๒. เจตสิกปริจฺเฉโท

สมฺปโยคลกฺขณํ

๑. เอกุปฺปาทนิโรธา จ, เอกาลมฺพณวตฺถุกา.

เจโตยุตฺตา ทฺวิปญฺญาส, ธมฺมา เจตสิกา มตา.

อญฺญสมานเจตสิกํ

๒. กถํ? ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา เอกคฺคตา ชีวิตินฺทฺริยํ มนสิกาโร เจติ สตฺติเม เจตสิกา สพฺพจิตฺตสาธารณา นาม.

๓. วิตกฺโก วิจาโร อธิโมกฺโข วีริยํ ปีติ ฉนฺโท จาติ ฉ อิเม เจตสิกา ปกิณฺณกา นาม.

๔. เอวเมเต เตรส เจตสิกา อญฺญสมานาติ เวทิตพฺพา.

อกุสลเจตสิกํ

๕. โมโห อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ อุทฺธจฺจํ โลโภ ทิฏฺฐิ มาโน โทโส อิสฺสา มจฺฉริยํ กุกฺกุจฺจํ ถินํ มิทฺธํ วิจิกิจฺฉา เจติ จุทฺทสิเม เจตสิกา อกุสลา นาม.

โสภนเจตสิกํ

๖. สทฺธา สติ หิรี โอตฺตปฺปํ อโลโภ อโทโส ตตฺรมชฺฌตฺตตา กายปสฺสทฺธิ จิตฺตปสฺสทฺธิ กายลหุตา จิตฺตลหุตา กายมุทุตา จิตฺตมุทุตา กายกมฺมญฺญตา จิตฺตกมฺมญฺญตา กายปาคุญฺญตา จิตฺตปาคุญฺญตา กายุชุกตา จิตฺตุชุกตา เจติ เอกูนวีสติเม เจตสิกา โสภนสาธารณา นาม.

๗. สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว เจติ ติสฺโส วิรติโย นาม.

๘. กรุณา มุทิตา อปฺปมญฺญาโย นามาติ สพฺพถาปิ ปญฺญินฺทฺริเยน สทฺธึ ปญฺจวีสติเม เจตสิกา โสภนาติ เวทิตพฺพา.

๙. เอตฺตาวตา จ –

เตรสญฺญสมานา จ, จุทฺทสากุสลา ตถา;

โสภนา ปญฺจวีสาติ, ทฺวิปญฺญาส ปวุจฺจเร.

สมฺปโยคนโย

๑๐. เตสํ จิตฺตาวิยุตฺตานํ, ยถาโยคมิโต ปรํ.

จิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺเจกํ, สมฺปโยโค ปวุจฺจติ.

๑๑. สตฺต สพฺพตฺถ ยุชฺชนฺติ, ยถาโยคํ ปกิณฺณกา.

จุทฺทสากุสเลเสฺวว, โสภเนเสฺวว โสภนา.

อญฺญสมานเจตสิกสมฺปโยคนโย

๑๒. กถํ? สพฺพจิตฺตสาธารณา ตาว สตฺติเม เจตสิกา สพฺเพสุปิ เอกูนนวุติจิตฺตุปฺปาเทสุ ลพฺภนฺติ.

๑๓. ปกิณฺณเกสุ ปน วิตกฺโก ตาว ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตกามาวจรจิตฺเตสุ เจว เอกาทสสุ ปฐมชฺฌานจิตฺเตสุ เจติ ปญฺจปญฺญาสจิตฺเตสุ อุปฺปชฺชติ.

๑๔. วิจาโร ปน เตสุ เจว เอกาทสสุ ทุติยชฺฌานจิตฺเตสุ จาติ ฉสฏฺฐิจิตฺเตสุ.

๑๕. อธิโมกฺโข ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวิจิกิจฺฉาสหคตวชฺชิตจิตฺเตสุ.

๑๖. วีริยํ ปญฺจทฺวาราวชฺชนทฺวิปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณวชฺชิตจิตฺเตสุ.

๑๗. ปีติ โทมนสฺสุเปกฺขาสหคตกายวิญฺญาณจตุตฺถชฺฌานวชฺชิตจิตฺเตสุ.

๑๘. ฉนฺโท อเหตุกโมมูหวชฺชิตจิตฺเตสูติ.

