๒. ยุคนทฺธวคฺโค

๑. ยุคนทฺธกถา

๑. เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ อายสฺมา อานนฺโท โกสมฺพิยํ วิหรติ โฆสิตาราเม. ตตฺร โข อายสฺมา อานนฺโท ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส ภิกฺขโว’’ติ. ‘‘อาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา อานนฺโท เอตทโวจ –

‘‘โย หิ โกจิ, อาวุโส, ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา มม สนฺติเก อรหตฺตปตฺตํ [อรหตฺตํ (สฺยา.), อรหตฺตปตฺตึ อ. นิ. ๔.๑๗๐] พฺยากโรติ, สพฺพโส จตูหิ มคฺเคหิ เอเตสํ วา อญฺญตเรน. กตเมหิ จตูหิ?

‘‘อิธาวุโส, ภิกฺขุ สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ ภาเวติ. ตสฺส สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ ภาวยโต มคฺโค สญฺชายติ. โส ตํ มคฺคํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ [พหุลึ กโรติ (ก.) อ. นิ. ๔.๑๗๐ ปสฺสิตพฺพา]. ตสฺส ตํ มคฺคํ อาเสวโต ภาวยโต พหุลีกโรโต สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ.

‘‘ปุน จปรํ, อาวุโส, ภิกฺขุ วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ สมถํ ภาเวติ. ตสฺส วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ สมถํ ภาวยโต มคฺโค สญฺชายติ. โส ตํ มคฺคํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ. ตสฺส ตํ มคฺคํ อาเสวโต ภาวยโต พหุลีกโรโต สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ.

‘‘ปุน จปรํ, อาวุโส, ภิกฺขุ สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ [ยุคนนฺธํ (ก. สี. อฏฺฐ.)] ภาเวติ. ตสฺส สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาวยโต มคฺโค สญฺชายติ. โส ตํ มคฺคํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ. ตสฺส ตํ มคฺคํ อาเสวโต ภาวยโต พหุลีกโรโต สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ.

‘‘ปุน จปรํ, อาวุโส, ภิกฺขุโน ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตํ มานสํ โหติ. โส, อาวุโส, สมโย ยํ ตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตเมว [อชฺฌตฺตญฺเญว (สฺยา. ก.)] สนฺติฏฺฐติ สนฺนิสีทติ เอโกทิ โหติ สมาธิยติ. ตสฺส มคฺโค สญฺชายติ. โส ตํ มคฺคํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ. ตสฺส ตํ มคฺคํ อาเสวโต ภาวยโต พหุลีกโรโต สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ.

‘‘โย หิ โกจิ, อาวุโส, ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา มม สนฺติเก อรหตฺตปตฺตํ พฺยากโรติ, สพฺพโส อิเมหิ จตูหิ มคฺเคหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรนา’’ติ.

๑. สุตฺตนฺตนิทฺเทโส

๒. กถํ สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ ภาเวติ? เนกฺขมฺมวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ. ตตฺถ ชาเต ธมฺเม อนิจฺจโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา, ทุกฺขโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา, อนตฺตโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา. อิติ ปฐมํ สมโถ, ปจฺฉา วิปสฺสนา. เตน วุจฺจติ – ‘‘สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ ภาเวตี’’ติ. ภาเวตีติ จตสฺโส ภาวนา – ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนฏฺเฐน ภาวนา, อินฺทฺริยานํ เอกรสฏฺเฐน ภาวนา, ตทุปควีริยวาหนฏฺเฐน ภาวนา, อาเสวนฏฺเฐน ภาวนา.

มคฺโค สญฺชายตีติ กถํ มคฺโค สญฺชายติ? ทสฺสนฏฺเฐน สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺโค สญฺชายติ, อภินิโรปนฏฺเฐน สมฺมาสงฺกปฺโป มคฺโค สญฺชายติ, ปริคฺคหฏฺเฐน สมฺมาวาจา มคฺโค สญฺชายติ, สมุฏฺฐานฏฺเฐน สมฺมากมฺมนฺโต มคฺโค สญฺชายติ, โวทานฏฺเฐน สมฺมาอาชีโว มคฺโค สญฺชายติ, ปคฺคหฏฺเฐน สมฺมาวายาโม มคฺโค สญฺชายติ, อุปฏฺฐานฏฺเฐน สมฺมาสติ มคฺโค สญฺชายติ, อวิกฺเขปฏฺเฐน สมฺมาสมาธิ มคฺโค สญฺชายติ – เอวํ มคฺโค สญฺชายติ.

โส ตํ มคฺคํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ อาเสวตีติ กถํ อาเสวติ? อาวชฺชนฺโต อาเสวติ, ชานนฺโต อาเสวติ, ปสฺสนฺโต อาเสวติ, ปจฺจเวกฺขนฺโต อาเสวติ, จิตฺตํ อธิฏฺฐหนฺโต อาเสวติ, สทฺธาย อธิมุจฺจนฺโต อาเสวติ, วีริยํ ปคฺคณฺหนฺโต อาเสวติ, สตึ อุปฏฺฐาเปนฺโต อาเสวติ, จิตฺตํ สมาทหนฺโต อาเสวติ, ปญฺญาย ปชานนฺโต อาเสวติ, อภิญฺเญยฺยํ อภิชานนฺโต อาเสวติ, ปริญฺเญยฺยํ ปริชานนฺโต อาเสวติ, ปหาตพฺพํ ปชหนฺโต อาเสวติ, ภาเวตพฺพํ ภาเวนฺโต อาเสวติ, สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรนฺโต อาเสวติ – เอวํ อาเสวติ.

ภาเวตีติ กถํ ภาเวติ? อาวชฺชนฺโต ภาเวติ, ชานนฺโต ภาเวติ, ปสฺสนฺโต ภาเวติ, ปจฺจเวกฺขนฺโต ภาเวติ, จิตฺตํ อธิฏฺฐหนฺโต ภาเวติ, สทฺธาย อธิมุจฺจนฺโต ภาเวติ, วีริยํ ปคฺคณฺหนฺโต ภาเวติ, สตึ อุปฏฺฐาเปนฺโต ภาเวติ, จิตฺตํ สมาทหนฺโต ภาเวติ, ปญฺญาย ปชานนฺโต ภาเวติ, อภิญฺเญยฺยํ อภิชานนฺโต ภาเวติ, ปริญฺเญยฺยํ ปริชานนฺโต ภาเวติ, ปหาตพฺพํ ปชหนฺโต ภาเวติ, ภาเวตพฺพํ ภาเวนฺโต ภาเวติ, สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรนฺโต ภาเวติ – เอวํ ภาเวติ.

พหุลีกโรตีติ กถํ พหุลีกโรติ? อาวชฺชนฺโต พหุลีกโรติ, ชานนฺโต พหุลีกโรติ, ปสฺสนฺโต พหุลีกโรติ, ปจฺจเวกฺขนฺโต พหุลีกโรติ, จิตฺตํ อธิฏฺฐหนฺโต พหุลีกโรติ, สทฺธาย อธิมุจฺจนฺโต พหุลีกโรติ, วีริยํ ปคฺคณฺหนฺโต พหุลีกโรติ, สตึ อุปฏฺฐาเปนฺโต พหุลีกโรติ, จิตฺตํ สมาทหนฺโต พหุลีกโรติ, ปญฺญาย ปชานนฺโต พหุลีกโรติ, อภิญฺเญยฺยํ อภิชานนฺโต พหุลีกโรติ, ปริญฺเญยฺยํ ปริชานนฺโต พหุลีกโรติ, ปหาตพฺพํ ปชหนฺโต พหุลีกโรติ, ภาเวตพฺพํ ภาเวนฺโต พหุลีกโรติ, สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรนฺโต พหุลีกโรติ – เอวํ พหุลีกโรติ.

ตสฺส ตํ มคฺคํ อาเสวโต ภาวยโต พหุลีกโรโต สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺตีติ กถํ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ? โสตาปตฺติมคฺเคน, สกฺกายทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาโส – อิมานิ ตีณิ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ; ทิฏฺฐานุสโย, วิจิกิจฺฉานุสโย – อิเม เทฺว อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. สกทาคามิมคฺเคน โอฬาริกํ กามราคสญฺโญชนํ, ปฏิฆสญฺโญชนํ – อิมานิ เทฺว สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ; โอฬาริโก กามราคานุสโย, ปฏิฆานุสโย – อิเม เทฺว อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. อนาคามิมคฺเคน อนุสหคตํ กามราคสญฺโญชนํ, ปฏิฆสญฺโญชนํ – อิมานิ เทฺว สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ; อนุสหคโต กามราคานุสโย, ปฏิฆานุสโย – อิเม เทฺว อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. อรหตฺตมคฺเคน รูปราโค, อรูปราโค, มาโน, อุทฺธจฺจํ, อวิชฺชา – อิมานิ ปญฺจ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ; มานานุสโย, ภวราคานุสโย, อวิชฺชานุสโย – อิเม ตโย อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. เอวํ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ.

