๒๔. จตุวีสติโม ปริจฺเฉโท

ปจฺจยนิทฺเทโส

๑๓๙๕. เยสํ ปจฺจยธมฺมานํ, วสา สปฺปจฺจยา อิเม;

ธมฺมา เต ปจฺจเย จาหํ, ทสฺสยิสฺสามิโต ปรํ.

กตเม ปจฺจยาติ? วุจฺจเต – เหตารมฺมณาธิปติอนนฺตรสมนนฺตรสหชาต- อญฺญมญฺญนิสฺสยูปนิสฺสยปุเรชาตปจฺฉาชาตาเสวนกมฺมวิปากาหารินฺทฺริย- ฌานมคฺคสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถินตฺถิวิคตาวิคตวเสน จตุวีสติวิธา โหนฺติ.

ตตฺถ เหตุปจฺจโยติ โลโภ โทโส โมโห อโลโภ อโทโส อโมโหติ อิเม ฉ ธมฺมา เหตุปจฺจยา. อารมฺมณปจฺจโยติ สพฺพโลกิยโลกุตฺตรํ ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภ เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, เต เต ธมฺมา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย.

อธิปติปจฺจโยติ เอตฺถ สหชาตาธิปติอารมฺมณาธิปติวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ สหชาตาธิปติ ฉนฺทจิตฺตวีริยวีมํสาวเสน จตุพฺพิโธ, อารมฺมณาธิปติ ปน โทมนสฺสวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจกิริยาพฺยากตากุสลวิปาเก จ อนิฏฺฐสมฺมตญฺจ รูปํ ฐเปตฺวา อวเสสํ. อนนฺตรปจฺจโยติ อนนฺตรนิรุทฺธา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา. ตถา สมนนฺตรปจฺจโยปิ.

สหชาตปจฺจโยติ จิตฺตเจตสิกา, มหาภูตา เจว หทยวตฺถุ จ. ตถา อญฺญมญฺญปจฺจโยปิ. นิสฺสยปจฺจโยติ วตฺถุรูปานิ เจว มหาภูตา, จิตฺตเจตสิกา จ. อุปนิสฺสยปจฺจโยติ อารมฺมณานนฺตรปกตูปนิสฺสยวเสน ติวิโธ. ตตฺถ อารมฺมณูปนิสฺสโย อารมฺมณาธิปติเยว, อนนฺตรูปนิสฺสโย ปน อนนฺตรปจฺจโยว, ปกตูปนิสฺสโย ปน กายิกสุขทุกฺขอุตุโภชนเสนาสนปุคฺคลา สทฺธาสีลสุตจาคปญฺญาราคโทสโมหาทโย จ.

ปุเรชาตปจฺจโยติ วตฺถารมฺมณวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ วตฺถุปุเรชาโต นาม วตฺถุรูปานิ, อารมฺมณปุเรชาโต นาม ปจฺจุปฺปนฺนรูปาทีเนว. ปจฺฉาชาตปจฺจโยติ จิตฺตเจตสิกา จ. อาเสวนปจฺจโยติ ฐเปตฺวา อาวชฺชนทฺวยํ โลกิยกุสลากุสลกิริยาพฺยากตา ธมฺมาว.

กมฺมปจฺจโยติ สหชาตนานกฺขณิกวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ สหชาตา โลกิยโลกุตฺตรา เอว, นานกฺขณิกา ปน สาสวกุสลากุสลเจตนา, อนาสวกุสลเจตนา อนนฺตรเมว อตฺตโน วิปากสฺส ปจฺจโย โหติ. วิปากปจฺจโยติ วิปากจิตฺตเจตสิกา. อาหารปจฺจโยติ กพฬีการาหารผสฺสเจตนาวิญฺญาณวเสน จตุพฺพิโธ.

อินฺทฺริยปจฺจโยติ รูปสตฺตกมนชีวิตสุขทุกฺขโสมนสฺสโทมนสฺสอุเปกฺขาสทฺธาวีริย- สติสมาธิปญฺญาอนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยอญฺญินฺทฺริยอญฺญตาวินฺทฺริยานีติ วีสตินฺทฺริยานิ, เตสุ อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยานิ วชฺเชตฺวา วีสตินฺทฺริยานิ โหนฺติ. ฌานปจฺจโยติ วิตกฺกวิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาวเสน ปญฺจวิโธ. มคฺคปจฺจโยติ ทิฏฺฐิสงฺกปฺปวายามสติสมาธิวาจากมฺมนฺตาชีวมิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน นววิโธ.