๑๙. เต ปน จิตฺตุปฺปาทา ยถากฺกมํ –

ฉสฏฺฐิ ปญฺจปญฺญาส, เอกาทส จ โสฬส;

สตฺตติ วีสติ เจว, ปกิณฺณกวิวชฺชิตา.

ปญฺจปญฺญาส ฉสฏฺฐิฏฺฐสตฺตติ ติสตฺตติ;

เอกปญฺญาส เจกูนสตฺตติ สปกิณฺณกา.

อกุสลเจตสิกสมฺปโยคนโย

๒๐. อกุสเลสุ ปน โมโห อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ อุทฺธจฺจญฺจาติ จตฺตาโรเม เจตสิกา สพฺพากุสลสาธารณา นาม, สพฺเพสุปิ ทฺวาทสา กุสเลสุ ลพฺภนฺติ.

๒๑. โลโภ อฏฺฐสุ โลภสหคตจิตฺเตเสฺวว ลพฺภติ.

๒๒. ทิฏฺฐิ จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ.

๒๓. มาโน จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ.

๒๔. โทโส อิสฺสา มจฺฉริยํ กุกฺกุจฺจญฺจาติ ทฺวีสุ ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺเตสุ.

๒๕. ถินมิทฺธํ ปญฺจสุ สสงฺขาริกจิตฺเตสุ.

๒๖. วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาสหคตจิตฺเตเยวาติ.

๒๗. สพฺพาปุญฺเญสุ จตฺตาโร,

โลภมูเล ตโย คตา;

โทสมูเลสุ จตฺตาโร,

สสงฺขาเร ทฺวยํ ตถา.

วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉา-จิตฺเต จาติ จตุทฺทส;

ทฺวาทสากุเลเสฺวว, สมฺปยุชฺชนฺติ ปญฺจธา.

โสภนเจตสิกสมฺปโยคนโย

๒๘. โสภเนสุ ปน โสภนสาธารณา ตาว เอกูนวีสติเม เจตสิกา สพฺเพสุปิ เอกูนสฏฺฐิโสภนจิตฺเตสุ สํวิชฺชนฺติ.

๒๙. วิรติโย ปน ติสฺโสปิ โลกุตฺตรจิตฺเตสุ สพฺพถาปิ นิยตา เอกโตว ลพฺภนฺติ, โลกิเยสุ ปน กามาวจรกุสเลเสฺวว กทาจิ สนฺทิสฺสนฺติ วิสุํ วิสุํ.

๓๐. อปฺปมญฺญาโย ปน ทฺวาทสสุ ปญฺจมชฺฌานวชฺชิตมหคฺคตจิตฺเตสุ เจว กามาวจรกุสเลสุ จ สเหตุกกามาวจรกิริยจิตฺเตสุ จาติ อฏฺฐวีสติจิตฺเตเสฺวว กทาจิ นานา หุตฺวา ชายนฺติ, อุเปกฺขาสหคเตสุ ปเนตฺถ กรุณามุทิตา น สนฺตีติ เกจิ วทนฺติ.

๓๑. ปญฺญา ปน ทฺวาทสสุ ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรจิตฺเตสุ เจว สพฺเพสุปิ ปญฺจตึสมหคฺคตโลกุตฺตรจิตฺเตสุ จาติ สตฺตจตฺตาลีสจิตฺเตสุ สมฺปโยคํ คจฺฉตีติ.

๓๒. เอกูนวีสติ ธมฺมา, ชายนฺเตกูนสฏฺฐิสุ.

ตโย โสฬสจิตฺเตสุ, อฏฺฐวีสติยํ ทฺวยํ.

ปญฺญา ปกาสิตา, สตฺตจตฺตาลีสวิเธสุปิ;

สมฺปยุตฺตา จตุเธวํ, โสภเนเสฺวว โสภนา.

๓๓. อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺจ-วิรติกรุณาทโย.

นานา กทาจิ มาโน จ, ถิน มิทฺธํ ตถา สห.

๓๔. ยถาวุตฺตานุสาเรน, เสสา นิยตโยคิโน.

สงฺคหญฺจ ปวกฺขามิ, เตสํ ทานิ ยถารหํ.

สงฺคหนโย

๓๕. ฉตฺตึสานุตฺตเร ธมฺมา, ปญฺจตึส มหคฺคเต.

