๑๕. ปนฺนรสโม ปริจฺเฉโท

อรูปาวจรสมาธิภาวนานิทฺเทโส

๙๘๐. รูปารูปมตีเตน, รูปารูปาทิเวทินา;

ยานิ จารูปปุญฺญานิ, สรูเปนีริตานิ ตุ.

๙๘๑. เตสํ ทานิ ปวกฺขามิ, ภาวนานยมุตฺตมํ;

โยคาวจรภิกฺขูนํ, หิตตฺถาย สมาสโต.

๙๘๒. ‘‘รูเป โข วิชฺชมานสฺมึ, ทณฺฑาทานาทโย สิยุํ;

อเนกาปิ ปนาพาธา, จกฺขุโรคาทโย’’อิติ.

๙๘๓. รูเป อาทีนวํ ทิสฺวา, รูเป นิพฺพินฺทมานโส;

ตสฺสาติกฺกมนตฺถาย, อรูปํ ปฏิปชฺชติ.

๙๘๔. ตมฺหา กสิณรูปาปิ, โส นิพฺพิชฺช วิสารโท;

อปกฺกมิตุกาโม จ, สูกราภิหโตว สา.

๙๘๕. จตุตฺเถ ปน ฌานสฺมึ, หุตฺวา จิณฺณวสี วสี;

จตุตฺถชฺฌานโต ธีมา, วุฏฺฐาย วิธินา ปุน.

๙๘๖. กโรติ ปนิทํ จิตฺตํ, รูปมารมฺมณํ ยโต;

อาสนฺนโสมนสฺสญฺจ, ถูลสนฺตวิโมกฺขโต.

๙๘๗. อิติ อาทีนวํ ทิสฺวา, จตุตฺเถ ตตฺถ สพฺพโส;

นิกนฺตึ ปริยาทาย, ปฐมารุปฺปญฺจ สนฺตโต.

๙๘๘. จกฺกวาฬปริยนฺตํ, ยตฺตกํ วา ปนิจฺฉติ;

ตตฺตกํ ปตฺถริตฺวาน, ผุฏฺโฐกาสญฺจ เตน ตํ.

๙๘๙. อากาโส อิติ วานนฺโต,

อากาโส อิติ วา ปุน;

มนสา หิ กโรนฺโตว,

อุคฺฆาเฏติ ปวุจฺจติ.

๙๙๐. อุคฺฆาเฏนฺโต หิ กสิณํ, น สํเวลฺเลติ ตํ ปน;

น จุทฺธรติ โส โยคี, ปูวํ วิย กปาลโต.

๙๙๑. เกวลํ ปน ตํ เนว, อาวชฺชติ น เปกฺขติ;

นาวชฺชนฺโต นเปกฺขนฺโต, อุคฺฆาเฏติ หิ นามโส.

๙๙๒. กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ, นิมิตฺตํ ปน ตํว โส;

อากาโส อิติ จิตฺเตน, อาวชฺชติ ปุนปฺปุนํ.

๙๙๓. อาวชฺชโต หิ ตสฺเสวํ,

กโรโต ตกฺกาหตมฺปิ จ;

ปญฺจ นีวรณา ตสฺส,

วิกฺขมฺภนฺติ หิ สพฺพโส.

๙๙๔. อาเสวติ จ ภาเวติ, ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ;

กโรโต ปน ตสฺเสว, สนฺตจิตฺตสฺส โยคิโน.

๙๙๕. ตตฺรากาเส ปนาปฺเปติ, ปฐมารุปฺปมานสํ;

อิธาปิ ปุริเม ภาเค, ตีณิ จตฺตาริ วา ปน.

๙๙๖. ชวนานิ อุเปกฺขาย, สมฺปยุตฺตานิ โหนฺติ หิ;

จตุตฺถํ ปญฺจมํ วาปิ, โหติ อารุปฺปมานสํ.

๙๙๗. ปุน ภาเวตุกาเมน, ทุติยารุปฺปมานสํ;

สุจิณฺณวสินา หุตฺวา, ปฐมารุปฺปมานเส.

๙๙๘. อาสนฺนรูปาวจร-ชฺฌานปจฺจตฺถิกนฺติ จ;

ทุติยารุปฺปจิตฺตํว, น จ สนฺตมิทนฺติ จ.

๙๙๙. เอวมาทีนวํ ทิสฺวา, ปฐมารุปฺปมานเส;

นิกนฺตึ ปริยาทาย, ทุติยํ สนฺตโต ปน.

๑๐๐๐. ตมากาสํ ผริตฺวาน, ปวตฺตมานสํ ปน;

ตญฺจ วิญฺญาณมิจฺเจวํ, กตฺตพฺพํ มนสา พหุํ.

๑๐๐๑. อาวชฺชนญฺจ กตฺตพฺพํ, ตถา ตกฺกาหตมฺปิ จ;

‘‘อนนฺต’’นฺติ ‘‘อนนฺต’’นฺติ, กาตพฺพํ มนสา นิธ.

