๑๓. เตรสโม ปริจฺเฉโท

การกปฏิเวธนิทฺเทโส

เอตฺถาห – นิทฺทิฏฺฐา กุสลาทโย นาม ธมฺมา, น ปเนเตสํ การโก อตฺตา นิทฺทิฏฺโฐ. ตสฺส หิ การกสฺส เวทกสฺส อตฺตโน อภาเว กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ อภาโว สิยา, เตสมภาเว ตทายตฺตวุตฺตีนํ เตสํ วิปากานมภาโว โหติ, ตสฺมา กุสลาทีนํ ธมฺมานํ เทสนา นิรตฺถิกาติ? อตฺร วุจฺจเต – นายํ นิรตฺถิกา, สาตฺถิกาวายํ เทสนา. ยทิ การกสฺสาภาวา กุสลาทีนมภาโว สิยา, ตสฺส ปริกปฺปิตสฺส อตฺตโนปิ อภาโว สิยา. กึ การณนฺติ เจ? ตสฺส อตฺตโน อญฺญสฺส การกสฺสาภาวโต. การกาภาเวปิ กตฺตา อตฺตา อตฺถีติ เจ? ตถา กุสลาทีนมฺปิ อสติปิ กตฺตริ อตฺถิตา อุปคนฺตพฺพา, กุโตยํ ตว ตตฺถานุโรโธ, อิธ วิโรโธติ. อถาปิ ยถา ปน โลเก การกาภาเวปิ ปถวีอาปเตชอุตุอาทโย ปฏิจฺจ องฺกุราทีนํ อภินิพฺพตฺติ ทิสฺสติ, ตถา เอเตสมฺปิ กุสลาทีนํ ธมฺมานํ เหตุปจฺจยสามคฺคิยา อภินิพฺพตฺติ โหตีติ เวทิตพฺพา.

อถาปิ เจตฺถ ตสฺสา ปญฺญาย ปริกปฺปิโต นิจฺโจ ธุโว กุสลาทีนํ กตฺตา อตฺตา ปรมตฺถโต อตฺถีติ เจ? ตมุปปริกฺขิสฺสาม ตาว, โส ปน ตาว อตฺตา การโก เวทโก กึ สเจตโน วา, อุทาหุ อเจตโน วาติ? กิญฺเจตฺถ – ยทิ อเจตโน สิยา, ปาการตรุปาสาณสทิโส สิยา. ตสฺส การกเวทกตฺตาภาโว สิยา. ยทิ สเจตโน, โส เจตนาย อญฺโญ วา สิยา, อนญฺโญ วา. อถานญฺโญ, เจตนาย นาเส อตฺตโนปิ นาโส สิยา. กึ การณนฺติ เจ? เจตนาย อนญฺญตฺตา.

อถาปิ ภวโต อธิปฺปาโย เอวํ สิยา, อตฺตโน ปน นาโส น ภวติ นิจฺจตฺตา, เจตนายเยว นาโส ภวตีติ? วุจฺจเต – อตฺตโน อนาเส สติ เจตนายปิ นาโส น ภวติ. กึ การณนฺติ เจ? เจตนาย อนญฺญตฺตา. เจตนตฺตานํ อนญฺญตฺเต สติ เจตนายเยว นาโส ภวติ, น อตฺตโนติ อยุตฺตเมตํ. อถ เจตนายเยว วินาเส วิเสสการณํ นตฺถิ, อตฺตาว นสฺสตุ, ติฏฺฐตุ เจตนา. อถ เจตนาย นาเส อตฺตโน นาโส น ภวตีติ เจ? เจตนาย อตฺตา อญฺโญ สิยา. อถ อญฺญสฺส อตฺตสฺส นาเส สติ สยํ นาโส น ภวติ, เอวญฺจ สติ ‘‘เจตนาย อนญฺโญ อตฺตา’’ติ ตว ปฏิญฺญา หีนา. อถาปิ เจตนตฺตานํ อนญฺญตฺเต สติ อตฺตโน อนาโส เจตนายปิ อนาโส ภวตุ. อถ น ภวติ, ปฏิญฺญา หีนา. อถ วุตฺตปฺปการโต วิปรีตํ วา สิยา, อตฺตา นสฺสตุ, เจตนา ติฏฺฐตุ. อถ ปน เอวํ น ภวตีติ เจ? อนญฺญตฺตปกฺขํ ปริจฺจช. อถ ปน น ปริจฺจชสิ, ปฏิญฺญาหีโน ภวสิ.