อฏฺฐตึสาปิ ลพฺภนฺติ, กามาวจรโสภเน.

สตฺตวีสติปุญฺญมฺหิ, ทฺวาทสาเหตุเกติ จ;

ยถาสมฺภวโยเคน, ปญฺจธา ตตฺถ สงฺคโห.

โลกุตฺตรจิตฺตสงฺคหนโย

๓๖. กถํ? โลกุตฺตเรสุ ตาว อฏฺฐสุ ปฐมชฺฌานิกจิตฺเตสุ อญฺญสมานา เตรส เจตสิกา, อปฺปมญฺญาวชฺชิตา เตวีสติ โสภนเจตสิกา เจติ ฉตฺตึส ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, ตถา ทุติยชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวชฺชา, ตติยชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวิจารวชฺชา, จตุตฺถชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวิจารปีติวชฺชา, ปญฺจมชฺฌานิกจิตฺเตสุปิ อุเปกฺขาสหคตา เต เอว สงฺคยฺหนฺตีติ สพฺพถาปิ อฏฺฐสุ โลกุตฺตรจิตฺเตสุ ปญฺจกชฺฌานวเสน ปญฺจธาว สงฺคโห โหตีติ.

๓๗. ฉตฺตึส ปญฺจตึส จ, จตุตฺตึส ยถากฺกมํ.

เตตฺตึสทฺวยมิจฺเจวํ, ปญฺจธานุตฺตเร ฐิตา.

มหคฺคตจิตฺตสงฺคหนโย

๓๘. มหคฺคเตสุ ปน ตีสุ ปฐมชฺฌานิกจิตฺเตสุ ตาว อญฺญสมานา เตรส เจตสิกา, วิรติตฺตยวชฺชิตา ทฺวาวีสติ โสภนเจตสิกา เจติ ปญฺจตึส ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, กรุณามุทิตา ปเนตฺถ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพา, ตถา ทุติยชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวชฺชา, ตติยชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวิจารวชฺชา, จตุตฺถชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวิจารปีติวชฺชา, ปญฺจมชฺฌานิกจิตฺเตสุ ปน ปนฺนรสสุ อปฺปมญฺญาโย น ลพฺภนฺตีติ สพฺพถาปิ สตฺตวีสติมหคฺคตจิตฺเตสุ ปญฺจกชฺฌานวเสน ปญฺจธาว สงฺคโห โหตีติ.

๓๙. ปญฺจตึส จตุตฺตึส, เตตฺตึส จ ยถากฺกมํ.

พาตฺตึส เจว ตึเสติ, ปญฺจธาว มหคฺคเต.

กามาวจรโสภนจิตฺตสงฺคหนโย

๔๐. กามาวจรโสภเนสุ ปน กุสเลสุ ตาว ปฐมทฺวเย อญฺญสมานา เตรส เจตสิกา, ปญฺจวีสติ โสภนเจตสิกา เจติ อฏฺฐตึส ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, อปฺปมญฺญาวิรติโย ปเนตฺถ ปญฺจปิ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพา, ตถา ทุติยทฺวเย ญาณวชฺชิตา, ตติยทฺวเย ญาณสมฺปยุตฺตา ปีติวชฺชิตา, จตุตฺถทฺวเย ญาณปีติวชฺชิตา เต เอว สงฺคยฺหนฺติ. กิริยจิตฺเตสุปิ วิรติวชฺชิตา ตเถว จตูสุปิ ทุเกสุ จตุธาว สงฺคยฺหนฺติ. ตถา วิปาเกสุ จ อปฺปมญฺญาวิรติวชฺชิตา เต เอว สงฺคยฺหนฺตีติ สพฺพถาปิ จตุวีสติกามาวจรโสภนจิตฺเตสุ ทุกวเสน ทฺวาทสธาว สงฺคโห โหตีติ.

๔๑. อฏฺฐตึส สตฺตตึส, ทฺวยํ ฉตฺตึสกํ สุเภ.

ปญฺจตึส จตุตฺตึส, ทฺวยํ เตตฺตึสกํ กฺริเย;

เตตฺตึส ปาเก พาตฺตึส, ทฺวเยกตึสกํ ภเว;

สเหตุกามาวจรปุญฺญ-ปากกฺริยามเน.

๔๒. นวิชฺชนฺเตตฺถ วิรตี, กฺริเยสุ จ มหคฺคเต.