๓. อพฺยาปาทวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ…เป… อาโลกสญฺญาวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ…เป… ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี อสฺสาสวเสน ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี ปสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ. ตตฺถ ชาเต ธมฺเม อนิจฺจโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา, ทุกฺขโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา, อนตฺตโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา. อิติ ปฐมํ สมโถ, ปจฺฉา วิปสฺสนา. เตน วุจฺจติ – ‘‘สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ ภาเวตี’’ติ. ภาเวตีติ จตสฺโส ภาวนา – ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนฏฺเฐน ภาวนา, อินฺทฺริยานํ เอกรสฏฺเฐน ภาวนา, ตทุปควีริยวาหนฏฺเฐน ภาวนา, อาเสวนฏฺเฐน ภาวนา.

มคฺโค สญฺชายตีติ กถํ มคฺโค สญฺชายติ? ทสฺสนฏฺเฐน สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺโค สญฺชายติ, อภินิโรปนฏฺเฐน สมฺมาสงฺกปฺโป มคฺโค สญฺชายติ…เป… อวิกฺเขปฏฺเฐน สมฺมาสมาธิ มคฺโค สญฺชายติ. เอวํ มคฺโค สญฺชายติ.

โส ตํ มคฺคํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ อาเสวตีติ กถํ อาเสวติ? อาวชฺชนฺโต อาเสวติ…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรนฺโต อาเสวติ, เอวํ อาเสวติ. ภาเวตีติ กถํ ภาเวติ? อาวชฺชนฺโต ภาเวติ, ชานนฺโต ภาเวติ…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรนฺโต ภาเวติ, เอวํ ภาเวติ. พหุลีกโรตีติ กถํ พหุลีกโรติ? อาวชฺชนฺโต พหุลีกโรติ, ชานนฺโต พหุลีกโรติ…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรนฺโต พหุลีกโรติ, เอวํ พหุลีกโรติ.

ตสฺส ตํ มคฺคํ อาเสวโต ภาวยโต พหุลีกโรโต สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺตีติ กถํ สญฺโญชนา ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ? โสตาปตฺติมคฺเคน สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโส – อิมานิ ตีณิ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ; ทิฏฺฐานุสโย, วิจิกิจฺฉานุสโย – อิเม เทฺว อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. สกทาคามิมคฺเคน โอฬาริกํ กามราคสญฺโญชนํ, ปฏิฆสญฺโญชนํ – อิมานิ เทฺว สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ; โอฬาริโก กามราคานุสโย ปฏิฆานุสโย – อิเม เทฺว อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. อนาคามิมคฺเคน อนุสหคตํ กามราคสญฺโญชนํ, ปฏิฆสญฺโญชนํ – อิมานิ เทฺว สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ; อนุสหคโต กามราคานุสโย, ปฏิฆานุสโย – อิเม เทฺว อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. อรหตฺตมคฺเคน รูปราโค, อรูปราโค, มาโน, อุทฺธจฺจํ, อวิชฺชา – อิมานิ ปญฺจ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ; มานานุสโย, ภวราคานุสโย, อวิชฺชานุสโย – อิเม ตโย อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. เอวํ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. เอวํ สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ ภาเวติ.

๔. กถํ วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ สมถํ ภาเวติ? อนิจฺจโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา, ทุกฺขโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา, อนตฺตโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา. ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานญฺจ โวสคฺคารมฺมณตา [โวสฺสคฺคารมฺมณตา (สฺยา. ก.)] จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป. สมาธิ อิติ ปฐมํ วิปสฺสนา, ปจฺฉา สมโถ. เตน วุจฺจติ – ‘‘วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ สมถํ ภาเวตี’’ติ. ภาเวตีติ จตสฺโส ภาวนา – อาเสวนฏฺเฐน ภาวนา…เป… มคฺโค สญฺชายตีติ กถํ มคฺโค สญฺชายติ…เป… เอวํ มคฺโค สญฺชายติ. เอวํ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ.

รูปํ อนิจฺจโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา, รูปํ ทุกฺขโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา, รูปํ อนตฺตโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา. ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานญฺจ โวสคฺคารมฺมณตา จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ. อิติ ปฐมํ วิปสฺสนา, ปจฺฉา สมโถ. เตน วุจฺจติ – ‘‘วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ สมถํ ภาเวตี’’ติ. ภาเวตีติ จตสฺโส ภาวนา – อาเสวนฏฺเฐน ภาวนา…เป… มคฺโค สญฺชายตีติ กถํ มคฺโค สญฺชายติ…เป… เอวํ มคฺโค สญฺชายติ. เอวํ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ.

เวทนํ…เป… สญฺญํ … สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… จกฺขุํ…เป… ชรามรณํ อนิจฺจโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา, ชรามรณํ ทุกฺขโต…เป… อนตฺตโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา. ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานญฺจ โวสคฺคารมฺมณตา จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ. อิติ ปฐมํ วิปสฺสนา, ปจฺฉา สมโถ. เตน วุจฺจติ – ‘‘วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ สมถํ ภาเวตี’’ติ. ภาเวตีติ จตสฺโส ภาวนา – อาเสวนฏฺเฐน ภาวนา…เป… มคฺโค สญฺชายตีติ กถํ มคฺโค สญฺชายติ…เป… เอวํ มคฺโค สญฺชายติ. เอวํ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. เอวํ วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ สมถํ ภาเวติ.

๕. กถํ สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? โสฬสหิ อากาเรหิ สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ. อารมฺมณฏฺเฐน โคจรฏฺเฐน ปหานฏฺเฐน ปริจฺจาคฏฺเฐน วุฏฺฐานฏฺเฐน วิวฏฺฏนฏฺเฐน สนฺตฏฺเฐน ปณีตฏฺเฐน วิมุตฺตฏฺเฐน อนาสวฏฺเฐน ตรณฏฺเฐน อนิมิตฺตฏฺเฐน อปฺปณิหิตฏฺเฐน สุญฺญตฏฺเฐน เอกรสฏฺเฐน อนติวตฺตนฏฺเฐน ยุคนทฺธฏฺเฐน.

กถํ อารมฺมณฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? อุทฺธจฺจํ ปชหโต จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ นิโรธารมฺมโณ, อวิชฺชํ ปชหโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา นิโรธารมฺมณา. อิติ อารมฺมณฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘อารมฺมณฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ. ภาเวตีติ จตสฺโส ภาวนา – อาเสวนฏฺเฐน ภาวนา…เป… มคฺโค สญฺชายตีติ กถํ มคฺโค สญฺชายติ…เป… เอวํ มคฺโค สญฺชายติ. เอวํ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. เอวํ อารมฺมณฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ.

กถํ โคจรฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? อุทฺธจฺจํ ปชหโต จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ นิโรธโคจโร, อวิชฺชํ ปชหโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา นิโรธโคจรา. อิติ โคจรฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘โคจรฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ.

กถํ ปหานฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? อุทฺธจฺจสหคตกิเลเส จ ขนฺเธ จ ปชหโต จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ นิโรธโคจโร, อวิชฺชาสหคตกิเลเส จ ขนฺเธ จ ปชหโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา นิโรธโคจรา. อิติ ปหานฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ปหานฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ.

กถํ ปริจฺจาคฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? อุทฺธจฺจสหคตกิเลเส จ ขนฺเธ จ ปริจฺจชโต จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ นิโรธโคจโร, อวิชฺชาสหคตกิเลเส จ ขนฺเธ จ ปริจฺจชโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา นิโรธโคจรา. อิติ ปริจฺจาคฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ปริจฺจาคฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ.

กถํ วุฏฺฐานฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? อุทฺธจฺจสหคตกิเลเสหิ จ ขนฺเธหิ จ วุฏฺฐหโต จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ นิโรธโคจโร, อวิชฺชาสหคตกิเลเสหิ จ ขนฺเธหิ จ วุฏฺฐหโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา นิโรธโคจรา. อิติ วุฏฺฐานฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘วุฏฺฐานฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ.

