเร.

๓๕๗. เสสานิ เวทนียานิ, ปริยายาปเร ปน;

ลทฺธาเสวนโต ปากํ, ชเนนฺติ สติ ปจฺจเย.

๓๕๘. วุจฺจนฺตาโหสิกมฺมานิ, กาลาตีตานิ สพฺพถา;

อุจฺฉินฺนตณฺหามูลานิ, ปจฺจยาลาภโต ตถา.

๓๕๙. จตุธา ปุน กามาทิภูมิเภเทน ภาสิตํ;

ปุญฺญาปุญฺญวสา เทฺวธา, กามาวจริกํ ภเว.

๓๖๐. อปุญฺญํ ตตฺถ สาวชฺช-มนิฏฺฐผลทายกํ;

ตํ กมฺมผสฺสทฺวาเรหิ, ทุวิธํ สมฺปวตฺตติ.+

๓๖๑. กายทฺวารํ วจีทฺวารํ, มโนทฺวารนฺติ ตาทินา;

กมฺมทฺวารตฺตยํ วุตฺตํ, ผสฺสทฺวารา ฉ ทีปิตา.

๓๖๒. กมฺมทฺวาเร มโนทฺวาเร, ปญฺจทฺวารา สโมหิตา;

ผสฺสทฺวารมโนทฺวารํ, กมฺมทฺวารตฺตยํ กตํ.

๓๖๓. ตถา หิ กายวิญฺญตฺตึ, ชเนตฺวา ชาตเจตนา;

กายกมฺมํ วจีกมฺมํ, วจีเภทปวตฺติกา.

๓๖๔. วิญฺญตฺติทฺวยสมฺปตฺตา, มโนกมฺมนฺติ วุจฺจติ;

เภโทยํ ปริยาเยน, กมฺมานมิติ ทีปิโต.

๓๖๕. ปาณฆาตาทิกํ กมฺมํ, กาเย พาหุลฺลวุตฺติโต;

กายกมฺมํ วจีกมฺมํ, มุสาวาทาทิกํ ตถา.

๓๖๖. อภิชฺฌาทิ มโนกมฺมํ, ตีสุ ทฺวาเรสุ ชายติ;

ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ เสสานิ, เภโทยํ ปรมตฺถโต.

๓๖๗. ผสฺสทฺวารมโนทฺวาเร, วิญฺญตฺติทฺวยมีริตํ;

ปญฺจทฺวาเร ทฺวยํ นตฺถิ, อยเมตฺถ วินิจฺฉโย.

๓๖๘. อกฺขนฺติญาณ โกสชฺชํ, ทุสฺสิลฺยํ มุฏฺฐสจฺจตา;

อิจฺจาสํวรเภเทน, อฏฺฐทฺวาเรสุ ชายติ.

๓๖๙. กมฺมทฺวารตฺตยญฺเจว, ปญฺจทฺวารา ตถาปเร;

อสํวรานํ ปญฺจนฺนํ, อฏฺฐ ทฺวารา ปกาสิตา.

๓๗๐. ตตฺถ กมฺมปถปฺปตฺตํ, ปฏิสนฺธิผลาวหํ;

ปาณฆาตาทิเภเทน, ทสธา สมฺปวตฺตติ.

๓๗๑. ปาณาติปาโต ผรุสํ, พฺยาปาโท จ ตถาปโร;

อิจฺเจวํ ติวิธํ กมฺมํ, โทสมูเลหิ ชายติ.

๓๗๒. มิจฺฉาจาโร อภิชฺฌา จ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ ตถาปรา;

อิจฺเจวํ ติวิธํ กมฺมํ, โลภมูเลหิ ชายติ.

๓๗๓. เถยฺยาทานํ มุสาวาโท, ปิสุณํ สมฺผลาปนํ;

กมฺมํ จตุพฺพิธมฺเมตํ, ทฺวิมูเลหิ ปวตฺตติ.

๓๗๔. ฉนฺทาโทสา ภยา โมหา, ปาปํ กุพฺพนฺติ ปาณิโน;

ตสฺมา ฉนฺทาทิเภเทน, จตฺตาลีสวิธํ ภเว.

๓๗๕. อิจฺจาปุญฺญํ ปกาเสนฺติ, จตุราปายสาธกํ;

อญฺญตฺถาปิ ปวตฺตมฺหิ, วิปตฺติผลสาธนํ.

๓๗๖. ติวิธํ ปน ปุญฺญํ ตุ, อนวชฺชิฏฺฐปากทํ;

ทานํ สีลํ ภาวนา จ, ตีสุ ทฺวาเรสุ ชายติ.