อนุตฺตเร อปฺปมญฺญา, กามปาเก ทฺวยํ ตถา;

อนุตฺตเร ฌานธมฺมา, อปฺปมญฺญา จ มชฺฌิเม;

วิรตี ญาณปีตี จ, ปริตฺเตสุ วิเสสกา.

อกุสลจิตฺตสงฺคหนโย

๔๓. อกุสเลสุ ปน โลภมูเลสุ ตาว ปฐเม อสงฺขาริเก อญฺญสมานา เตรส เจตสิกา, อกุสลสาธารณา จตฺตาโร จาติ สตฺตรส โลภทิฏฺฐีหิ สทฺธึ เอกูนวีสติ ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ.

๔๔. ตเถว ทุติเย อสงฺขาริเก โลภมาเนน.

๔๕. ตติเย ตเถว ปีติวชฺชิตา โลภทิฏฺฐีหิ สห อฏฺฐารส.

๔๖. จตุตฺเถ ตเถว โลภมาเนน.

๔๗. ปญฺจเม ปน ปฏิฆสมฺปยุตฺเต อสงฺขาริเก โทโส อิสฺสา มจฺฉริยํ กุกฺกุจฺจญฺจาติ จตูหิ สทฺธึ ปีติวชฺชิตา เต เอว วีสติ ธมฺมา สงฺคยฺหนฺติ, อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานิ ปเนตฺถ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพานิ.

๔๘. สสงฺขาริกปญฺจเกปิ ตเถว ถินมิทฺเธน วิเสเสตฺวา โยเชตพฺพา.

๔๙. ฉนฺทปีติวชฺชิตา ปน อญฺญสมานา เอกาทส, อกุสลสาธารณา จตฺตาโร จาติ ปนฺนรส ธมฺมา อุทฺธจฺจสหคเต สมฺปยุชฺชนฺติ.

๕๐. วิจิกิจฺฉาสหคตจิตฺเต จ อธิโมกฺขวิรหิตา วิจิกิจฺฉาสหคตา ตเถว ปนฺนรส ธมฺมา สมุปลพฺภนฺตีติ สพฺพถาปิ ทฺวาทสากุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺเจกํ โยชิยมานาปิ คณนวเสน สตฺตธาว สงฺคหิตา ภวนฺตีติ.

๕๑. เอกูนวีสาฏฺฐารส, วีเสกวีส วีสติ.

ทฺวาวีส ปนฺนรเสติ, สตฺตธา กุสเลฐิตา.

๕๒. สาธารณา จ จตฺตาโร, สมานา จ ทสาปเร.

จุทฺทเสเต ปวุจฺจนฺติ, สพฺพากุสลโยคิโน.

อเหตุกจิตฺตสงฺคหนโย

๕๓. อเหตุเกสุ ปน หสนจิตฺเต ตาว ฉนฺทวชฺชิตา อญฺญสมานา ทฺวาทส ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ.

๕๔. ตถา โวฏฺฐพฺพเน ฉนฺทปีติวชฺชิตา.

๕๕. สุขสนฺตีรเณ ฉนฺทวีริยวชฺชิตา.

๕๖. มโนธาตุตฺติกาเหตุกปฏิสนฺธิยุคเฬ ฉนฺทปีติวีริยวชฺชิตา.

๕๗. ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณ ปกิณฺณกวชฺชิตา เตเยว สงฺคยฺหนฺตีติ สพฺพถาปิ อฏฺฐารสสุ อเหตุเกสุ คณนวเสน จตุธาว สงฺคโห โหตีติ.

๕๘. ทฺวาทเสกาทส ทส, สตฺต จาติ จตุพฺพิโธ.

อฏฺฐารสาเหตุเกสุ, จิตฺตุปฺปาเทสุ สงฺคโห.

๕๙. อเหตุเกสุ สพฺพตฺถ, สตฺต เสสา ยถารหํ.

อิติ วิตฺถารโต วุตฺโต, เตตฺตึสวิธสงฺคโห.

๖๐. อิตฺถํ จิตฺตาวิยุตฺตานํ, สมฺปโยคญฺจ สงฺคหํ.

ญตฺวา เภทํ ยถาโยคํ, จิตฺเตน สมมุทฺทิเส.

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห เจตสิกสงฺคหวิภาโค นาม

ทุติโย ปริจฺเฉโท.