กถํ วิวฏฺฏนฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? อุทฺธจฺจสหคตกิเลเสหิ จ ขนฺเธหิ จ วิวฏฺฏโต จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ นิโรธโคจโร, อวิชฺชาสหคตกิเลเสหิ จ ขนฺเธหิ จ วิวฏฺฏโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา นิโรธโคจรา. อิติ วิวฏฺฏนฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘วิวฏฺฏนฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ.

กถํ สนฺตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? อุทฺธจฺจํ ปชหโต จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ สนฺโต โหนฺติ นิโรธโคจโร, อวิชฺชํ ปชหโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา สนฺตา โหติ นิโรธโคจรา. อิติ สนฺตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘สนฺตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ.

กถํ ปณีตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? อุทฺธจฺจํ ปชหโต จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ ปณีโต โหติ นิโรธโคจโร, อวิชฺชํ ปชหโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา ปณีตา โหติ นิโรธโคจรา. อิติ ปณีตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ปณีตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ.

กถํ วิมุตฺตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? อุทฺธจฺจํ ปชหโต จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ กามาสวา วิมุตฺโต โหติ นิโรธโคจโร, อวิชฺชํ ปชหโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา อวิชฺชาสวา วิมุตฺตา โหติ นิโรธโคจรา. อิติ ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ อวิชฺชาวิราคา ปญฺญา วิมุตฺตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘วิมุตฺตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ.

กถํ อนาสวฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? อุทฺธจฺจํ ปชหโต จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ กามาสเวน อนาสโว โหติ นิโรธโคจโร, อวิชฺชํ ปชหโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา อวิชฺชาสเวน อนาสวา โหติ นิโรธโคจรา. อิติ อนาสวฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘อนาสวฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ.

กถํ ตรณฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? อุทฺธจฺจสหคตกิเลเส จ ขนฺเธ จ ตรโต จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ นิโรธโคจโร, อวิชฺชาสหคตกิเลเส จ ขนฺเธ จ ตรโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา นิโรธโคจรา. อิติ ตรณฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ตรณฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ.

กถํ อนิมิตฺตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? อุทฺธจฺจํ ปชหโต จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ สพฺพนิมิตฺเตหิ อนิมิตฺโต โหติ นิโรธโคจโร, อวิชฺชํ ปชหโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา สพฺพนิมิตฺเตหิ อนิมิตฺตา โหติ นิโรธโคจรา. อิติ อนิมิตฺตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘อนิมิตฺตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ.

กถํ อปฺปณิหิตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? อุทฺธจฺจํ ปชหโต จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ สพฺพปณิธีหิ อปฺปณิหิโต โหติ นิโรธโคจโร, อวิชฺชํ ปชหโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา สพฺพปณิธีหิ อปฺปณิหิตา โหติ นิโรธโคจรา. อิติ อปฺปณิหิตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘อปฺปณิหิตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ.

กถํ สุญฺญตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ? อุทฺธจฺจํ ปชหโต จิตฺตสฺส เอกคฺคตา อวิกฺเขโป สมาธิ สพฺพาภินิเวเสหิ สุญฺโญ โหติ นิโรธโคจโร, อวิชฺชํ ปชหโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา สพฺพาภินิเวเสหิ สุญฺญา โหติ นิโรธโคจรา. อิติ สุญฺญตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนา เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘สุญฺญตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ. ภาเวตีติ จตสฺโส ภาวนา – อาเสวนฏฺเฐน ภาวนา…เป… มคฺโค สญฺชายตีติ กถํ มคฺโค สญฺชายติ…เป… เอวํ มคฺโค สญฺชายติ. เอวํ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. เอวํ สุญฺญตฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ. อิเมหิ โสฬสหิ อากาเรหิ สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ, เอวํ สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ.

สุตฺตนฺตนิทฺเทโส.

๒. ธมฺมุทฺธจฺจวารนิทฺเทโส

๖. กถํ ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตํ มานสํ โหติ? อนิจฺจโต มนสิกโรโต โอภาโส อุปฺปชฺชติ, โอภาโส ธมฺโมติ โอภาสํ อาวชฺชติ, ตโต วิกฺเขโป อุทฺธจฺจํ. เตน อุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตมานโส อนิจฺจโต อุปฏฺฐานํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ทุกฺขโต อุปฏฺฐานํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, อนตฺตโต อุปฏฺฐานํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตมานโส โหติ โส สมโย, ยํ ตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตเมว สนฺติฏฺฐติ สนฺนิสีทติ เอโกทิ โหติ สมาธิยติ. ตสฺส มคฺโค สญฺชายตี’’ติ กถํ มคฺโค สญฺชายติ…เป… เอวํ มคฺโค สญฺชายติ, เอวํ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ.

อนิจฺจโต มนสิกโรโต ญาณํ อุปฺปชฺชติ, ปีติ อุปฺปชฺชติ, ปสฺสทฺธิ อุปฺปชฺชติ, สุขํ อุปฺปชฺชติ, อธิโมกฺโข อุปฺปชฺชติ, ปคฺคโห อุปฺปชฺชติ, อุปฏฺฐานํ อุปฺปชฺชติ, อุเปกฺขา อุปฺปชฺชติ, นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ, ‘นิกนฺติ ธมฺโม’ติ นิกนฺตึ อาวชฺชติ. ตโต วิกฺเขโป อุทฺธจฺจํ. เตน อุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตมานโส อนิจฺจโต อุปฏฺฐานํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ทุกฺขโต อุปฏฺฐานํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, อนตฺตโต อุปฏฺฐานํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตมานโส โหติ โส สมโย, ยํ ตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตเมว สนฺติฏฺฐติ สนฺนิสีทติ เอโกทิ โหติ สมาธิยติ. ตสฺส มคฺโค สญฺชายตี’’ติ. กถํ มคฺโค สญฺชายติ…เป… เอวํ มคฺโค สญฺชายติ, เอวํ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ.

ทุกฺขโต มนสิกโรโต…เป… อนตฺตโต มนสิกโรโต โอภาโส อุปฺปชฺชติ…เป… ญาณํ อุปฺปชฺชติ, ปีติ อุปฺปชฺชติ, ปสฺสทฺธิ อุปฺปชฺชติ, สุขํ อุปฺปชฺชติ, อธิโมกฺโข อุปฺปชฺชติ, ปคฺคโห อุปฺปชฺชติ, อุปฏฺฐานํ อุปฺปชฺชติ, อุเปกฺขา อุปฺปชฺชติ, นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ, ‘นิกนฺติ ธมฺโม’ติ นิกนฺตึ อาวชฺชติ. ตโต วิกฺเขโป อุทฺธจฺจํ. เตน อุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตมานโส อนตฺตโต อุปฏฺฐานํ, อนิจฺจโต อุปฏฺฐานํ, ทุกฺขโต อุปฏฺฐานํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตมานโส…เป… เอวํ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ’’.

รูปํ อนิจฺจโต มนสิกโรโต…เป… รูปํ ทุกฺขโต มนสิกโรโต… รูปํ อนตฺตโต มนสิกโรโต… เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… จกฺขุํ…เป… ชรามรณํ อนิจฺจโต มนสิกโรโต…เป… ชรามรณํ ทุกฺขโต มนสิกโรโต, ชรามรณํ อนตฺตโต มนสิกโรโต โอภาโส อุปฺปชฺชติ…เป… ญาณํ อุปฺปชฺชติ, ปีติ อุปฺปชฺชติ, ปสฺสทฺธิ อุปฺปชฺชติ, สุขํ อุปฺปชฺชติ, อธิโมกฺโข อุปฺปชฺชติ, ปคฺคโห อุปฺปชฺชติ, อุปฏฺฐานํ อุปฺปชฺชติ, อุเปกฺขา อุปฺปชฺชติ, นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ, ‘นิกนฺติ ธมฺโม’ติ นิกนฺตึ อาวชฺชติ. ตโต วิกฺเขโป อุทฺธจฺจํ. เตน อุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตมานโส. ชรามรณํ อนตฺตโต อุปฏฺฐานํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ชรามรณํ อนิจฺจโต อุปฏฺฐานํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ชรามรณํ ทุกฺขโต อุปฏฺฐานํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตมานโส โหติ. โส สมโย, ยํ ตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตเมว สนฺติฏฺฐติ สนฺนิสีทติ เอโกทิ โหติ สมาธิยติ. ตสฺส มคฺโค สญฺชายตี’’ติ. กถํ มคฺโค สญฺชายติ…เป… เอวํ มคฺโค สญฺชายติ. เอวํ สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. เอวํ ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตํ มานสํ โหติ.