๓๗๗. มหตฺตคารวา เสฺนหา, ทยา สทฺธุปการโต;

โภคชีวาภยธมฺมํ, ททโต ทานมีริตํ.

๓๗๘. ปุญฺญมาจารวาริตฺต-วตฺตมารพฺภ กุพฺพโต;

ปาปา จ วิรมนฺตสฺส, โหติ สีลมยํ ตทา.

๓๗๙. ทานสีลวินิมุตฺตํ, ภาวนาติ ปวุจฺจติ;

ปุญฺญํ ภาเวนฺติ สนฺตาเน, ยสฺมา เตน หิตาวหํ.

๓๘๐. ชเนตฺวา กายวิญฺญตฺตึ, ยทา ปุญฺญํ กรียติ;

กายกมฺมํ ตทา โหติ, ทานํ สีลญฺจ ภาวนา.

๓๘๑. วจีวิญฺญตฺติยา สทฺธึ, ยทา ปุญฺญํ กรียติ;

วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ, วินา วิญฺญตฺติยา กตํ.

๓๘๒. ตํตํทฺวาริกเมวาหุ, ตํตํทฺวาริกปาปโต;

วิรมนฺตสฺส วิญฺญตฺตึ, วินา วา สห วา ปุน.

๓๘๓. ทานํ สีลํ ภาวนา จ, เวยฺยาวจฺจาปจายนา;

ปตฺตานุโมทนา ปตฺติ-ทานํ ธมฺมสฺส เทสนา;

สวนํ ทิฏฺฐิชุกมฺม-มิจฺเจวํ ทสธา ฐิตํ.

๓๘๔. กามปุญฺญํ ปกาเสนฺติ, กาเม สุคติสาธกํ;

อญฺญตฺถาปิ ปวตฺตมฺหิ, สมฺปตฺติผลสาธกํ.

๓๘๕. จิตฺตุปฺปาทปฺปเภเทน, กมฺมํ วีสติธา ฐิตํ;

กามาวจรมิจฺเจวํ, วิภาเวนฺติ วิภาวิโน.

๓๘๖. รูปาวจริกํ กมฺม-มปฺปนาภาวนามยํ;

กสิณาทิกมารพฺภ, มโนทฺวาเร ปวตฺตติ.

๓๘๗. ปถวาโป จ เตโช จ,

วาโย นีลญฺจ ปีตกํ;

โลหิโตทาตมากาสํ,

อาโลโกติ วิสารทา.

๓๘๘. กสิณานิ ทสีเรนฺติ, อาทิกมฺมิกโยคิโน;

อุทฺธุมาตํ วินีลญฺจ, วิปุพฺพกํ วิขาทิตํ.

๓๘๙. วิจฺฉิทฺทกญฺจ วิกฺขิตฺตํ, หตวิกฺขิตฺตโลหิตํ;

ปุฬวํ อฏฺฐิกญฺเจติ, อสุภํ ทสธา ฐิตํ.

๓๙๐. พุทฺเธ ธมฺเม จ สงฺเฆ จ, สีเล จาเค จ อตฺตโน;

เทวโตปสมายญฺจ, วุตฺตานุสฺสติภาวนา.

๓๙๑. มรเณ สติ นาเมกา, ตถา กายคตาสติ;

อานาปานสติจฺเจวํ, ทสธานุสฺสตีริตา.

๓๙๒. เมตฺตา กรุณา มุทิตา, อุเปกฺขา ภาวนาติ จ;

จตุพฺรหฺมวิหารา จ, อปฺปมญฺญาติ ภาสิตา.

๓๙๓. อาหาเร ตุ ปฏิกฺกูล-สญฺเญกาติ ปกาสิตา;

จตุธาตุววตฺถานํ, จตุธาตุปริคฺคโห.

๓๙๔. จตฺตาโรรุปฺปกา เจติ, จตฺตาลีส สมาสโต;

กมฺมฏฺฐานานิ วุตฺตานิ, สมเถ ภาวนานเย.

๓๙๕. อานาปานญฺจ กสิณํ, ปญฺจกชฺฌานิกํ ตหึ;

ปฐมชฺฌานิกา วุตฺตา, โกฏฺฐาสาสุภภาวนา.

๓๙๖. เมตฺตาทโย จตุชฺฌานา, อุเปกฺขา ปญฺจมี มตา;

อารุปฺปารุปฺปกา เสสา, อุปจารสมาธิกา.

๓๙๗. กสิณาสุภโกฏฺฐาเส,

อานาปาเน จ ชายติ;

ปฏิภาโค ตมารพฺภ,

ตตฺถ วตฺตติ อปฺปนา.

๓๙๘. กมฺมฏฺฐาเนสุ เสเสสุ, ปฏิภาโค น วิชฺชติ;