สมฺปยุตฺตปจฺจโยติ จิตฺตเจตสิกาว. วิปฺปยุตฺตปจฺจโยติ วตฺถุปุเรชาตานิ เจว ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา จ. อตฺถิปจฺจโยติ ชีวิตินฺทฺริยกพฬีการอาหารอารมฺมณปุเรชาตานิ เจว นิสฺสยปจฺจเย วุตฺตธมฺมาปิ จ. นตฺถิปจฺจโยติ อนนฺตรปจฺจโยว. ตถา วิคตปจฺจโย จ. อวิคตปจฺจโยติ อตฺถิปจฺจโยว. เอวมิเม จตุวีสติ ปจฺจยา นาม.

เอตฺถ ปน กติหากาเรหิ รูปํ รูปสฺส ปจฺจโย โหตีติ? ยถารหํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยาหารินฺทฺริยอตฺถิอวิคตวเสน สตฺตธา ปจฺจโย โหติ.

รูปํ อรูปสฺส ยถารหํ อารมฺมณาธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยูปนิสฺสยปุเรชาตินฺทฺริยวิปฺป- ยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน เอกาทสหิ อากาเรหิ ปจฺจโย โหติ.

รูปํ รูปารูปสฺสาติ นตฺถิ.

๑๓๙๖. สตฺตธา รูปํ รูปสฺส, ภวเตกาทเสหิ ตํ;

ปจฺจโย นามธมฺมสฺส, มิสฺสกสฺส น กิญฺจิ ตุ.

อรูปํ อรูปสฺส ยถารหํ เหตารมฺมณาธิปติอนนฺตรสมนนฺตรสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยูปนิสฺสยา- เสวนกมฺมวิปากาหารินฺทฺริยฌานมคฺคสมฺปยุตฺตอตฺถินตฺถิวิคตาวิคต- วเสน เอกวีสติธา ปจฺจโย โหติ.

อรูปํ รูปสฺส ยถารหํ เหตาธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยปจฺฉาชาตกมฺมวิปากาหารินฺทฺริย- ฌานมคฺควิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน ปนฺนรสธา ปจฺจโย โหติ.

อรูปํ รูปารูปสฺส ยถารหํ เหตาธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยกมฺมวิปากาหารินฺทฺริยฌานมคฺค- อตฺถิอวิคตวเสน เตรสธา ปจฺจโย โหติ.

๑๓๙๗. เอกวีสติธา นามํ, ปจฺจโย ภวตตฺตโน;

ติปญฺจหิ ตํ รูปสฺส, อุภินฺนํ เตรสธา ปน.

รูปารูปํ รูปสฺส ยถารหํ สหชาตนิสฺสยอตฺถิอวิคตวเสน จตุธา ปจฺจโย โหติ.

รูปารูปํ อรูปสฺส ยถารหํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยินฺทฺริยอตฺถิอวิคตวเสน ฉธา ปจฺจโย โหติ.

รูปารูปํ รูปสฺสาติ นตฺถิ.

๑๓๙๘. อุโภปิ รูปธมฺมสฺส, จตุธา โหนฺติ ปจฺจยา;

ฉพฺพิธา นามธมฺมสฺส, มิสฺสกสฺส น กิญฺจิ ตุ.

เอเตสุ ปน ปจฺจเยสุ กติ รูปา, กติ อรูปา, กติมิสฺสกาติ? ปุเรชาตปจฺจโย เอโก รูปธมฺโมว, เหตุอนนฺตรสมนนฺตรปจฺฉาชาตาเสวนกมฺมวิปากฌานมคฺคสมฺปยุตฺตนตฺถิ- วิคตานํ วเสน ทฺวาทส ปจฺจยา อรูปธมฺมาว, เสสา ปน เอกาทส ปจฺจยา รูปารูปมิสฺสกาติ เวทิตพฺพา.

ปุน กาลวเสน เหตุสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยปุเรชาตปจฺฉาชาตวิปากาหารินฺทฺริยฌานมคฺค- สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานํ วเสน ปนฺนรส ปจฺจยา ปจฺจุปฺปนฺนาว โหนฺติ. อนนฺตรสมนนฺตราเสวนนตฺถิวิคตปจฺจยา อตีตาว, กมฺมปจฺจโย อตีโต วา โหติ ปจฺจุปฺปนฺโน วา, อารมฺมณาธิปติอุปนิสฺสยปจฺจยา ปน ติกาลิกา โหนฺติ กาลวินิมุตฺตา จ.

๑๓๙๙. ปจฺจุปฺปนฺนาว โหนฺเตตฺถ,

ปจฺจยา ทส ปญฺจ จ;

อตีตา เอว ปญฺเจโก,

เทฺวกาลิโกว ทสฺสิโต;

ตโย ติกาลิกา เจว,

วินิมุตฺตาปิ กาลโต.

