๓. ปกิณฺณกปริจฺเฉโท

๑. สมฺปยุตฺตา ยถาโยคํ, เตปญฺญาส สภาวโต.

จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, เตสํ ทานิ ยถารหํ.

๒. เวทนาเหตุโต กิจฺจทฺวาราลมฺพณวตฺถุโต.

จิตฺตุปฺปาทวเสเนว, สงฺคโห นาม นียเต.

เวทนาสงฺคโห

๓. ตตฺถ เวทนาสงฺคเห ตาว ติวิธา เวทนา สุขํ ทุกฺขํ อทุกฺขมสุขา เจติ, สุขํ ทุกฺขํ โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ อุเปกฺขาติ จ เภเทน ปน ปญฺจธา โหติ.

๔. ตตฺถ สุขสหคตํ กุสลวิปากํ กายวิญฺญาณเมกเมว, ตถา ทุกฺขสหคตํ อกุสลวิปากํ.

๕. โสมนสฺสสหคตจิตฺตานิ ปน โลภมูลานิ จตฺตาริ, ทฺวาทส กามาวจรโสภนานิ, สุขสนฺตีรณหสนานิ จ เทฺวติ อฏฺฐารส กามาวจรโสมนสฺสสหคตจิตฺตานิ เจว ปฐมทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานสงฺขาตานิ จตุจตฺตาลีส มหคฺคตโลกุตฺตรจิตฺตานิ เจติ ทฺวาสฏฺฐิวิธานิ ภวนฺติ.

๖. โทมนสฺสสหคตจิตฺตานิ ปน เทฺว ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตาเนว.

๗. เสสานิ สพฺพานิปิ ปญฺจปญฺญาส อุเปกฺขาสหคตจิตฺตาเนวาติ.

๘. สุขํ ทุกฺขมุเปกฺขาติ, ติวิธา ตตฺถ เวทนา.

โสมนสฺสํ โทมนสฺสมิติเภเทน ปญฺจธา.

๙. สุขเมกตฺถ ทุกฺขญฺจ, โทมนสฺสํ ทฺวเย ฐิตํ.

ทฺวาสฏฺฐีสุ โสมนสฺสํ, ปญฺจปญฺญาสเกตรา.

เหตุสงฺคโห

๑๐. เหตุสงฺคเห เหตู นาม โลโภ โทโส โมโห อโลโภ อโทโส อโมโห จาติ ฉพฺพิธา ภวนฺติ.

๑๑. ตตฺถ ปญฺจทฺวาราวชฺชนทฺวิปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนหสนวเสน อเหตุกจิตฺตานิ นาม.

๑๒. เสสานิ สพฺพานิปิ เอกสตฺตติ จิตฺตานิ สเหตุกาเนว.

๑๓. ตตฺถาปิ เทฺว โมมูหจิตฺตานิ เอกเหตุกานิ.

๑๔. เสสานิ ทส อกุสลจิตฺตานิ เจว ญาณวิปฺปยุตฺตานิ ทฺวาทส กามาวจรโสภนานิ เจติ ทฺวาวีสติ ทฺวิเหตุกจิตฺตานิ.

๑๕. ทฺวาทส ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรโสภนานิ เจว ปญฺจตึส มหคฺคตโลกุตฺตรจิตฺตานิ เจติ สตฺตจตฺตาลีส ติเหตุกจิตฺตานีติ.

๑๖. โลโภ โทโส จ โมโห จ,

เหตู อกุสลา ตโย;

อโลภาโทสาโมโห จ,

กุสลาพฺยากตา ตถา.

๑๗. อเหตุกาฏฺฐารเสกเหตุกา เทฺว ทฺวาวีสติ.

ทฺวิเหตุกา มตา สตฺตจตฺตาลีสติเหตุกา.

กิจฺจสงฺคโห

๑๘. กิจฺจสงฺคเห กิจฺจานิ นาม ปฏิสนฺธิภวงฺคาวชฺชนทสฺสนสวนฆายนสายนผุสนสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนชวนตทารมฺมณจุติวเสน จุทฺทสวิธานิ ภวนฺติ.

๑๙. ปฏิสนฺธิภวงฺคาวชฺชนปญฺจวิญฺญาณฐานาทิวเสน ปน เตสํ ทสธา ฐานเภโท เวทิตพฺโพ.

๒๐. ตตฺถ เทฺว อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณานิ เจว อฏฺฐ มหาวิปากานิ จ นว รูปารูปวิปากานิ เจติ เอกูนวีสติ จิตฺตานิ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติกิจฺจานิ นาม.

๒๑. อาวชฺชนกิจฺจานิ ปน เทฺว.

๒๒. ตถา ทสฺสนสวนฆายนสายนผุสนสมฺปฏิจฺฉนกิจฺจานิ จ.

๒๓. ตีณิ สนฺตีรณกิจฺจานิ.

๒๔. มโนทฺวาราวชฺชนเมว ปญฺจทฺวาเร โวฏฺฐพฺพนกิจฺจํ สาเธติ.

