๒๓. เตวีสติโม ปริจฺเฉโท

กิเลสปฺปหานกถา

๑๓๗๕. เอเตสุ เยน เย ธมฺมา, ปหาตพฺพา ภวนฺติ หิ;

เตสํ ทานิ กริสฺสามิ, ปกาสนมิโต ปรํ.

อิเมสุ ปน จตูสุ มคฺคญาเณสุ เย ธมฺมา เยน ญาเณน ปหาตพฺพา, เตสํ ปหานเมวํ เวทิตพฺพํ. เอตานิ หิ ยถาโยคํ สํโยชนกิเลสมิจฺฉตฺตโลกธมฺมมจฺฉริยวิปลฺลาสคนฺถาคติอาสว- โอฆโยคนีวรณปรามาสอุปาทานานุสยมลอกุสลกมฺมปถ- อกุสลจิตฺตุปฺปาทสงฺขาตานํ ปหานกรานิ.

ตตฺถ สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ. เสยฺยถิทํ – รูปราคารูปราคมานอุทฺธจฺจาวิชฺชาติ อิเม ปญฺจ อุทฺธํภาคิยสํโยชนานิ นาม. สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโส กามราโค ปฏิโฆติ อิเม ปญฺจ อโธภาคิยสํโยชนานิ นาม.

กิเลสาติ ทส กิเลสา. เสยฺยถิทํ – โลโภ โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา ถินํ อุทฺธจฺจํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปนฺติ.

มิจฺฉตฺตาติ ทส มิจฺฉตฺตา. เสยฺยถิทํ – มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวาจา มิจฺฉากมฺมนฺโต มิจฺฉาอาชีโว มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสติ มิจฺฉาสมาธิ มิจฺฉาญาณํ มิจฺฉาวิมุตฺตีติ.

โลกธมฺมาติ อฏฺฐ โลกธมฺมา ลาโภ อลาโภ ยโส อยโส นินฺทา ปสํสา สุขํ ทุกฺขนฺติ. อิธ ปน การณูปจาเรน ลาภาทิวตฺถุกสฺส อนุนยสฺส, อลาภาทิวตฺถุกสฺส ปฏิฆสฺส เจตํ โลกธมฺมคหเณน คหณํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

มจฺฉริยานีติ ปญฺจ มจฺฉริยานิ อาวาสมจฺฉริยํ กุลมจฺฉริยํ ลาภมจฺฉริยํ ธมฺมมจฺฉริยํ วณฺณมจฺฉริยนฺติ. อิมานิ อาวาสาทีสุ อญฺเญสํ สาธารณภาวํ อสหนากาเรน ปวตฺตานิ มจฺฉริยานิ.

วิปลฺลาสาติ อนิจฺจทุกฺขอนตฺตอสุเภสุเยว วตฺถูสุ ‘‘นิจฺจํ สุขํ อตฺตา สุภ’’นฺติ เอวํ ปวตฺตา สญฺญาวิปลฺลาโส จิตฺตวิปลฺลาโส ทิฏฺฐิวิปลฺลาโสติ อิเม ตโย วิปลฺลาสา.

คนฺถาติ จตฺตาโร คนฺถา อภิชฺฌากายคนฺโถ, พฺยาปาโท, สีลพฺพตปรามาโส, อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถติ.

อคตีติ ฉนฺทโทสโมหภยานิ. อาสวาติ จตฺตาโร อาสวา – กามราคภวราคมิจฺฉาทิฏฺฐิอวิชฺชาสโวติ. โอฆโยคานีติปิ เตสเมวาธิวจนํ. นีวรณานีติ กามจฺฉนฺทาทโย. ปรามาโสติ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อธิวจนํ.

อุปาทานาติ จตฺตาริ อุปาทานานิ กามุปาทานาทีนีติ. อนุสยาติ สตฺต อนุสยา กามราคานุสโย ปฏิฆมานทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาภวราคาวิชฺชานุสโยติ. มลาติ ตโย มลา – โลโภ โทโส โมโหติ.

อกุสลกมฺมปถาติ ทส อกุสลกมฺมปถา. เสยฺยถิทํ – ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ กาเมสุมิจฺฉาจาโร มุสาวาโท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา สมฺผปฺปลาโป อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ทส.

อกุสลจิตฺตุปฺปาทาติ โลภมูลานิ อฏฺฐ, โทสมูลานิ เทฺว, โมหมูลานิ เทฺวติ อิเม ทฺวาทสาติ.

เอเตสํ สํโยชนาทีนํ เอตานิ ยถาสมฺภวํ ปหานกรานิ. กถํ? สํโยชเนสุ ตาว สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสา อปายคมนียา กามราคปฏิฆาติ เอเต ปฐมมคฺคญาณวชฺฌา, เสสา กามราคปฏิฆา โอฬาริกา ทุติยมคฺคญาณวชฺฌา, สุขุมา ตติยมคฺคญาณวชฺฌา, รูปราคาทโย ปญฺจปิ จตุตฺถมคฺคญาณวชฺฌา เอว.