๗. โอภาเส เจว ญาเณ จ, ปีติยา จ วิกมฺปติ;

ปสฺสทฺธิยา สุเข เจว, เยหิ จิตฺตํ ปเวธติ.

อธิโมกฺเข จ ปคฺคาเห, อุปฏฺฐาเน จ กมฺปติ;

อุเปกฺขาวชฺชนาย เจว, อุเปกฺขาย จ นิกนฺติยา.

อิมานิ ทส ฐานานิ, ปญฺญา ยสฺส ปริจฺจิตา;

ธมฺมุทฺธจฺจกุสโล โหติ, น จ สมฺโมห คจฺฉติ.

วิกฺขิปติ เจว กิลิสฺสติ จ, จวติ จิตฺตภาวนา;

วิกฺขิปติ น กิลิสฺสติ, ภาวนา ปริหายติ.

วิกฺขิปติ น กิลิสฺสติ, ภาวนา น ปริหายติ;

น จ วิกฺขิปเต จิตฺตํ น กิลิสฺสติ, น จวติ จิตฺตภาวนา.

อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ จิตฺตสฺส สงฺเขปวิกฺเขปวิคฺคหิตํ [สงฺเขปํ วิกฺเขปํ วิคฺคหิตํ (สฺยา.)] ทส ฐาเน สมฺปชานาตีติ.

ยุคนทฺธกถา นิฏฺฐิตา.

๒. สจฺจกถา

๘. ปุริมนิทานํ. ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว [สํ. นิ. ๕.๑๐๙๐], ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ. กตมานิ จตฺตาริ? ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ, ภิกฺขเว, ตถเมตํ อวิตถเมตํ อนญฺญถเมตํ; ‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’ติ ตถเมตํ อวิตถเมตํ อนญฺญถเมตํ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’ติ ตถเมตํ อวิตถเมตํ อนญฺญถเมตํ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ตถเมตํ อวิตถเมตํ อนญฺญถเมตํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ’’.

๑. ปฐมสุตฺตนฺตนิทฺเทโส

กถํ ทุกฺขํ ตถฏฺเฐน สจฺจํ? จตฺตาโร ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ, สงฺขตฏฺโฐ, สนฺตาปฏฺโฐ, วิปริณามฏฺโฐ – อิเม จตฺตาโร ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. เอวํ ทุกฺขํ ตถฏฺเฐน สจฺจํ.

กถํ สมุทโย ตถฏฺเฐน สจฺจํ? จตฺตาโร สมุทยสฺส สมุทยฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. สมุทยสฺส อายูหนฏฺโฐ, นิทานฏฺโฐ, สํโยคฏฺโฐ ปลิโพธฏฺโฐ – อิเม จตฺตาโร สมุทยสฺส สมุทยฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. เอวํ สมุทโย ตถฏฺเฐน สจฺจํ.

กถํ นิโรโธ ตถฏฺเฐน สจฺจํ? จตฺตาโร นิโรธสฺส นิโรธฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. นิโรธสฺส นิสฺสรณฏฺโฐ, วิเวกฏฺโฐ, อสงฺขตฏฺโฐ, อมตฏฺโฐ – อิเม จตฺตาโร นิโรธสฺส นิโรธฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. เอวํ นิโรโธ ตถฏฺเฐน สจฺจํ.

กถํ มคฺโค ตถฏฺเฐน สจฺจํ? จตฺตาโร มคฺคสฺส มคฺคฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺโฐ, เหตุฏฺโฐ, ทสฺสนฏฺโฐ, อาธิปเตยฺยฏฺโฐ – อิเม จตฺตาโร มคฺคสฺส มคฺคฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. เอวํ มคฺโค ตถฏฺเฐน สจฺจํ.

๙. กติหากาเรหิ จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ? จตูหากาเรหิ จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ. ตถฏฺเฐน, อนตฺตฏฺเฐน, สจฺจฏฺเฐน, ปฏิเวธฏฺเฐน – อิเมหิ จตูหากาเรหิ จตฺตาริ สจฺจานิ เอกสงฺคหิตานิ. ยํ เอกสงฺคหิตํ ตํ เอกตฺตํ. เอกตฺตํ เอเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ – จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ.

กถํ ตถฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ? จตูหากาเรหิ ตถฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ. ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺโฐ ตถฏฺโฐ, สมุทยสฺส สมุทยฏฺโฐ ตถฏฺโฐ, นิโรธสฺส นิโรธฏฺโฐ ตถฏฺโฐ, มคฺคสฺส มคฺคฏฺโฐ ตถฏฺโฐ – อิเมหิ จตูหากาเรหิ ตถฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกสงฺคหิตานิ. ยํ เอกสงฺคหิตํ ตํ เอกตฺตํ. เอกตฺตํ เอเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ – จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ.

กถํ อนตฺตฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ? จตูหากาเรหิ อนตฺตฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ. ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺโฐ อนตฺตฏฺโฐ, สมุทยสฺส สมุทยฏฺโฐ อนตฺตฏฺโฐ, นิโรธสฺส นิโรธฏฺโฐ อนตฺตฏฺโฐ, มคฺคสฺส มคฺคฏฺโฐ อนตฺตฏฺโฐ – อิเมหิ จตูหากาเรหิ อนตฺตฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกสงฺคหิตานิ. ยํ เอกสงฺคหิตํ ตํ เอกตฺตํ. เอกตฺตํ เอเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ – จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ.

กถํ สจฺจฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ? จตูหากาเรหิ สจฺจฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ. ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺโฐ สจฺจฏฺโฐ, สมุทยสฺส สมุทยฏฺโฐ สจฺจฏฺโฐ, นิโรธสฺส นิโรธฏฺโฐ สจฺจฏฺโฐ, มคฺคสฺส มคฺคฏฺโฐ สจฺจฏฺโฐ – อิเมหิ จตูหากาเรหิ สจฺจฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกสงฺคหิตานิ. ยํ เอกสงฺคหิตํ ตํ เอกตฺตํ. เอกตฺตํ เอเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ – จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ.

กถํ ปฏิเวธฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ? จตูหากาเรหิ ปฏิเวธฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ. ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺโฐ ปฏิเวธฏฺโฐ, สมุทยสฺส สมุทยฏฺโฐ ปฏิเวธฏฺโฐ นิโรธสฺส นิโรธฏฺโฐ ปฏิเวธฏฺโฐ, มคฺคสฺส มคฺคฏฺโฐ ปฏิเวธฏฺโฐ – อิเมหิ จตูหากาเรหิ ปฏิเวธฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกสงฺคหิตานิ ยํ เอกสงฺคหิตํ ตํ เอกตฺตํ. เอกตฺตํ เอเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ – จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ.

๑๐. กติหากาเรหิ จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ? ยํ อนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตํ อนิจฺจํ, ยํ อนิจฺจญฺจ ทุกฺขญฺจ ตํ อนตฺตา. ยํ อนิจฺจญฺจ ทุกฺขญฺจ อนตฺตา จ ตํ ตถํ. ยํ อนิจฺจํ จ ทุกฺขญฺจ อนตฺตา จ ตถญฺจ ตํ สจฺจํ. ยํ อนิจฺจญฺจ ทุกฺขญฺจ อนตฺตา จ ตถญฺจ สจฺจญฺจ ตํ เอกสงฺคหิตํ. ยํ เอกสงฺคหิตํ ตํ เอกตฺตํ. เอกตฺตํ เอเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ – จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ.

กติหากาเรหิ จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ? นวหากาเรหิ จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ. ตถฏฺเฐน, อนตฺตฏฺเฐน, สจฺจฏฺเฐน, ปฏิเวธฏฺเฐน, อภิญฺญฏฺเฐน, ปริญฺญฏฺเฐน, ปหานฏฺเฐน, ภาวนฏฺเฐน, สจฺฉิกิริยฏฺเฐน – อิเมหิ นวหากาเรหิ จตฺตาริ สจฺจานิ เอกสงฺคหิตานิ. ยํ เอกสงฺคหิตํ ตํ เอกตฺตํ. เอกตฺตํ เอเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ – จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ.