๒๕. อาวชฺชนทฺวยวชฺชิตานิ กุสลากุสลผลกิริยจิตฺตานิ ปญฺจปญฺญาส ชวนกิจฺจานิ.

๒๖. อฏฺฐ มหาวิปากานิ เจว สนฺตีรณตฺตยญฺเจติ เอกาทส ตทารมฺมณกิจฺจานิ.

๒๗. เตสุ ปน เทฺว อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณจิตฺตานิ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติตทารมฺมณสนฺตีรณวเสน ปญฺจกิจฺจานิ นาม.

๒๘. มหาวิปากานิ อฏฺฐ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติตทารมฺมณวเสน จตุกิจฺจานิ นาม.

๒๙. มหคฺคตวิปากานิ นว ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ติกิจฺจานิ นาม.

๓๐. โสมนสฺสสนฺตีรณํ สนฺตีรณตทารมฺมณวเสน ทุกิจฺจํ.

๓๑. ตถา โวฏฺฐพฺพนํ โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนวเสน.

๓๒. เสสานิ ปน สพฺพานิปิ ชวนมโนธาตุตฺติกทฺวิปญฺจวิญฺญาณานิ ยถาสมฺภวเมกกิจฺจานีติ.

๓๓. ปฏิสนฺธาทโย นาม, กิจฺจเภเทน จุทฺทส.

ทสธา ฐานเภเทน, จิตฺตุปฺปาทา ปกาสิตา.

๓๔. อฏฺฐสฏฺฐิ ตถา เทฺว จ, นวาฏฺฐ เทฺว ยถากฺกมํ.

เอกทฺวิติจตุปญฺจกิจฺจฐานานิ นิทฺทิเส.

ทฺวารสงฺคโห

๓๕. ทฺวารสงฺคเห ทฺวารานิ นาม จกฺขุทฺวารํ โสตทฺวารํ ฆานทฺวารํ ชิวฺหาทฺวารํ กายทฺวารํ มโนทฺวารญฺเจติ ฉพฺพิธานิ ภวนฺติ.

๓๖. ตตฺถ จกฺขุเมว จกฺขุทฺวารํ.

๓๗. ตถา โสตาทโย โสตทฺวาราทีนิ.

๓๘. มโนทฺวารํ ปน ภวงฺคนฺติ ปวุจฺจติ.

๓๙. ตตฺถ ปญฺจทฺวาราวชฺชนจกฺขุวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนกามาวจรชวนตทารมฺมณวเสน ฉจตฺตาลีส จิตฺตานิ จกฺขุทฺวาเร ยถารหํ อุปฺปชฺชนฺติ, ตถา ปญฺจทฺวาราวชฺชนโสตวิญฺญาณาทิวเสน โสตทฺวาราทีสุปิ ฉจตฺตาลีเสว ภวนฺตีติ สพฺพถาปิ ปญฺจทฺวาเร จตุปญฺญาส จิตฺตานิ กามาวจราเนว.

๔๐. มโนทฺวาเร ปน มโนทฺวาราวชฺชนปญฺจปญฺญาสชวนตทารมฺมณวเสน สตฺตสฏฺฐิ จิตฺตานิ ภวนฺติ.

๔๑. เอกูนวีสติ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ทฺวารวิมุตฺตานิ.

๔๒. เตสุ ปน ปญฺจวิญฺญาณานิ เจว มหคฺคตโลกุตฺตรชวนานิ เจติ ฉตฺตึส ยถารหเมกทฺวาริกจิตฺตานิ นาม.

๔๓. มโนธาตุตฺติกํ ปน ปญฺจทฺวาริกํ.

๔๔. สุขสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนกามาวจรชวนานิ ฉทฺวาริกจิตฺตานิ.

๔๕. อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณมหาวิปากานิ ฉทฺวาริกานิ เจว ทฺวารวิมุตฺตานิ จ.

๔๖. มหคฺคตวิปากานิ ทฺวารวิมุตฺตาเนวาติ.

๔๗. เอกทฺวาริกจิตฺตานิ, ปญฺจฉทฺวาริกานิ จ.

ฉทฺวาริกวิมุตฺตานิ, วิมุตฺตานิ จ สพฺพถา.

ฉตฺตึสติ ตถา ตีณิ, เอกตึส ยถากฺกมํ;

ทสธา นวธา เจติ, ปญฺจธา ปริทีปเย.

อาลมฺพณสงฺคโห

๔๘. อาลมฺพณสงฺคเห อารมฺมณานิ นาม รูปารมฺมณํ สทฺทารมฺมณํ คนฺธารมฺมณํ รสารมฺมณํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ธมฺมารมฺมณญฺเจติ ฉพฺพิธานิ ภวนฺติ.

๔๙. ตตฺถ รูปเมว รูปารมฺมณํ, ตถา สทฺทาทโย สทฺทารมฺมณาทีนิ.