กิเลเสสุ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา ปฐมมคฺคญาณวชฺฌา, โทโส ตติยมคฺคญาณวชฺโฌ, โลภโมหมานถินอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺปานิ จตุตฺถมคฺคญาณวชฺฌานิ.

มิจฺฉตฺเตสุ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มุสาวาโท มิจฺฉากมฺมนฺโต มิจฺฉาอาชีโวติ อิเม ปฐมมคฺคญาณวชฺฌา, มิจฺฉาสงฺกปฺโป ปิสุณวาจา ผรุสวาจาติ อิเม ตติยมคฺคญาณวชฺฌา, เจตนาเยว เจตฺถ มิจฺฉาวาจาติ เวทิตพฺพา, สมฺผปฺปลาปมิจฺฉาวายามสติสมาธิวิมุตฺติญาณานิ จตุตฺถมคฺคญาณวชฺฌานิ.

โลกธมฺเมสุ ปฏิโฆ ตติยมคฺคญาณวชฺโฌ, อนุนโย จตุตฺถมคฺคญาณวชฺโฌ, ยเส ปสํสาย จ อนุนโย จตุตฺถมคฺคญาณวชฺโฌติ เอเก.

มจฺฉริยานิ ปฐมมคฺคญาณวชฺฌานิ เอว.

วิปลฺลาเสสุ ปน อนิจฺเจ นิจฺจํ, อนตฺตนิ อตฺตาติ จ สญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิวิปลฺลาสา, ทุกฺเข สุขํ, อสุเภ สุภนฺติ ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส จาติ อิเม ปฐมมคฺคญาณวชฺฌา, อสุเภ สุภนฺติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสา ตติยมคฺคญาณวชฺฌา, ทุกฺเข สุขนฺติ จตุตฺถมคฺคญาณวชฺฌา.

คนฺเถสุ สีลพฺพตปรามาสอิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺถา ปฐมมคฺคญาณวชฺฌา, พฺยาปาทกายคนฺโถ ตติยมคฺคญาณวชฺโฌ, อภิชฺฌากายคนฺโถ จตุตฺถมคฺคญาณวชฺโฌว.

อคติโย ปฐมมคฺคญาณวชฺฌา.

อาสเวสุ ทิฏฺฐาสโว ปฐมญาณวชฺโฌ, กามาสโว ตติยญาณวชฺโฌ, อิตเร เทฺว จตุตฺถญาณวชฺฌา. โอฆโยเคสุปิ เอเสว นโย.

นีวรเณสุ วิจิกิจฺฉานีวรณํ ปฐมญาณวชฺฌํ, กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโท กุกฺกุจฺจนฺติ ตีณิ ตติยญาณวชฺฌานิ, ถินมิทฺธอุทฺธจฺจานิ จตุตฺถญาณวชฺฌานิ.

ปรามาโส ปฐมญาณวชฺโฌ.

อุปาทาเนสุ สพฺเพสมฺปิ โลกิยธมฺมานํ วตฺถุกามวเสน ‘‘กามา’’ติ อาคตตฺตา รูปารูเปสุ ราโคปิ กามุปาทาเน ปตติ, ตสฺมา ตญฺจ กามุปาทานํ จตุตฺถญาณวชฺฌํ, เสสานิ ปฐมญาณวชฺฌานิ.

อนุสเยสุ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานุสยา ปฐมญาณวชฺฌา, กามราคปฏิฆานุสยา ตติยญาณวชฺฌา, มานภวราคาวิชฺชานุสยา จตุตฺถญาณวชฺฌา.

มเลสุ โทสมลํ ตติยญาณวชฺฌํ, อิตรานิ จตุตฺถญาณวชฺฌาเนว.

อกุสลกมฺมปเถสุ ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ มิจฺฉาจาโร มุสาวาโท มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อิเม ปฐมญาณวชฺฌา, ปิสุณวาจา ผรุสวาจา พฺยาปาโทติ ตติยญาณวชฺฌา, สมฺผปฺปลาโป อภิชฺฌา จตุตฺถญาณวชฺฌาว.

อกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺโต จาติ ปญฺจ ปฐมญาณวชฺฌา, เทฺว ปฏิฆสมฺปยุตฺตา ตติยญาณวชฺฌา, เสสา จตุตฺถญาณวชฺฌาติ.

ยญฺจ เยน วชฺฌํ, ตํ เตน ปหาตพฺพํ นาม. เตน วุตฺตํ ‘‘เอเตสํ สํโยชนาทีนํ ธมฺมานํ เอตานิ ยถาโยคํ ปหานกรานี’’ติ.

๑๓๗๖. เอเตสุ ญาเณสุ จ เยน เยน,

โย โย หิ ธมฺโม สมุเปติ ฆาตํ;

โส โส อเสเสน จ เตน เตน,

สนฺทสฺสิโต สาธุ มยา ปเนวํ.

กิเลสปหานกฺกมกถายํ.

