๑๖. โสฬสโม ปริจฺเฉโท

อภิญฺญานิทฺเทโส

๑๐๔๓. อิโต ปรํ กริสฺสามิ, ปญฺญาสุทฺธิกรํ ปรํ;

ปญฺจนฺนมฺปิ อภิญฺญานํ, มุขมตฺตนิทสฺสนํ.

๑๐๔๔. รูปารูปสมาปตฺตี,

นิพฺพตฺเตตฺวา ปนฏฺฐปิ;

โลกิกาปิ อภิญฺญาโย,

ภาเวตพฺพา วิภาวินา.

๑๐๔๕. จตุตฺถชฺฌานมตฺเตปิ, สุจิณฺณวสินา สตา;

อนุโยคมภิญฺญาสุ, กาตุํ วตฺตติ โยคิโน.

๑๐๔๖. อภิญฺญา นาม ภิกฺขูนํ, สาภิญฺญานํ อนุตฺตโร;

อลงฺกาโร หิ ตาณนฺติ, สตฺถนฺติ จ ปวุจฺจติ.

๑๐๔๗. นิพฺพตฺติตาสฺวภิญฺญาสุ, โยคาวจรภิกฺขุนา;

สมาธิภาวนา หิสฺส, ตทา นิฏฺฐงฺคตา สิยา.

๑๐๔๘. ทิพฺพานิ จกฺขุโสตานิ, อิทฺธิจิตฺตวิชานนํ;

ปุพฺเพนิวาสญาณนฺติ, ปญฺจาภิญฺญา อิมา สิยุํ.

๑๐๔๙. กสิณานุโลมตาทีหิ, จตุทฺทสนเยหิ จ;

ทเมตพฺพมภิญฺญาโย, ปตฺตุกาเมน มานสํ.

๑๐๕๐. ทนฺเต สมาหิเต สุทฺเธ, ปริโยทาเต อนงฺคเณ;

นุปเกฺลเส มุทุภูเต, กมฺมนีเย ฐิตาจเล.

๑๐๕๑. อิติ อฏฺฐงฺคสมฺปนฺเน, จิตฺเต อิทฺธิวิธาย จ;

อภินีหรติ เจ จิตฺตํ, สิชฺฌติทฺธิวิกุพฺพนํ.

๑๐๕๒. อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ, สมาปชฺช ตโต ปน;

วุฏฺฐาย หิ สตํ วาปิ, สหสฺสํ วา ยทิจฺฉติ.

๑๐๕๓. ‘‘สตํ โหมิ สตํ โหมี’’-จฺเจวํ กตฺวาน มานสํ;

อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ, สมาปชฺช ตโต ปน.

๑๐๕๔. วุฏฺฐาย ปุนธิฏฺฐาติ,

สหาธิฏฺฐานเจตสา;

สตํ โหติ หิ โส โยคี,

สหสฺสาทีสฺวยํ นโย.

๑๐๕๕. ปาทกชฺฌานจิตฺตํ ตุ, นิมิตฺตารมฺมณํ สิยา;

ปริกมฺมมนาเนตฺถ, สตารมฺมณิกานิ ตุ.

๑๐๕๖. ตทาธิฏฺฐานจิตฺตมฺปิ, สตารมฺมณเมว ตํ;

ปุพฺเพ วุตฺตปฺปนาจิตฺตํ, วิย โคตฺรภุนนฺตรํ.

๑๐๕๗. ตเมกํ ชายเต ตตฺถ, จตุตฺถชฺฌานิกํ มโน;

ปริกมฺมวิเสโสว, เสสํ ปุพฺพสมํ อิธ.

อิทฺธิวิธญาณํ.

๑๐๕๘. ทิพฺพโสตมิทํ ตตฺถ, ภาเวตพฺพํ กถํ สิยา;

อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ, สมาปชฺช ตโต ปุน.

๑๐๕๙. วุฏฺฐาย ปริกมฺเมน, กามาวจรเจตสา;

สทฺโท อาวชฺชิตพฺโพว, มหนฺโต สุขุโมปิ จ.

๑๐๖๐. ตสฺเสวํ ปน สทฺทสฺส, นิมิตฺตํ มนสิ กุพฺพโต;

ทิพฺพโสตมิทานิสฺส, อุปฺปชฺชิสฺสติ ตํ อิติ.

๑๐๖๑. สทฺเทสฺวญฺญตรํ สทฺทํ, กตฺวา อารมฺมณํ ตโต;

อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธ ตุ, มโนทฺวาราวชฺชเน ปุน.

๑๐๖๒. ชวนานิ หิ ชายนฺเต, ตสฺส จตฺตาริ ปญฺจ วา;

ปุริมาเนตฺถ จิตฺเตสุ, ตีณิ จตฺตาริ วา ปน.

๑๐๖๓. ปริกมฺโมปจารานุ-โลมโคตฺรภุนามกา;

จตุตฺถํ ปญฺจมํ วาปิ, อปฺปนาจิตฺตมีริตํ.