กถํ ตถฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ? นวหากาเรหิ ตถฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ. ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺโฐ ตถฏฺโฐ, สมุทยสฺส สมุทยฏฺโฐ ตถฏฺโฐ, นิโรธสฺส นิโรธฏฺโฐ ตถฏฺโฐ, มคฺคสฺส มคฺคฏฺโฐ ตถฏฺโฐ, อภิญฺญาย อภิญฺญฏฺโฐ ตถฏฺโฐ, ปริญฺญาย ปริญฺญฏฺโฐ ตถฏฺโฐ, ปหานสฺส ปหานฏฺโฐ ตถฏฺโฐ, ภาวนาย ภาวนฏฺโฐ ตถฏฺโฐ, สจฺฉิกิริยาย สจฺฉิกิริยฏฺโฐ ตถฏฺโฐ – อิเมหิ นวหากาเรหิ ตถฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกสงฺคหิตานิ. ยํ เอกสงฺคหิตํ ตํ เอกตฺตํ. เอกตฺตํ เอเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ – จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ.

กถํ อนตฺตฏฺเฐน… สจฺจฏฺเฐน… ปฏิเวธฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ? นวหากาเรหิ ปฏิเวธฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ. ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺโฐ ปฏิเวธฏฺโฐ, สมุทยสฺส สมุทยฏฺโฐ ปฏิเวธฏฺโฐ, นิโรธสฺส นิโรธฏฺโฐ ปฏิเวธฏฺโฐ, มคฺคสฺส มคฺคฏฺโฐ ปฏิเวธฏฺโฐ, อภิญฺญาย อภิญฺญฏฺโฐ ปฏิเวธฏฺโฐ, ปริญฺญาย ปริญฺญฏฺโฐ ปฏิเวธฏฺโฐ, ปหานสฺส ปหานฏฺโฐ ปฏิเวธฏฺโฐ, ภาวนาย ภาวนฏฺโฐ ปฏิเวธฏฺโฐ, สจฺฉิกิริยาย สจฺฉิกิริยฏฺโฐ ปฏิเวธฏฺโฐ – อิเมหิ นวหากาเรหิ ปฏิเวธฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกสงฺคหิตานิ. ยํ เอกสงฺคหิตํ ตํ เอกตฺตํ. เอกตฺตํ เอเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ – จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ.

๑๑. กติหากาเรหิ จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ? ทฺวาทสหิ อากาเรหิ จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ. ตถฏฺเฐน, อนตฺตฏฺเฐน, สจฺจฏฺเฐน, ปฏิเวธฏฺเฐน, อภิชานนฏฺเฐน, ปริชานนฏฺเฐน, ธมฺมฏฺเฐน, ตถฏฺเฐน, ญาตฏฺเฐน, สจฺฉิกิริยฏฺเฐน, ผสฺสนฏฺเฐน, อภิสมยฏฺเฐน – อิเมหิ ทฺวาทสหิ อากาเรหิ จตฺตาริ สจฺจานิ เอกสงฺคหิตานิ. ยํ เอกสงฺคหิตํ ตํ เอกตฺตํ. เอกตฺตํ เอเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ – จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ.

กถํ ตถฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ? โสฬสหิ อากาเรหิ ตถฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ. ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ, สงฺขตฏฺโฐ, สนฺตาปฏฺโฐ, วิปริณามฏฺโฐ, ตถฏฺโฐ; สมุทยสฺส อายูหนฏฺโฐ, นิทานฏฺโฐ, สํโยคฏฺโฐ, ปลิโพธฏฺโฐ ตถฏฺโฐ; นิโรธสฺส นิสฺสรณฏฺโฐ, วิเวกฏฺโฐ, อสงฺขตฏฺโฐ, อมตฏฺโฐ ตถฏฺโฐ; มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺโฐ, เหตุฏฺโฐ, ทสฺสนฏฺโฐ, อาธิปเตยฺยฏฺโฐ ตถฏฺโฐ – อิเมหิ โสฬสหิ อากาเรหิ ตถฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกสงฺคหิตานิ. ยํ เอกสงฺคหิตํ ตํ เอกตฺตํ. เอกตฺตํ เอเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ – จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ.

กถํ อนตฺตฏฺเฐน…เป… สจฺจฏฺเฐน… ปฏิเวธฏฺเฐน… อภิชานนฏฺเฐน… ปริชานนฏฺเฐน… ธมฺมฏฺเฐน… ตถฏฺเฐน… ญาตฏฺเฐน… สจฺฉิกิริยฏฺเฐน… ผสฺสนฏฺเฐน… อภิสมยฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ? โสฬสหิ อากาเรหิ อภิสมยฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ. ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ, สงฺขตฏฺโฐ, สนฺตาปฏฺโฐ, วิปริณามฏฺโฐ, อภิสมยฏฺโฐ; สมุทยสฺส อายูหนฏฺโฐ, นิทานฏฺโฐ, สํโยคฏฺโฐ, ปลิโพธฏฺโฐ, อภิสมยฏฺโฐ; นิโรธสฺส นิสฺสรณฏฺโฐ, วิเวกฏฺโฐ, อสงฺขตฏฺโฐ, อมตฏฺโฐ, อภิสมยฏฺโฐ; มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺโฐ, เหตุฏฺโฐ, ทสฺสนฏฺโฐ, อาธิปเตยฺยฏฺโฐ, อภิสมยฏฺโฐ – อิเมหิ โสฬสหิ อากาเรหิ อภิสมยฏฺเฐน จตฺตาริ สจฺจานิ เอกสงฺคหิตานิ. ยํ เอกสงฺคหิตํ ตํ เอกตฺตํ. เอกตฺตํ เอเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ – จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวธานิ.

๑๒. สจฺจานํ กติ ลกฺขณานิ? สจฺจานํ เทฺว ลกฺขณานิ. สงฺขตลกฺขณญฺจ, อสงฺขตลกฺขณญฺจ – สจฺจานํ อิมานิ เทฺว ลกฺขณานิ.

สจฺจานํ กติ ลกฺขณานิ? สจฺจานํ ฉ ลกฺขณานิ. สงฺขตานํ สจฺจานํ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตานํ อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ อสงฺขตสฺส สจฺจสฺส น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย ปญฺญายติ, น ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ – สจฺจานํ อิมานิ ฉ ลกฺขณานิ.

สจฺจานํ กติ ลกฺขณานิ? สจฺจานํ ทฺวาทส ลกฺขณานิ. ทุกฺขสจฺจสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ; สมุทยสจฺจสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ; มคฺคสจฺจสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ; นิโรธสจฺจสฺส น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย ปญฺญายติ, น ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ – สจฺจานํ อิมานิ ทฺวาทส ลกฺขณานิ.

จตุนฺนํ สจฺจานํ กติ กุสลา, กติ อกุสลา, กติ อพฺยากตา? สมุทยสจฺจํ อกุสลํ, มคฺคสจฺจํ กุสลํ, นิโรธสจฺจํ อพฺยากตํ. ทุกฺขสจฺจํ สิยา กุสลํ, สิยา อกุสลํ, สิยา อพฺยากตํ.

สิยา ตีณิ สจฺจานิ เอกสจฺเจน สงฺคหิตานิ, เอกสจฺจํ ตีหิ สจฺเจหิ สงฺคหิตํ? วตฺถุวเสน ปริยาเยน สิยาติ. กถญฺจ สิยา? ยํ ทุกฺขสจฺจํ อกุสลํ, สมุทยสจฺจํ อกุสลํ – เอวํ อกุสลฏฺเฐน เทฺว สจฺจานิ เอกสจฺเจน สงฺคหิตานิ, เอกสจฺจํ ทฺวีหิ สจฺเจหิ สงฺคหิตํ. ยํ ทุกฺขสจฺจํ กุสลํ, มคฺคสจฺจํ กุสลํ – เอวํ กุสลฏฺเฐน เทฺว สจฺจานิ เอกสจฺเจน สงฺคหิตานิ, เอกสจฺจํ ทฺวีหิ สจฺเจหิ สงฺคหิตํ. ยํ ทุกฺขสจฺจํ อพฺยากตํ, นิโรธสจฺจํ อพฺยากตํ – เอวํ อพฺยากตฏฺเฐน เทฺว สจฺจานิ เอกสจฺเจน สงฺคหิตานิ, เอกสจฺจํ ทฺวีหิ สจฺเจหิ สงฺคหิตํ. เอวํ สิยา ตีณิ สจฺจานิ เอกสจฺเจน สงฺคหิตานิ, เอกสจฺจํ ตีหิ สจฺเจหิ สงฺคหิตํ วตฺถุวเสน ปริยาเยนาติ.