๑๐๐๒. ตสฺมึ ปน นิมิตฺตสฺมึ, วิจาเรนฺตสฺส มานสํ;

อุปจาเรน ตํ จิตฺตํ, สมาธิยติ โยคิโน.

๑๐๐๓. อาเสวติ จ ภาเวติ, ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ;

ตสฺส เจวํ กโรนฺตสฺส, สติสมฺปนฺนเจตโส.

๑๐๐๔. อากาสํ ผุสวิญฺญาเณ, ทุติยารุปฺปมานสํ;

อปฺเปติ อปฺปนา ยสฺมึ, นโย วุตฺตนโยว โส.

๑๐๐๕. อากาโสยมนนฺโตติ, เอวมากาสเมว ตํ;

ผริตฺวา ปวตฺตวิญฺญาณํ, ‘‘วิญฺญาณญฺจ’’นฺติ วุจฺจติ.

๑๐๐๖. มนกฺการวเสนาปิ, อนนฺตํ ปริทีปิตํ;

‘‘วิญฺญาณานนฺต’’มิจฺเจว, วตฺตพฺพํ ปนิทํ สิยา.

๑๐๐๗. อถ ภาเวตุกาเมน, ตติยารุปฺปมานสํ;

สุจิณฺณวสินา หุตฺวา, ทุติยารุปฺปมานเส.

๑๐๐๘. อาสนฺนปฐมารุปฺป-จิตฺตปจฺจตฺถิกนฺติ จ;

ตติยารุปฺปจิตฺตํว, น จ สนฺตมิทนฺติ จ.

๑๐๐๙. เอวมาทีนวํ ทิสฺวา, ทุติยารุปฺปมานเส;

นิกนฺตึ ปริยาทาย, ตติยํ สนฺตโต ปน.

๑๐๑๐. เอวํ มนสิ กตฺวาน, กาตพฺโพ มนสา ปุน;

ปฐมารุปฺปวิญฺญาณา-ภาโว ตสฺเสว สุญฺญโต.

๑๐๑๑. ตํ ปนากาสวิญฺญาณํ, อกตฺวา มนสา ปุน;

‘‘นตฺถิ นตฺถี’’ติ วาเตน, ‘‘สุญฺญํ สุญฺญ’’นฺติ วา ตโต.

๑๐๑๒. อาวชฺชิตพฺพเมวญฺหิ, กตฺตพฺพํ มนสาปิ จ;

ตกฺกาหตญฺจ กาตพฺพํ, ปุนปฺปุนํว ธีมตา.

๑๐๑๓. ตสฺมึ นิมิตฺเต ตสฺเสวํ, วิจาเรนฺตสฺส มานสํ;

สติ ติฏฺฐติ ภิยฺโยปิ, สมาธิยติ มานสํ.

๑๐๑๔. อาเสวติ จ ภาเวติ, ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ;

ตสฺส เจวํ กโรนฺตสฺส, สติสมฺปนฺนเจตโส.

๑๐๑๕. กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ, ผริตฺวาน สมนฺตโต;

วิญฺญาณสฺส ปวตฺตสฺส, นตฺถิภาเว อภาวเก.

๑๐๑๖. ตติยารุปฺปวิญฺญาณํ,

ตํ ปนาปฺเปติ โยคิโน;

อปฺปนาย นโยเปตฺถ,

โหติ วุตฺตนโยว โส.

๑๐๑๗. อากาสคตวิญฺญาณํ, ทุติยารุปฺปจกฺขุนา;

ปสฺสนฺโต วิหริตฺวาน, ‘‘นตฺถิ นตฺถี’’ติอาทินา.

๑๐๑๘. ปริกมฺมมนกฺกาเร, ตสฺมึ อนฺตรหิเต ปน;

ตสฺสาปคมมตฺตํว, ปสฺสนฺโต วสตี จ โส.

๑๐๑๙. สนฺนิปาตํ ยถา โกจิ, ทิสฺวา สงฺฆสฺส กตฺถจิ;

คเต สงฺเฆ ตุ ตํ ฐานํ, สุญฺญเมวานุปสฺสติ.

๑๐๒๐. ปุน ภาเวตุกาเมน, จตุตฺถารุปฺปมานสํ;

สุจิณฺณวสินา หุตฺวา, ตติยารุปฺปมานเส.

๑๐๒๑. อาสนฺนทุติยารุปฺป-จิตฺตปจฺจตฺถิกนฺติ จ;

จตุตฺถารุปฺปจิตฺตํว, น จ สนฺตมิทนฺติ จ.

๑๐๒๒. เอวมาทีนวํ ทิสฺวา, ตติยารุปฺปมานเส;

นิกนฺตึ ปริยาทาย, จตุตฺถํ สนฺตโต ปน.