อถายํ ภวโต อธิปฺปาโย สิยา ‘‘นายํ มม อตฺตา เจตนาย อนญฺโญ, อญฺโญเยวา’’ติ? ตตฺร วุจฺจเต – อิธ ปน อญฺญตฺตํ ทุวิธํ โหติ ลกฺขณกตมญฺญตฺตญฺจ เทสนฺตรกตมญฺญตฺตญฺจาติ. ตตฺถ กึ ตฺวํ เจตนตฺตานํ ลกฺขณกตมญฺญตฺตํ วเทสิ, อุทาหุ เทสนฺตรกตมญฺญตฺตนฺติ? อหํ ลกฺขณกตมญฺญตฺตํ วทามีติ. ยถา หิ รูปรสคนฺธาทีนเมกเทเส วตฺตมานานมฺปิ ลกฺขณโต อญฺญตฺตํ โหติ, เอวํ เจตนตฺตานเมกเทเส วตฺตมานานมฺปิ ลกฺขณโต อญฺญตฺตํ โหติ, ตสฺมา ลกฺขณกตมญฺญตฺตํ วทามีติ. ตตฺร วุจฺจเต – ยถา หิ ชาตเวทสฺส ฑยฺหมาเน อามกสงฺฆเฏ อามกวณฺณวินาเส รสาทีนํ วินาโส ภวติ, ตเถว เจตนาย วินาเส อตฺตโนปิ วินาโส สิยา. กึ การณนฺติ เจ? รูปรสาทีนํ วิย เอกเทสตฺตาติ.

อเถวํ ภวโต มติ สิยา ‘‘เอกเทสตฺเต สติปิ อตฺตโน ปน นาโส น ภวติ, เจตนายเยว วินาโส ภวตี’’ติ? อตฺร วุจฺจเต – อตฺตโน อนาเส เจตนายปิ อนาโสว โหติ. กึ การณนฺติ เจ? รูปรสาทีนํ วิย อวินิพฺโภคโต. อถ สมาเน เอกเทสตฺเต อวินิพฺโภคภาเวปิ เกน เหตุนา เจตนาย เอว นาโส ภวติ, น ปน อตฺตโน. อถ วิเสสการณํ นตฺถิ, ตว ลทฺธิยา อตฺตาว นสฺสตุ, ติฏฺฐตุ เจตนา. อถ เจตนาย นาเส อตฺตโน นาโส น ภวติ, อุภินฺนํ เอกเทสตา นตฺถิ. เอวญฺจ สติ โก โทโสติ เจ? ยํ ปน ตยา วุตฺตํ, ยถา รูปรสคนฺธาทีนํ เอกเทเส วตฺตมานานมฺปิ ลกฺขณโต อญฺญตฺตํ, ตถา เจตนตฺตานเมกเทเส วตฺตมานานมฺปิ ลกฺขณโต อญฺญตฺตนฺติ? ตมยุตฺตนฺติ ตว ปฏิญฺญา หีนา. อถ รูปรสาทีนํ วิย สมาเนปิ เอกเทสตฺเต ยทิ อตฺตโน อนาเส เจตนายปิ อนาโส น ภวติ, ปฏิญฺญาหีโน อสิ. อถ วุตฺตปฺปการโต วิปรีตํ วา สิยา, ตว อตฺตา นสฺสตุ, เจตนา ติฏฺฐตุ. อเถวํ น ภวตีติ เจ? เอกเทสตาว นตฺถีติ.

อถ เทสนฺตรกตมญฺญตฺตํ วเทสิ, เจตนตฺตานํ อญฺญตฺเต สติ ฆฏปฏสกฏเคหาทีนํ วิย อญฺญตฺตํ สิยา. เจตนาย วินา อนญฺญตา เต อตฺตา น ฆเฏน วินา ปโฏ วิย อญฺโญ สิยา. อญฺโญ จ หิ ฆโฏ อญฺโญ จ ปโฏติ? น, เอวญฺจ สติ โก โทโสติ เจ? ‘‘อเจตโน อตฺตา’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตโทสโต น ปริมุจฺจตีติ. ตสฺมา ปรมตฺถโต น โกจิ กตฺตา วา เวทโก วา อตฺตา อตฺถีติ ทฏฺฐพฺพนฺติ.