๕๐. ธมฺมารมฺมณํ ปน ปสาทสุขุมรูปจิตฺตเจตสิกนิพฺพานปญฺญตฺติวเสน ฉธา สงฺคยฺหติ.

๕๑. ตตฺถ จกฺขุทฺวาริกจิตฺตานํ สพฺเพสมฺปิ รูปเมว อารมฺมณํ, ตญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนํ. ตถา โสตทฺวาริกจิตฺตาทีนมฺปิ สทฺทาทีนิ, ตานิ จ ปจฺจุปฺปนฺนานิเยว.

๕๒. มโนทฺวาริกจิตฺตานํ ปน ฉพฺพิธมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํ อนาคตํ กาลวิมุตฺตญฺจ ยถารหมารมฺมณํ โหติ.

๕๓. ทฺวารวิมุตฺตานญฺจ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติสงฺขาตานํ ฉพฺพิธมฺปิ ยถาสมฺภวํ เยภุยฺเยน ภวนฺตเร ฉทฺวารคฺคหิตํ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํ ปญฺญตฺติภูตํ วา กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตสมฺมตํ อารมฺมณํ โหติ.

๕๔. เตสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ ยถากฺกมํ รูปาทิเอเกการมฺมณาเนว.

๕๕. มโนธาตุตฺติกํ ปน รูปาทิปญฺจารมฺมณํ.

๕๖. เสสานิ กามาวจรวิปากานิ หสนจิตฺตญฺเจติ สพฺพถาปิ กามาวจรารมฺมณาเนว.

๕๗. อกุสลานิ เจว ญาณวิปฺปยุตฺตกามาวจรชวนานิ เจติ โลกุตฺตรวชฺชิตสพฺพารมฺมณานิ.

๕๘. ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรกุสลานิ เจว ปญฺจมชฺฌานสงฺขาตํ อภิญฺญากุสลญฺเจติ อรหตฺตมคฺคผลวชฺชิตสพฺพารมฺมณานิ.

๕๙. ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรกิริยานิ เจว กิริยาภิญฺญาโวฏฺฐพฺพนญฺเจติ สพฺพถาปิ สพฺพารมฺมณานิ.

๖๐. อารุปฺเปสุ ทุติยจตุตฺถานิ มหคฺคตารมฺมณานิ.

๖๑. เสสานิ มหคฺคตจิตฺตานิ สพฺพานิปิ ปญฺญตฺตารมฺมณานิ.

๖๒. โลกุตฺตรจิตฺตานิ นิพฺพานารมฺมณานีติ.

๖๓. ปญฺจวีส ปริตฺตมฺหิ, ฉ จิตฺตานิ มหคฺคเต.

เอกวีสติ โวหาเร, อฏฺฐ นิพฺพานโคจเร.

วีสานุตฺตรมุตฺตมฺหิ, อคฺคมคฺคผลุชฺฌิเต;

ปญฺจ สพฺพตฺถ ฉจฺเจติ, สตฺตธา ตตฺถ สงฺคโห.

วตฺถุสงฺคโห

๖๔. วตฺถุสงฺคเห วตฺถูนิ นาม จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายหทยวตฺถุ เจติ ฉพฺพิธานิ ภวนฺติ.

๖๕. ตานิ กามโลเก สพฺพานิปิ ลพฺภนฺติ.

๖๖. รูปโลเก ปน ฆานาทิตฺตยํ นตฺถิ.

๖๗. อรูปโลเก ปน สพฺพานิปิ น สํวิชฺชนฺติ.

๖๘. ตตฺถ ปญฺจวิญฺญาณธาตุโย ยถากฺกมํ เอกนฺเตน ปญฺจ ปสาทวตฺถูนิ นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺติ.

๖๙. ปญฺจทฺวาราวชฺชนสมฺปฏิจฺฉนสงฺขาตา ปน มโนธาตุ จ หทยํ นิสฺสิตาเยว ปวตฺตนฺติ.

๗๐. อวเสสา ปน มโนวิญฺญาณธาตุสงฺขาตา จ สนฺตีรณมหาวิปากปฏิฆทฺวยปฐมมคฺคหสนรูปาวจรวเสน หทยํ นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺติ.

๗๑. อวเสสา กุสลากุสลกิริยานุตฺตรวเสน ปน นิสฺสาย วา อนิสฺสาย วา.

๗๒. อารุปฺปวิปากวเสน หทยํ อนิสฺสาเยวาติ.

๗๓. ฉวตฺถุํ นิสฺสิตา กาเม, สตฺต รูเป จตุพฺพิธา.

ติวตฺถุํ นิสฺสิตารุปฺเป, ธาเตฺวกา นิสฺสิตา มตา.

๗๔. เตจตฺตาลีส นิสฺสาย, เทฺวจตฺตาลีส ชายเร.

นิสฺสาย จ อนิสฺสาย, ปาการุปฺปา อนิสฺสิตา.

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห ปกิณฺณกสงฺคหวิภาโค นาม

ตติโย ปริจฺเฉโท.