๑๐๒๓. เอวํ มนสิ กตฺวาน, ปุน ตตฺเถว ธีมตา;

อภาวารมฺมณํ กตฺวา, สมฺปวตฺตมิทํ มโน.

๑๐๒๔. ‘‘สนฺตํ สนฺตมิทํ จิตฺต’’-มิจฺเจวํ ตํ ปุนปฺปุนํ;

โหติ อาวชฺชิตพฺพญฺจ, กาตพฺพํ มนสาปิ จ.

๑๐๒๕. ตสฺมึ นิมิตฺเต ตสฺเสวํ, วิจาเรนฺตสฺส มานสํ;

สติ ติฏฺฐติ ภิยฺโยปิ, สมาธิยติ มานสํ.

๑๐๒๖. อาเสวติ จ ภาเวติ, ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ;

ตสฺส เจวํ กโรนฺตสฺส, สติสมฺปนฺนเจตโส.

๑๐๒๗. ตติยารุปฺปสงฺขาต-ขนฺเธสุ จ จตูสุปิ;

จตุตฺถารุปฺปวิญฺญาณํ, ตํ ปนาปฺเปติ โยคิโน.

๑๐๒๘. อปฺปนาย นโยเปตฺถ, เหฏฺฐา วุตฺตนยูปโม;

อปิเจตฺถ วิเสโสยํ, เวทิตพฺโพ วิภาวินา.

๑๐๒๙. ‘‘อโห สนฺตา วตาย’’นฺติ, สมาปตฺติ ปทิสฺสติ;

ยา ปนาภาวมตฺตมฺปิ, กตฺวา ฐสฺสติ โคจรํ.

๑๐๓๐. สนฺตารมฺมณตาเยว, ‘‘สนฺตาย’’นฺติ วิปสฺสติ;

สนฺตโต เจ มนกฺกาโร, กถญฺจ สมติกฺกโม.

๑๐๓๑. อนาปชฺชิตุกามตฺตา, โหเตว สมติกฺกโม;

‘‘สมาปชฺชามหเมต’’-มิจฺจาโภโค น วิชฺชติ.

๑๐๓๒. สนฺตโต ตํ กโรนฺโต หิ, มนสา สุขุมํ ปรํ;

อสญฺญํ ปน ทุพฺพลฺยํ, ปาปุณาติ มหคฺคตํ.

๑๐๓๓. เนวสญฺญี จ นาสญฺญี,

ยาย สญฺญาย โหติ โส;

น เกวลํ ตุ สญฺญาว,

เอทิสี อถ โข ปน.

๑๐๓๔. เอวเมว ภวนฺเตตฺถ, สุขุมา เวทนาทโย;

ปตฺตมกฺขนเตเลน, มคฺคสฺมึ อุทเกน จ.

๑๐๓๕. สาเวตพฺโพ อยํ อตฺโถ, จตุตฺถารุปฺปโพธเน;

ปฏุสญฺญาย กิจฺจสฺส, เนวกฺกรณโต อยํ.

๑๐๓๖. ‘‘เนวสญฺญา’’ติ นิทฺทิฏฺฐา, จตุตฺถารุปฺปสมฺภวา;

ปฏุสญฺญาย กิจฺจํ สา, กาตุํ สกฺโกติ เนว จ.

๑๐๓๗. ยถา ทหนกิจฺจํ ตุ, เตโชธาตุ สุโขทเก;

สา สงฺขาราวเสสตฺตา, สุขุมตฺเตน วิชฺชติ;

ตสฺมา ปน จ สา สญฺญา, ‘‘นาสญฺญา’’ติ ปวุจฺจติ.

๑๐๓๘. เอตา หิ รูปมากาสํ,

วิญฺญาณํ ตทภาวกํ;

อติกฺกมิตฺวา กมโต,

จตสฺโส โหนฺติ อาห จ.

๑๐๓๙. ‘‘อารมฺมณาติกฺกมโต, จตสฺโสปิ ภวนฺติมา;

องฺคาติกฺกมเมตาสํ, น อิจฺฉนฺติ วิภาวิโน.

๑๐๔๐. สุปณีตตรา โหนฺติ,

ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา อิธ;

อุปมา ตตฺถ วิญฺเญยฺยา,

ปาสาทตลสาฏิกา’’ติ.

๑๐๔๑. สงฺเขเปน มยารุปฺป-สมาปตฺตินโย อยํ;

ทสฺสิโต ทสฺสิโต สุทฺธ-ทสฺสินา ปิยทสฺสินา.

๑๐๔๒. รูปารูปชฺฌานสมาปตฺติวิธานํ,

ชานาติมํ สารตรํ โย ปน ภิกฺขุ;

รูปารูปชฺฌานสมาปตฺตีสุ ทกฺโข,

รูปารูปํ ยาติ ภวํ โส อภิภุยฺย.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร อรูปาวจรสมาธิภาวนานิทฺเทโส นาม

ปนฺนรสโม ปริจฺเฉโท.