๒. ทุติยสุตฺตนฺตปาฬิ

๑๓. ‘‘ปุพฺเพ เม, ภิกฺขเว [สํ. นิ. ๓.๒๖], สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต เอตทโหสิ – ‘โก นุ โข รูปสฺส อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ; โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ; โก สญฺญาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ; โก สงฺขารานํ อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ; โก วิญฺญาณสฺส อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’นฺติ? ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ – ‘ยํ โข รูปํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ – อยํ รูปสฺส อสฺสาโท. ยํ รูปํ อนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ – อยํ รูปสฺส อาทีนโว. โย รูปสฺมึ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ – อิทํ รูปสฺส นิสฺสรณํ. ยํ เวทนํ ปฏิจฺจ…เป… ยํ สญฺญํ ปฏิจฺจ… ยํ สงฺขาเร ปฏิจฺจ… ยํ วิญฺญาณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ – อยํ วิญฺญาณสฺส อสฺสาโท. ยํ วิญฺญาณํ อนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ – อยํ วิญฺญาณสฺส อาทีนโว. โย วิญฺญาณสฺมึ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ – อิทํ วิญฺญาณสฺส นิสฺสรณํ’’.

‘‘ยาวกีวญฺจาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ เอวํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญาสึ, เนว ตาวาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ‘อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’ติ ปจฺจญฺญาสึ [อภิสมฺพุทฺโธ ปจฺจญฺญาสึ (สฺยา.) สํ. นิ. ๓.๒๖ ปสฺสิตพฺพา] ยโต จ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ เอวํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ อพฺภญฺญาสึ, อถาหํ, ภิกฺขเว, ‘สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’ติ ปจฺจญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ – ‘อกุปฺปา เม วิมุตฺติ [เจโตวิมุตฺติ (สฺยา. ก.) สํ. นิ. ๓.๒๗ ปสฺสิตพฺพา]. อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ.

๓. ทุติยสุตฺตนฺตนิทฺเทโส

๑๔. ยํ รูปํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ รูปสฺส อสฺสาโทติ – ปหานปฺปฏิเวโธ สมุทยสจฺจํ. ยํ รูปํ อนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อยํ รูปสฺส อาทีนโวติ – ปริญฺญาปฏิเวโธ ทุกฺขสจฺจํ. โย รูปสฺมึ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ รูปสฺส นิสฺสรณนฺติ – สจฺฉิกิริยาปฏิเวโธ นิโรธสจฺจํ. ยา อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิ สงฺกปฺโป วาจา กมฺมนฺโต อาชีโว วายาโม สติ สมาธิ – ภาวนาปฏิเวโธ มคฺคสจฺจํ.

ยํ เวทนํ ปฏิจฺจ…เป… ยํ สญฺญํ ปฏิจฺจ… ยํ สงฺขาเร ปฏิจฺจ… ยํ วิญฺญาณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ วิญฺญาณสฺส อสฺสาโทติ – ปหานปฺปฏิเวโธ สมุทยสจฺจํ. ยํ วิญฺญาณํ อนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อยํ วิญฺญาณสฺส อาทีนโวติ – ปริญฺญาปฏิเวโธ ทุกฺขสจฺจํ. โย วิญฺญาณสฺมึ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ วิญฺญาณสฺส นิสฺสรณนฺติ – สจฺฉิกิริยาปฏิเวโธ นิโรธสจฺจํ. ยา อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิ สงฺกปฺโป วาจา กมฺมนฺโต อาชีโว วายาโม สติ สมาธิ – ภาวนาปฏิเวโธ มคฺคสจฺจํ.

๑๕. สจฺจนฺติ กติหากาเรหิ สจฺจํ? เอสนฏฺเฐน, ปริคฺคหฏฺเฐน, ปฏิเวธฏฺเฐน. กถํ เอสนฏฺเฐน สจฺจํ? ชรามรณํ กึนิทานํ, กึสมุทยํ, กึชาติกํ, กึปภวนฺติ – เอวํ เอสนฏฺเฐน สจฺจํ. ชรามรณํ ชาตินิทานํ, ชาติสมุทยํ, ชาติชาติกํ, ชาติปฺปภวนฺติ – เอวํ ปริคฺคหฏฺเฐน สจฺจํ. ชรามรณญฺจ ปชานาติ, ชรามรณสมุทยญฺจ ปชานาติ, ชรามรณนิโรธญฺจ ปชานาติ, ชรามรณนิโรธคามินึ ปฏิปทญฺจ ปชานาติ – เอวํ ปฏิเวธฏฺเฐน สจฺจํ.

ชาติ กึนิทานา, กึสมุทยา, กึชาติกา, กึปภวาติ – เอวํ เอสนฏฺเฐน สจฺจํ. ชาติ ภวนิทานา, ภวสมุทยา, ภวชาติกา, ภวปฺปภวาติ – เอวํ ปริคฺคหฏฺเฐน สจฺจํ. ชาติญฺจ ปชานาติ, ชาติสมุทยญฺจ ปชานาติ, ชาตินิโรธญฺจ ปชานาติ, ชาตินิโรธคามินึ ปฏิปทญฺจ ปชานาติ – เอวํ ปฏิเวธฏฺเฐน สจฺจํ.

ภโว กึนิทาโน, กึสมุทโย, กึชาติโก, กึปภโวติ – เอวํ เอสนฏฺเฐน สจฺจํ. ภโว อุปาทานนิทาโน, อุปาทานสมุทโย, อุปาทานชาติโก, อุปาทานปฺปภโวติ – เอวํ ปริคฺคหฏฺเฐน สจฺจํ. ภวํ จ ปชานาติ, ภวสมุทยญฺจ ปชานาติ, ภวนิโรธญฺจ ปชานาติ, ภวนิโรธคามินึ ปฏิปทญฺจ ปชานาติ – เอวํ ปฏิเวธฏฺเฐน สจฺจํ.

อุปาทานํ กึนิทานํ, กึสมุทยํ, กึชาติกํ, กึปภวนฺติ – เอวํ เอสนฏฺเฐน สจฺจํ. อุปาทานํ ตณฺหานิทานํ, ตณฺหาสมุทยํ, ตณฺหาชาติกํ, ตณฺหาปภวนฺติ – เอวํ ปริคฺคหฏฺเฐน สจฺจํ. อุปาทานญฺจ ปชานาติ, อุปาทานสมุทยญฺจ ปชานาติ, อุปาทานนิโรธญฺจ ปชานาติ อุปาทานนิโรธคามินึ ปฏิปทญฺจ ปชานาติ – เอวํ ปฏิเวธฏฺเฐน สจฺจํ.

ตณฺหา กึนิทานา, กึสมุทยา, กึชาติกา, กึปภวาติ – เอวํ เอสนฏฺเฐน สจฺจํ. ตณฺหา เวทนานิทานา, เวทนาสมุทยา, เวทนาชาติกา, เวทนาปภวาติ – เอวํ ปริคฺคหฏฺเฐน สจฺจํ. ตณฺหญฺจ ปชานาติ, ตณฺหาสมุทยญฺจ ปชานาติ, ตณฺหานิโรธญฺจ ปชานาติ, ตณฺหานิโรธคามินึ ปฏิปทญฺจ ปชานาติ – เอวํ ปฏิเวธฏฺเฐน สจฺจํ.

เวทนา กึนิทานา, กึสมุทยา, กึชาติกา, กึปภวาติ – เอวํ เอสนฏฺเฐน สจฺจํ. เวทนา ผสฺสนิทานา, ผสฺสสมุทยา, ผสฺสชาติกา, ผสฺสปฺปภวาติ – เอวํ ปริคฺคหฏฺเฐน สจฺจํ. เวทนญฺจ ปชานาติ, เวทนาสมุทยญฺจ ปชานาติ, เวทนานิโรธญฺจ ปชานาติ, เวทนานิโรธคามินึ ปฏิปทญฺจ ปชานาติ – เอวํ ปฏิเวธฏฺเฐน สจฺจํ.

