๑. สจฺจวาโร

๓๙. เอกํ สมยํ ภควา พาราณสิยํ วิหรติ…เป… อิติ หิทํ อายสฺมโต โกณฺฑญฺญสฺส ‘‘อญฺญาสิโกณฺฑญฺโญ’’ เตฺวว นามํ อโหสิ.

[ก] ‘‘อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจ’’นฺติ ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ.

จกฺขุํ อุทปาทีติ – เกนฏฺเฐน? ญาณํ อุทปาทีติ – เกนฏฺเฐน? ปญฺญา อุทปาทีติ – เกนฏฺเฐน? วิชฺชา อุทปาทีติ – เกนฏฺเฐน? อาโลโก อุทปาทีติ – เกนฏฺเฐน? จกฺขุํ อุทปาทีติ – ทสฺสนฏฺเฐน. ญาณํ อุทปาทีติ – ญาตฏฺเฐน. ปญฺญา อุทปาทีติ – ปชานนฏฺเฐน. วิชฺชา อุทปาทีติ – ปฏิเวธฏฺเฐน. อาโลโก อุทปาทีติ – โอภาสฏฺเฐน.

จกฺขุํ ธมฺโม, ทสฺสนฏฺโฐ อตฺโถ. ญาณํ ธมฺโม, ญาตฏฺโฐ อตฺโถ. ปญฺญา ธมฺโม, ปชานนฏฺโฐ อตฺโถ. วิชฺชา ธมฺโม, ปฏิเวธฏฺโฐ อตฺโถ. อาโลโก ธมฺโม, โอภาสฏฺโฐ อตฺโถ. อิเม ปญฺจ ธมฺมา ปญฺจ อตฺถา ทุกฺขวตฺถุกา สจฺจวตฺถุกา สจฺจารมฺมณา สจฺจโคจรา สจฺจสงฺคหิตา สจฺจปริยาปนฺนา สจฺเจ สมุทาคตา สจฺเจ ฐิตา สจฺเจ ปติฏฺฐิตา.

๔๐. ธมฺมจกฺกนฺติ เกนฏฺเฐน ธมฺมจกฺกํ? ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ – ธมฺมจกฺกํ. จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมจริยาย ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเม ฐิโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเม ปติฏฺฐิโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเม ปติฏฺฐาเปนฺโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเม วสิปฺปตฺโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเม วสึ ปาเปนฺโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเม ปารมิปฺปตฺโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเม ปารมึ ปาเปนฺโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเม เวสารชฺชปฺปตฺโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเม เวสารชฺชํ ปาเปนฺโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมํ สกฺกโรนฺโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมํ ครุํ กโรนฺโต [ครุกโรนฺโต (สฺยา.)] ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมํ มาเนนฺโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมํ ปูเชนฺโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมํ อปจายมาโน ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมทฺธโช ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมเกตุ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมาธิปเตยฺโย ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ตํ โข ปน ธมฺมจกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา เกนจิ วา โลกสฺมินฺติ – ธมฺมจกฺกํ.

สทฺธินฺทฺริยํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. วีริยินฺทฺริยํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สตินฺทฺริยํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สมาธินฺทฺริยํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ปญฺญินฺทฺริยํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สทฺธาพลํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. วีริยพลํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สติพลํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สมาธิพลํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ปญฺญาพลํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สติสมฺโพชฺฌงฺโค ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สมฺมาสงฺกปฺโป ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สมฺมาวาจา ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สมฺมากมฺมนฺโต ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สมฺมาอาชีโว ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สมฺมาวายาโม ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สมฺมาสติ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สมฺมาสมาธิ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ.

อาธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. อกมฺปิยฏฺเฐน พลํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. นิยฺยานิกฏฺเฐน โพชฺฌงฺโค ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. เหตุฏฺเฐน มคฺโค ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. อุปฏฺฐานฏฺเฐน สติปฏฺฐานา ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ปทหนฏฺเฐน สมฺมปฺปธานา ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิปาทา ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ตถฏฺเฐน สจฺจา ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. อวิกฺเขปฏฺเฐน สมโถ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. เอกรสฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. อนติวตฺตนฏฺเฐน ยุคนทฺธํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สํวรฏฺเฐน สีลวิสุทฺธิ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. อวิกฺเขปฏฺเฐน จิตฺตวิสุทฺธิ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ทสฺสนฏฺเฐน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. มุตฺตฏฺเฐน วิโมกฺโข ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ปฏิเวธฏฺเฐน วิชฺชา ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ปริจฺจาคฏฺเฐน วิมุตฺติ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สมุจฺเฉทฏฺเฐน ขเย ญาณํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ปฏิปฺปสฺสทฺธฏฺเฐน อนุปฺปาเท ญาณํ ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ฉนฺโท มูลฏฺเฐน ธมฺโม. ตํ ธมฺโม ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. มนสิกาโร สมุฏฺฐานฏฺเฐน ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ผสฺโส สโมธานฏฺเฐน ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. เวทนา สโมสรณฏฺเฐน ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สมาธิ ปมุขฏฺเฐน ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. สติ อาธิปเตยฺยฏฺเฐน ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ปญฺญา ตตุตฺตรฏฺเฐน ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. วิมุตฺติ สารฏฺเฐน ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. อมโตคธํ นิพฺพานํ ปริโยสานฏฺเฐน ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ.

‘‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปริญฺเญยฺย’’นฺติ…เป… ปริญฺญาตนฺติ ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาทิ.

จกฺขุํ อุทปาทีติ – เกนฏฺเฐน…เป… อาโลโก อุทปาทีติ – เกนฏฺเฐน? จกฺขุํ อุทปาทีติ – ทสฺสนฏฺเฐน…เป… อาโลโก อุทปาทีติ – โอภาสฏฺเฐน. จกฺขุํ ธมฺโม, ทสฺสนฏฺโฐ อตฺโถ…เป… อาโลโก ธมฺโม, โอภาสฏฺโฐ อตฺโถ. อิเม ปญฺจ ธมฺมา ปญฺจ อตฺถา ทุกฺขวตฺถุกา สจฺจวตฺถุกา สจฺจารมฺมณา สจฺจโคจรา สจฺจสงฺคหิตา สจฺจปริยาปนฺนา สจฺเจ สมุทาคตา สจฺเจ ฐิตา สจฺเจ ปติฏฺฐิตา.

ธมฺมจกฺกนฺติ เกนฏฺเฐน ธมฺมจกฺกํ? ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ – ธมฺมจกฺกํ. จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมปริยาย ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเม ฐิโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเม ปติฏฺฐิโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ…เป… อมโตคธํ นิพฺพานํ ปริโยสานฏฺเฐน ธมฺโม ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ.

[ข-ฆ] ‘‘อิทํ ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจ’’นฺติ ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาทิ…เป… ‘‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ ปหาตพฺพ’’นฺติ…เป… ‘‘ปหีน’’นฺติ ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาทิ.

จกฺขุํ อุทปาทีติ – เกนฏฺเฐน…เป… อาโลโก อุทปาทีติ – เกนฏฺเฐน? จกฺขุํ อุทปาทีติ – ทสฺสนฏฺเฐน…เป… อาโลโก อุทปาทีติ – โอภาสฏฺเฐน.

จกฺขุํ ธมฺโม, ทสฺสนฏฺโฐ อตฺโถ…เป… อาโลโก ธมฺโม, โอภาสฏฺโฐ อตฺโถ. อิเม ปญฺจ ธมฺมา ปญฺจ อตฺถา สมุทยวตฺถุกา สจฺจวตฺถุกา…เป… นิโรธวตฺถุกา สจฺจวตฺถุกา…เป… มคฺควตฺถุกา สจฺจวตฺถุกา สจฺจารมฺมณา สจฺจโคจรา สจฺจสงฺคหิตา สจฺจปริยาปนฺนา สจฺเจ สมุทาคตา สจฺเจ ฐิตา สจฺเจ ปติฏฺฐิตา.

ธมฺมจกฺกนฺติ เกนฏฺเฐน ธมฺมจกฺกํ? ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ – ธมฺมจกฺกํ. จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมจริยาย ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเม ฐิโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเม ปติฏฺฐิโต ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ…เป… อมโตคธํ นิพฺพานํ ปริโยสานฏฺเฐน ธมฺโม. ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ – ธมฺมจกฺกํ.