ยทิ เอวํ อถ กสฺมา ภควตา –

๗๗๙. ‘‘อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ,

โส จ สนฺธาวตี นโร;

โส จ กโรติ เวเทติ,

สุขทุกฺขํ สยํกต’’นฺติ จ.

๗๘๐. ‘‘สตฺโต สํสารมาปนฺโน,

ทุกฺขมสฺส มหพฺภยํ;

อตฺถิ มาตา อตฺถิ ปิตา,

อตฺถิ สตฺโตปปาติโก’’ติ จ.

๗๘๑. ‘‘ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา,

ภารหาโร จ ปุคฺคโล;

ภาราทานํ ทุกฺขํ โลเก,

ภารนิกฺเขปนํ สุข’’นฺติ จ.

๗๘๒. ‘‘ยญฺหิ กโรติ ปุริโส,

กาเยน วาจา อุท เจตสา;

ตญฺหิ ตสฺส สกํ โหติ,

ตญฺจ อาทาย คจฺฉตี’’ติ จ.

๗๘๓. ‘‘เอกสฺเสเกน กปฺเปน,

ปุคฺคลสฺสฏฺฐิสญฺจโย;

สิยา ปพฺพตสโม ราสิ,

อิติ วุตฺตํ มเหสินา’’ติ จ.

๗๘๔. ‘‘อสทฺโธ อกตญฺญู จ,

สนฺธิจฺเฉโท จ โย นโร;

หตาวกาโส วนฺตาโส,

ส เว อุตฺตมโปริโส’’ติ จ. –

วุตฺตนฺติ. สจฺจํ เอวํ วุตฺตํ ภควตา, ตญฺจ โข สมฺมุติวเสน, น ปรมตฺถโต. นนุ ภควตา อิทมฺปิ วุตฺตํ –

๗๘๕. ‘‘กึ นุ สตฺโตติ ปจฺเจสิ, มาร ทิฏฺฐิคตํ นุ เต;

สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, นยิธ สตฺตุปลพฺภตี’’ติ จ.

๗๘๖. ‘‘ยถาปิ องฺคสมฺภารา,

โหติ สทฺโท รโถ อิติ;

เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ,

โหติ สตฺโตติ สมฺมุตี’’ติ จ.

ตสฺมา น วจนมตฺตเมวาวลมฺพิตพฺพํ, น จ ทฬฺหมูฬฺหคาหินา จ ภวิตพฺพํ, ครุกุลมุปเสวิตฺวา สุตฺตปทานํ อธิปฺปาโย ชานิตพฺโพ, สุตฺตปเทสุ อภิโยโค กาตพฺโพ. เทฺว สจฺจานิ ภควตา วุตฺตานิ – ‘‘สมฺมุติสจฺจํ, ปรมตฺถสจฺจญฺจา’’ติ. ตสฺมา เทฺวปิ สมฺมุติปรมตฺถสจฺจานิ อสงฺกรโต ญาตพฺพานิ. เอวํ อสงฺกรโต ญตฺวา โกจิ การโก วา เวทโก วา นิจฺโจ ธุโว อตฺตา ปรมตฺถโต นตฺถีติ อุปปริกฺขิตฺวา ปจฺจยสามคฺคิยา ธมฺมานํ ปวตฺตึ สลฺลกฺเขตฺวา ปณฺฑิเตน กุลปุตฺเตน อตฺถกาเมน ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ.

๗๘๗. โย อิมํ คนฺถํ อจฺจนฺตํ, จินฺเตติ สตตมฺปิ โส;

กเมน ปรมา ปญฺญา, ตสฺส คจฺฉติ เวปุลํ.

๗๘๘. อติมติกรมาธินีหรํ,

วิมติวินาสกรํ ปิยกฺกรํ;

ปฐติ สุณติ โย สทา อิมํ,

วิกสติ ตสฺส มตีธ ภิกฺขุโน.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร การกปฏิเวธนิทฺเทโส นาม

เตรสโม ปริจฺเฉโท.