๑๓๗๗. ปริญฺญาทีนิ กิจฺจานิ, ยานิ วุตฺตานิ สตฺถุนา;

สจฺจาภิสมเย ตานิ, ปวกฺขามิ อิโต ปรํ.

๑๓๗๘. เอเกกสฺส ปเนเตสุ,

ญาณสฺเสกกฺขเณ สิยา;

ปริญฺญา จ ปหานญฺจ,

สจฺฉิกิริยา จ ภาวนา.

๑๓๗๙. ปริญฺญาทีนิ เอตานิ, กิจฺจาเนกกฺขเณ ปน;

ยถาสภาวโต ตานิ, ชานิตพฺพานิ วิญฺญุนา.

๑๓๘๐. ปทีโป หิ ยถา โลเก, อปุพฺพาจริมํ อิธ;

จตฺตาริ ปน กิจฺจานิ, กโรเตกกฺขเณ ปน.

๑๓๘๑. อาโลกญฺจ วิทํเสติ, นาเสติ ติมิรมฺปิ จ;

ปริยาทิยติ เตลญฺจ, วฏฺฏึ ฌาเปติ เอกโต.

๑๓๘๒. เอวํ ตํ มคฺคญาณมฺปิ, อปุพฺพาจริมํ ปน;

จตฺตาริปิ จ กิจฺจานิ, กโรเตกกฺขเณ ปน.

๑๓๘๓. ปริญฺญาภิสมเยเนว, ทุกฺขํ อภิสเมติ โส;

ปหานาภิสมเยเนว, ตถา สมุทยมฺปิ จ.

๑๓๘๔. ภาวนาวิธินาเยว, มคฺคํ อภิสเมติ ตํ;

อารมฺมณกฺริยาเยว, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ โส.

วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘มคฺคสมงฺคิสฺส ญาณํ ทุกฺเขเปตํ ญาณํ, ทุกฺขสมุทเยเปตํ ญาณํ, ทุกฺขนิโรเธเปตํ ญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทายเปตํ ญาณ’’นฺติ. ตตฺถ ยถา ปทีโป วฏฺฏึ ฌาเปติ, เอวํ มคฺคญาณํ ทุกฺขํ ปริชานาติ. ยถา อนฺธการํ นาเสติ, เอวํ สมุทยํ ปชหติ. ยถา อาโลกํ วิทํเสติ, เอวํ สหชาตาทิปจฺจยตาย สมฺมาสงฺกปฺปาทิมคฺคํ ภาเวติ. ยถา เตลํ ปริยาทิยติ, เอวํ กิเลสปริยาทาเนน นิโรธํ สจฺฉิกโรตีติ เวทิตพฺพํ.

๑๓๘๕. อุคฺคจฺฉนฺโต ยถาทิจฺโจ, อปุพฺพาจริมํ ปน;

จตฺตาริ ปน กิจฺจานิ, กโรเตกกฺขเณ อิธ.

๑๓๘๖. โอภาเสติ จ รูปานิ, นาเสติ ติมิรมฺปิ จ;

อาโลกญฺจ วิทํเสติ, สีตญฺจ ปฏิหญฺญติ.

๑๓๘๗. ยถา จ มหตี นาวา, อปุพฺพาจริมํ ปน;

จตฺตาริ ปน กิจฺจานิ, กโรเตกกฺขเณ ปน.

๑๓๘๘. ชหตี โอริมํ ตีรํ, โสตํ ฉินฺทติ สา ปน;

ตถา วหติ ภณฺฑญฺจ, ตีรมปฺเปติ ปาริมํ.

๑๓๘๙. นาวาโยริมตีรสฺส, ยถา ปชหนํ ปน;

ตเถว มคฺคญาณสฺส, ทุกฺขสฺส ปริชานนํ.

๑๓๙๐. ยถา ฉินฺทติ ตํ โสตํ, ตณฺหํ ชหติ ตํ ตถา;

ยถา วหติ ตํ ภณฺฑํ, สหชาตาทินา ปน.

๑๓๙๑. ตเถว ปจฺจยตฺเตน, มคฺคํ ภาเวติ นาม โส;

ยถา ปารํ ปน เอวํ, นิโรธารมฺมณํ ภเว.

๑๓๙๒. โลกุตฺตเรน นิทฺทิฏฺฐา, ยา โลกุตฺตรภาวนา;

สา สงฺเขปนเยเนวํ, มยา สาธุ ปกาสิตา.

๑๓๙๓. โก หิ นาม นโร โลเก,

โลกุตฺตรสุขาวหํ;

ภาวนํ ปน ปญฺญาย,

น จ ภาเวยฺย ปณฺฑิโต.

๑๓๙๔. อิมํ วิทิตฺวา หิตภาวนํ วนํ,

อุเปติ โย เว สุขสํหิตํ หิตํ;

วิธูย จิตฺตสฺส อนุตฺตมํ ตมํ,

อุเปติ จาวิคฺคหกมฺปทํ ปทํ.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร ญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทโส นาม

เตวีสติโม ปริจฺเฉโท.