๑๐๖๔. สหชาตํ ตุ ยํ ญาณํ, อปฺปนามานเสน หิ;

ตํ ญาณํ ทิพฺพโสตนฺติ, วทนฺติ สุตโกวิทา.

๑๐๖๕. ถามชาตํ กโรนฺเตน, ตํ ญาณํ เตน โยคินา;

‘‘เอตฺถนฺตรคตํ สทฺทํ, สุณามี’’ติ จ เจตสา.

๑๐๖๖. องฺคุลํ ทฺวงฺคุลํ ภิยฺโย,

วิทตฺถิ รตนํ ตถา;

คาโม เทโส ตโต ยาว,

จกฺกวาฬา ตโต ปรํ.

๑๐๖๗. อิจฺเจวํ ตุ ปริจฺฉิชฺช, วฑฺเฒตพฺพํ ยถากฺกมํ;

เอโส อธิคตาภิญฺโญ, ปาทการมฺมเณน ตุ.

๑๐๖๘. ผุฏฺโฐกาสคเต สทฺเท, สพฺเพ ปน สุณาติ โส;

สุณนฺโต ปาฏิเยกฺกมฺปิ, สลฺลกฺเขตุํ ปโหติ โส.

ทิพฺพโสตญาณํ.

๑๐๖๙. กถํ ปนุปฺปาเทตพฺพํ, เจโตปริยมานสํ;

ทิพฺพจกฺขุวเสเนว, อิทํ ญาณํ ปนิชฺฌติ.

๑๐๗๐. อาโลกํ ปน วฑฺเฒตฺวา, ตสฺมา ทิพฺเพน จกฺขุนา;

หทยํ ปน นิสฺสาย, วตฺตมานํ ตุ โลหิตํ.

๑๐๗๑. ทิสฺวา ปรสฺส วิญฺเญยฺยํ,

โหติ จิตฺตํ ตุ ภิกฺขุนา;

โสมนสฺสยุเต จิตฺเต,

โลหิตํ โลหิตํ สิยา.

๑๐๗๒. โทมนสฺสยุเต จิตฺเต, วตฺตมาเน ตุ กาฬกํ;

อุเปกฺขาสหิเต จิตฺเต, ติลเตลูปมํ สิยา.

๑๐๗๓. ตสฺมา ปรสฺส สตฺตสฺส, ทิสฺวา หทยโลหิตํ;

เจโตปริยญาณํ ตํ, กาตพฺพํ ถามตํ คตํ.

๑๐๗๔. เอวํ ถามคเต ตสฺมึ, ยถานุกฺกมโต ปน;

จิตฺตเมว วิชานาติ, วินา โลหิตทสฺสนํ.

๑๐๗๕. กามาวจรจิตฺตญฺจ, รูปารูเปสุ มานสํ;

สพฺพเมว วิชานาติ, สราคาทิปฺปเภทกํ.

เจโตปริยญาณํ.

๑๐๗๖. ปุพฺเพนิวาสญาเณน, กตฺตพฺพา ตทนุสฺสติ;

ตํ สมฺปาเทตุกาเมน, อาทิกมฺมิกภิกฺขุนา;

ฌานานิ ปน จตฺตาริ, สมาปชฺชานุปุพฺพโต.

๑๐๗๗. อภิญฺญาปาทกชฺฌานา, วุฏฺฐาย หิ ตโต ปุน;

ภิกฺขุนา วชฺชิตพฺพาว, นิสชฺชา สพฺพปจฺฉิมา.

๑๐๗๘. ตโต ปภุติ สพฺพมฺปิ, ปฏิโลมกฺกมา ปน;

สพฺพมาวชฺชิตพฺพํ ตํ, ทิวเส รตฺติยํ กตํ.

๑๐๗๙. ปฏิโลมกฺกเมเนว, ทุติเย ตติเยปิ จ;

ทิวเส ปกฺขมาเสสุ, ตถา สํวจฺฉเรสุปิ.

๑๐๘๐. ยาว อสฺมึ ภเว สนฺธิ, ตาว เตน จ ภิกฺขุนา;

กตมาวชฺชิตพฺพํ ตํ, ปุริมสฺมึ ภเวปิ จ.

๑๐๘๑. จุติกฺขเณปิ นิพฺพตฺตํ, นามรูปญฺจ สาธุกํ;

เอวมาวชฺชิเต ตสฺมึ, นามรูเป ยทา ปน.

๑๐๘๒. ตเทวารมฺมณํ กตฺวา, นามรูปํ จุติกฺขเณ;

มโนทฺวาเร มนกฺกาโร, อุปฺปชฺชติ ตทา ปน.

๑๐๘๓. อาวชฺชเน นิรุทฺธสฺมึ, ตเทวารมฺมณํ ปน;

กตฺวา ชวนจิตฺตานิ, โหนฺติ จตฺตาริ ปญฺจ วา;

ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว, เสสํ เญยฺยํ วิภาวินา.