สพฺเพ ปนิเม จตุวีสติ ปจฺจยา ยถารหํ อารมฺมณูปนิสฺสยกมฺมอตฺถิปจฺจยานํ วเสน จตูสุ ปจฺจเยสุ สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ เวทิตพฺพา.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร ปจฺจยนิทฺเทโส นาม

จตุวีสติโม ปริจฺเฉโท.

นิคมนกถา

๑๔๐๐. อภิธมฺมาวตาโรยํ, วโร ปรมคมฺภีโร;

อิจฺฉตา นิปุณํ พุทฺธึ, ภิกฺขุนา ปน โสตพฺโพ.

๑๔๐๑. สุมติมติวิจารโพธโน,

วิมติวิโมหวินาสโน อยํ;

กุมติมติมหาตโมนาโส,

ปฏุมติภาสกโร มโต มยา.

๑๔๐๒. ยโต สุมตินา มโต นามโต,

อายาจิตสมฺมานโต มานโต;

ตโต หิ รจิโต สทา โตสทา,

มยา หิตวิภาวนา ภาวนา.

๑๔๐๓. อตฺถโต คนฺถโต จาปิ, ยุตฺติโต จาปิ เอตฺถ จ;

อยุตฺตํ วา วิรุทฺธํ วา, ยทิ ทิสฺสติ กิญฺจิปิ.

๑๔๐๔. ปุพฺพาปรํ วิโลเกตฺวา, วิจาเรตฺวา ปุนปฺปุนํ;

ธีมตา สงฺคเหตพฺพํ, คเหตพฺพํ น โทสโต.

๑๔๐๕. ติวิธา พฺยปฺปถานญฺหิ, คติโย ทุพฺพิธาปิ เจ;

ตสฺมา อุปปริกฺขิตฺวา, เวทิตพฺพํ วิภาวินา.

๑๔๐๖. นิกายนฺตรลทฺธีหิ, อสมฺมิสฺโส อนากุโล;

มหาวิหารวาสีนํ, วาจนามคฺคนิสฺสิโต.

๑๔๐๗. มธุรกฺขรสํยุตฺโต, อตฺโถ ยสฺมา ปกาสิโต;

ตสฺมา หิตตฺถกาเมน, กาตพฺโพ เอตฺถ อาทโร.

๑๔๐๘. สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, กโรนฺเตน จ ยํ มยา;

ปุญฺญมธิคตํ เตน, สุขํ ปปฺโปนฺตุ ปาณิโน.

๑๔๐๙. อนฺตรายํ วินา จายํ, ยถาสิทฺธิมุปาคโต;

ตถา กลฺยาณสงฺกปฺปา, สิทฺธึ คจฺฉนฺตุ ปาณินํ.

๑๔๑๐. นรนาริคณากิณฺเณ, อสํกิณฺณกุลากุเล;

ผีเต สพฺพงฺคสมฺปนฺเน, สุปสนฺนสิโตทเก.

๑๔๑๑. นานารตนสมฺปุณฺเณ, วิวิธาปณสงฺกเฏ;

กาเวรปฏฺฏเน รมฺเม, นานาราโมปโสภิเต.

๑๔๑๒. เกลาสสิขราการปาสาทปฏิมณฺฑิเต;

การิเต กณฺหทาเสน, ทสฺสนีเย มโนรเม.

๑๔๑๓. วิหาเร วิวิธาการจารุปาการโคปุเร;

ตตฺถ ปาจีนปาสาเท, มยา นิวสตา สทา.

๑๔๑๔. อสลฺเลขมสาขเลฺย, สีลาทิคุณโสภินา;

อยํ สุมตินา สาธุ, ยาจิเตน กโต สตา.

๑๔๑๕. เทวา กาเลน วสฺสนฺตุ, วสฺสํ วสฺสวลาหกา;

ปาลยนฺตุ มหีปาลา, ธมฺมโต สกลํ มหึ.

๑๔๑๖. ยาว ติฏฺฐติ โลกสฺมึ, หิมวา ปพฺพตุตฺตโม;

ตาว ติฏฺฐตุ สทฺธมฺโม, ธมฺมราชสฺส สตฺถุโนติ.

อุรคปุรนิวสเนน อาจริเยน ภทนฺตพุทฺธทตฺเตน สีลาจารสมฺปนฺเนน กโต อภิธมฺมาวตาโร นามายํ.

อภิธมฺมาวตาโร นิฏฺฐิโต.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

นามรูปปริจฺเฉโท

คนฺถารมฺภกถา

๑. สมฺมา สมฺมาภิสมฺพุทฺธํ, ธมฺมํ ธมฺมปฺปกาสนํ;

สํฆํ สํฆุตฺตมํ โลเก, วนฺทิตฺวา วนฺทนารหํ.

๒. นามรูปปริจฺเฉทํ, ปวกฺขามิ สมาสโต;

มหาวิหารวาสีนํ, วณฺณนานยนิสฺสิตํ.