๑๐๘๔. ปริกมฺมาทินามานิ, ปุริมานิ ภวนฺติ ตุ;

ปจฺฉิมํ อปฺปนาจิตฺตํ, รูปาวจริกํ ภเว.

๑๐๘๕. เตน จิตฺเตน ยํ ญาณํ, สํยุตฺตํ เตน ยา ปน;

สํยุตฺตา สติ สา ปุพฺเพ-นิวาสานุสฺสตีริตา.

ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ.

๑๐๘๖. รูปํ ปสฺสิตุกาเมน, ภิกฺขุนา ทิพฺพจกฺขุนา;

กสิณารมฺมณํ ฌานํ, อภิญฺญาปาทกํ ปน.

๑๐๘๗. อภินีหารกฺขมํ กตฺวา, เตโชกสิณเมว วา;

โอทาตกสิณํ วาปิ, อาโลกกสิณมฺปิ วา.

๑๐๘๘. อิเมสุ กตปุญฺเญหิ, กสิเณสุ จ ตีสุปิ;

อาโลกกสิณํ เอตฺถ, เสฏฺฐนฺติ ปริทีปิตํ.

๑๐๘๙. ตสฺมา ตมิตรํ วาปิ, อุปฺปาเทตฺวา ยถากฺกมํ;

อุปจารภูมิยํเยว, ฐตฺวา ตํ ปน ปณฺฑิโต.

๑๐๙๐. วฑฺเฒตฺวาน ฐเปตพฺพํ, น อุปฺปาเทยฺย อปฺปนํ;

อุปฺปาเทติ สเจ โหติ, ปาทกชฺฌานนิสฺสิตํ.

๑๐๙๑. ฌานสฺส วฑฺฒิตสฺสนฺโต-คตํ รูปํ ตุ โยคินา;

ปสฺสิตพฺพํ ภเว รูปํ, ปสฺสโต ปน ตสฺส ตํ.

๑๐๙๒. ปริกมฺมสฺส วาโร หิ, อติกฺกมติ ตาวเท;

อาโลโกปิ ตโต ตสฺส, ขิปฺปมนฺตรธายติ.

๑๐๙๓. ตสฺมึ อนฺตรหิเต รูป-คตมฺปิ จ น ทิสฺสติ;

เตนาถ ปาทกชฺฌานํ, ปวิสิตฺวา ตโต ปุน.

๑๐๙๔. วุฏฺฐาย ปน อาโลโก, ผริตพฺโพว ภิกฺขุนา;

เอวํ อนุกฺกเมเนว, อาโลโก ถามวา สิยา.

๑๐๙๕. ‘‘อาโลโก เอตฺถ โหตู’’ติ,

ยตฺตกํ ฐานเมว โส;

ปริจฺฉินฺทติ ตตฺเถว,

อาโลโก ปน ติฏฺฐติ.

๑๐๙๖. ทิวสมฺปิ นิสีทิตฺวา, ปสฺสโต โหติ ทสฺสนํ;

ติณุกฺกาย คโต มคฺคํ, ปุริเสตฺถ นิทสฺสนํ.

๑๐๙๗. อุปฺปาทนกฺกโมปิสฺส, ตตฺรายํ ทิพฺพจกฺขุโน;

วุตฺตปฺปการรูปํ ตํ, กตฺวา อารมฺมณํ ปน.

๑๐๙๘. มโนทฺวาเร มนกฺกาเร, ชาเต ยานิ ตเทว จ;

รูปํ อารมฺมณํ กตฺวา, ชายนฺติ ชวนานิ หิ.

๑๐๙๙. กามาวจรจิตฺตานิ, ตานิ จตฺตาริ ปญฺจ วา;

เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว, เสสํ เญยฺยํ วิภาวินา.

๑๑๐๐. อตฺถสาธกจิตฺตํ ตํ, จตุตฺถชฺฌานิกํ มตํ;

ตํจิตฺตสํยุตํ ญาณํ, ทิพฺพจกฺขุนฺติ วุจฺจติ.

๑๑๐๑. อนาคตํสญาณสฺส, ยถากมฺมุปคสฺส จ;

ปริกมฺมํ วิสุํ นตฺถิ, อิชฺฌนฺติ ทิพฺพจกฺขุนา.

๑๑๐๒. จุตูปปาตญาณมฺปิ, ทิพฺพจกฺขุนฺติ วา ปน;

อตฺถโต เอกเมเวทํ, พฺยญฺชเน ปน นานตา.

ทิพฺพจกฺขุญาณํ.

๑๑๐๓. โยธ สุณาติ กโรติ จ จิตฺเต,

คนฺถมิมํ ปรมํ ปน ภิกฺขุ;

โส อภิธมฺมมหณฺณวปารํ,

ยาติ อเนน ตเรน ตริตฺวา.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร อภิญฺญานิทฺเทโส นาม

โสฬสโม ปริจฺเฉโท.