ผสฺโส กึนิทาโน, กึสมุทโย, กึชาติโก, กึปภโวติ – เอวํ เอสนฏฺเฐน สจฺจํ. ผสฺโส สฬายตนนิทาโน, สฬายตนสมุทโย, สฬายตนชาติโก, สฬายตนปฺปภโวติ – เอวํ ปริคฺคหฏฺเฐน สจฺจํ. ผสฺสญฺจ ปชานาติ, ผสฺสสมุทยญฺจ ปชานาติ, ผสฺสนิโรธญฺจ ปชานาติ, ผสฺสนิโรธคามินึ ปฏิปทญฺจ ปชานาติ – เอวํ ปฏิเวธฏฺเฐน สจฺจํ.

สฬายตนํ กึนิทานํ, กึสมุทยํ, กึชาติกํ, กึปภวนฺติ – เอวํ เอสนฏฺเฐน สจฺจํ. สฬายตนํ นามรูปนิทานํ, นามรูปสมุทยํ, นามรูปชาติกํ, นามรูปปฺปภวนฺติ – เอวํ ปริคฺคหฏฺเฐน สจฺจํ. สฬายตนญฺจ ปชานาติ, สฬายตนสมุทยญฺจ ปชานาติ, สฬายตนนิโรธญฺจ ปชานาติ, สฬายตนนิโรธคามินึ ปฏิปทญฺจ ปชานาติ – เอวํ ปฏิเวธฏฺเฐน สจฺจํ.

นามรูปํ กึนิทานํ, กึสมุทยํ, กึชาติกํ, กึปภวนฺติ – เอวํ เอสนฏฺเฐน สจฺจํ. นามรูปํ วิญฺญาณนิทานํ, วิญฺญาณสมุทยํ, วิญฺญาณชาติกํ, วิญฺญาณปฺปภวนฺติ – เอวํ ปริคฺคหฏฺเฐน สจฺจํ. นามรูปญฺจ ปชานาติ, นามรูปสมุทยญฺจ ปชานาติ, นามรูปนิโรธญฺจ ปชานาติ, นามรูปนิโรธคามินึ ปฏิปทญฺจ ปชานาติ – เอวํ ปฏิเวธฏฺเฐน สจฺจํ.

วิญฺญาณํ กึนิทานํ, กึสมุทยํ, กึชาติกํ, กึปภวนฺติ – เอวํ เอสนฏฺเฐน สจฺจํ. วิญฺญาณํ สงฺขารนิทานํ, สงฺขารสมุทยํ, สงฺขารชาติกํ, สงฺขารปฺปภวนฺติ – เอวํ ปริคฺคหฏฺเฐน สจฺจํ. วิญฺญาณญฺจ ปชานาติ, วิญฺญาณสมุทยญฺจ ปชานาติ, วิญฺญาณนิโรธญฺจ ปชานาติ, วิญฺญาณนิโรธคามินึ ปฏิปทญฺจ ปชานาติ – เอวํ ปฏิเวธฏฺเฐน สจฺจํ.

สงฺขารา กึนิทานา, กึสมุทยา, กึชาติกา, กึปภวาติ – เอวํ เอสนฏฺเฐน สจฺจํ. สงฺขารา อวิชฺชานิทานา, อวิชฺชาสมุทยา, อวิชฺชาชาติกา, อวิชฺชาปภวาติ – เอวํ ปริคฺคหฏฺเฐน สจฺจํ. สงฺขาเร จ ปชานาติ, สงฺขารสมุทยญฺจ ปชานาติ, สงฺขารนิโรธญฺจ ปชานาติ, สงฺขารนิโรธคามินึ ปฏิปทญฺจ ปชานาติ – เอวํ ปฏิเวธฏฺเฐน สจฺจํ.

๑๖. ชรามรณํ ทุกฺขสจฺจํ, ชาติ สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา มคฺคสจฺจํ. ชาติ ทุกฺขสจฺจํ, ภโว สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา มคฺคสจฺจํ. ภโว ทุกฺขสจฺจํ, อุปาทานํ สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา มคฺคสจฺจํ. อุปาทานํ ทุกฺขสจฺจํ, ตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา มคฺคสจฺจํ. ตณฺหา ทุกฺขสจฺจํ, เวทนา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา มคฺคสจฺจํ. เวทนา ทุกฺขสจฺจํ, ผสฺโส สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา มคฺคสจฺจํ. ผสฺโส ทุกฺขสจฺจํ, สฬายตนํ สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา มคฺคสจฺจํ. สฬายตนํ ทุกฺขสจฺจํ, นามรูปํ สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา มคฺคสจฺจํ. นามรูปํ ทุกฺขสจฺจํ, วิญฺญาณํ สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา มคฺคสจฺจํ. วิญฺญาณํ ทุกฺขสจฺจํ, สงฺขารา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา มคฺคสจฺจํ. สงฺขารา ทุกฺขสจฺจํ, อวิชฺชา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา มคฺคสจฺจํ.

ชรามรณํ สิยา ทุกฺขสจฺจํ, สิยา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา มคฺคสจฺจํ. ชาติ สิยา ทุกฺขสจฺจํ, สิยา สมุทยสจฺจํ…เป… ภโว สิยา ทุกฺขสจฺจํ, สิยา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา มคฺคสจฺจนฺติ.

ภาณวาโร.

สจฺจกถา นิฏฺฐิตา.

๓. โพชฺฌงฺคกถา

๑๗. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว [สํ. นิ. ๕.๒๐๐], โพชฺฌงฺคา. กตเม สตฺต? สติสมฺโพชฺฌงฺโค, ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค, วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค, ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค, ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค, สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค, อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค – อิเม โข, ภิกฺขเว, สตฺต โพชฺฌงฺคา’’.

โพชฺฌงฺคาติ เกนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา? โพธาย สํวตฺตนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนุพุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปฏิพุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมฺพุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

พุชฺฌนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนุพุชฺฌนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปฏิพุชฺฌนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, สมฺพุชฺฌนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา.

โพเธนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนุโพเธนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปฏิโพเธนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมฺโพเธนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

โพธนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนุโพธนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปฏิโพธนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, สมฺโพธนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา.

โพธิปกฺขิยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนุโพธิปกฺขิยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปฏิโพธิปกฺขิยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, สมฺโพธิปกฺขิยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา.

พุทฺธิลภนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, พุทฺธิปฏิลภนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, พุทฺธิโรปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, พุทฺธิอภิโรปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, พุทฺธิปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, พุทฺธิสมฺปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา.

มูลมูลกาทิทสกํ

๑๘. มูลฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลปริปูรณฏฺเฐน [มูลปริปูรฏฺเฐน (สฺยา. ก.) เอวมุปริปิ] โพชฺฌงฺคา, มูลปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

เหตุฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

ปจฺจยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

วิสุทฺธฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

อนวชฺชฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

เนกฺขมฺมฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

วิมุตฺตฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

อนาสวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

วิเวกฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

โวสคฺคฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

๑๙. มูลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เหตุฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปจฺจยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิสุทฺธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนวชฺชฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เนกฺขมฺมฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิมุตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนาสวฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิเวกฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. โวสคฺคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

มูลจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เหตุจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปจฺจยจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิสุทฺธิจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนวชฺชจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เนกฺขมฺมจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิมุตฺติจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนาสวจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิเวกจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. โวสคฺคจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

มูลปริคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… โวสคฺคปริคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มูลปริวารฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… โวสคฺคปริวารฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มูลปริปูรณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… โวสคฺคปริปูรฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มูลปริปากฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… โวสคฺคปริปากฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มูลปฏิสมฺภิทฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… โวสคฺคปฏิสมฺภิทฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มูลปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… โวสคฺคปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มูลปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… โวสคฺคปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป….

ปริคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปริวารฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปริปูรณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกคฺคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อวิกฺเขปฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อวิสารฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนาวิลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนิญฺชนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺตุปฏฺฐานวเสน จิตฺตสฺส ฐิตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อารมฺมณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. โคจรฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปหานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปริจฺจาคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วุฏฺฐานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิวฏฺฏนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สนฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปณีตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิมุตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนาสวฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ตรณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนิมิตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อปฺปณิหิตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สุญฺญตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกรสฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนติวตฺตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ยุคนทฺธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิยฺยานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เหตุฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ทสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อาธิปเตยฺยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

สมถสฺส อวิกฺเขปฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิปสฺสนาย อนุปสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมถวิปสฺสนานํ เอกรสฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ยุคนทฺธสฺส อนติวตฺตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สิกฺขาย สมาทานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อารมฺมณสฺส โคจรฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ลีนสฺส จิตฺตสฺส ปคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อุทฺธตสฺส จิตฺตสฺส นิคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อุโภวิสุทฺธานํ อชฺฌุเปกฺขนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิเสสาธิคมฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อุตฺตริ ปฏิเวธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สจฺจาภิสมยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิโรเธ ปติฏฺฐาปกฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิโมกฺขฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… ปญฺญินฺทฺริยสฺส ทสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สทฺธาพลสฺส อสฺสทฺธิเย อกมฺปิยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… ปญฺญาพลสฺส อวิชฺชาย อกมฺปิยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฏฺฐานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ปฏิสงฺขานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมฺมาทิฏฺฐิยา ทสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… สมฺมาสมาธิสฺส อวิกฺเขปฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

อินฺทฺริยานํ อาธิปเตยฺยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. พลานํ อกมฺปิยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิยฺยานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มคฺคสฺส เหตุฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สติปฏฺฐานานํ อุปฏฺฐานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมฺมปฺปธานานํ ปทหนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อิทฺธิปาทานํ อิชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สจฺจานํ ตถฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปโยคานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ผลานํ สจฺฉิกิริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

วิตกฺกสฺส อภินิโรปนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิจารสฺส อุปวิจารฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปีติยา ผรณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สุขสฺส อภิสนฺทนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส เอกคฺคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

อาวชฺชนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สญฺชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอโกทฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อภิญฺญาย ญาตฏฺฐํ [อภิญฺเญยฺยตฺถํ (สฺยา.)] พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปริญฺญาย ตีรณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปหานสฺส ปริจฺจาคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ภาวนาย เอกรสฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สจฺฉิกิริยาย ผสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ขนฺธานํ ขนฺธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ธาตูนํ ธาตุฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อายตนานํ อายตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สงฺขตานํ สงฺขตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อสงฺขตสฺส อสงฺขตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

จิตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตานนฺตริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส วุฏฺฐานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส วิวฏฺฏนฏฺฐํ [วิวชฺชนฏฺฐํ (สฺยา.)] พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส เหตุฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส ปจฺจยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส วตฺถุฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส ภูมฏฺฐํ [ภุมฺมฏฺฐํ (สฺยา.) ปฏิ. ม. ๑.๑๔ ปสฺสิตพฺพา] พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส อารมฺมณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส โคจรฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส จริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส คตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส อภินีหารฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส นิยฺยานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส นิสฺสรณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

เอกตฺเต อาวชฺชนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต วิชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สญฺชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต เอโกทฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ( ) [(เอกตฺเต อุปนิพนฺธนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา) (สพฺพตฺถ)]. เอกตฺเต ปกฺขนฺทนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปสีทนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สนฺติฏฺฐนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต วิมุจฺจนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต เอตํ สนฺตนฺติ ปสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ยานีกตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต วตฺถุกตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อนุฏฺฐิตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปริจิตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สุสมารทฺธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปริคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปริวารฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปริปูรณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สโมธานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อธิฏฺฐานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อาเสวนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ภาวนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต พหุลีกมฺมฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สุสมุคฺคตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สุวิมุตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต พุชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อนุพุชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปฏิพุชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สมฺพุชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต โพธนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อนุโพธนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปฏิโพธนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สมฺพุชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต โพธิปกฺขิยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อนุโพธิปกฺขิยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปฏิโพธิปกฺขิยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สมฺโพธิปกฺขิยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต โชตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อุชฺโชตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อนุโชตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปฏิโชตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สญฺโชตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

ปตาปนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิโรจนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. กิเลสานํ สนฺตาปนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อมลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิมลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิมฺมลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิเวกฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิเวกจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิราคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิราคจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิโรธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิโรธจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. โวสคฺคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. โวสคฺคจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิมุตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิมุตฺติจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

ฉนฺทฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส มูลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส ปาทฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส ปธานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส อิชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส อธิโมกฺขฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส ปคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส อุปฏฺฐานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส อวิกฺเขปฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส ทสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

วีริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… จิตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… วีมํสฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย มูลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย ปาทฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย ปธานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย อิชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย อธิโมกฺขฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย ปคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย อุปฏฺฐานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย อวิกฺเขปฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย ทสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

ทุกฺขฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ทุกฺขสฺส สงฺขตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ทุกฺขสฺส สนฺตาปฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ทุกฺขสฺส วิปริณามฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมุทยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมุทยสฺส อายูหนฏฺฐํ นิทานฏฺฐํ สญฺโญคฏฺฐํ ปลิโพธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิโรธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิโรธสฺส นิสฺสรณฏฺฐํ วิเวกฏฺฐํ อสงฺขตฏฺฐํ อมตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มคฺคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺฐํ เหตุฏฺฐํ ทสฺสนฏฺฐํ อาธิปเตยฺยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

ตถฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สจฺจฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปฏิเวธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อภิชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปริชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ธมฺมฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ธาตุฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ญาตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สจฺฉิกิริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ผสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อภิสมยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

เนกฺขมฺมํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อพฺยาปาทํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อาโลกสญฺญํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อวิกฺเขปํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ธมฺมววตฺถานํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ญาณํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปาโมชฺชํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปฐมํ ฌานํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… อรหตฺตมคฺคํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อรหตฺตผลสมาปตฺตึ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

อธิโมกฺขฏฺเฐน สทฺธินฺทฺริยํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… ทสฺสนฏฺเฐน ปญฺญินฺทฺริยํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อสฺสทฺธิเย อกมฺปิยฏฺเฐน สทฺธาพลํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… อวิชฺชาย อกมฺปิยฏฺเฐน ปญฺญาพลํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อุปฏฺฐานฏฺเฐน สติสมฺโพชฺฌงฺคํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… ปฏิสงฺขานฏฺเฐน อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

ทสฺสนฏฺเฐน สมฺมาทิฏฺฐึ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… อวิกฺเขปฏฺเฐน สมฺมาสมาธึ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อาธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อกมฺปิยฏฺเฐน พลํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิยฺยานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เหตุฏฺเฐน มคฺคํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อุปฏฺฐานฏฺเฐน สติปฏฺฐานํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปทหนฏฺเฐน สมฺมปฺปธานํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิปาทํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ตถฏฺเฐน สจฺจํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อวิกฺเขปฏฺเฐน สมถํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนุปสฺสนฏฺเฐ วิปสฺสนํ …เป… เอกรสฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนติวตฺตนฏฺเฐน ยุคนทฺธํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สํวรฏฺเฐน สีลวิสุทฺธึ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อวิกฺเขปฏฺเฐน จิตฺตวิสุทฺธึ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ทสฺสนฏฺเฐน ทิฏฺฐิวิสุทฺธึ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มุตฺตฏฺเฐน วิโมกฺขํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปฏิเวธฏฺเฐน วิชฺชํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปริจฺจาคฏฺเฐน วิมุตฺตึ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมุจฺเฉทฏฺเฐน ขเย ญาณํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปฏิปฺปสฺสทฺธฏฺเฐน อนุปฺปาเท ญาณํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

ฉนฺทํ มูลฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มนสิการํ สมุฏฺฐานฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ผสฺสํ สโมธานฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เวทนํ สโมสรณฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมาธึ ปมุขฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สตึ อาธิปเตยฺยฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปญฺญํ ตตุตฺตรฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิมุตฺตึ สารฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อมโตคธํ นิพฺพานํ ปริโยสานฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

๒๐. สาวตฺถินิทานํ. ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโต ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส ภิกฺขโว’’ติ [อาวุโสติ (สฺยา.) สํ. นิ. ๕.๑๘๕ ปสฺสิตพฺพา]. ‘‘อาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา สาริปุตฺโต เอตทโวจ –

‘‘สตฺติเม, อาวุโส, โพชฺฌงฺคา. กตเม สตฺต? สติสมฺโพชฺฌงฺโค, ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค…เป… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค – อิเม โข, อาวุโส, สตฺต โพชฺฌงฺคา. อิเมสํ ขฺวาหํ, อาวุโส, สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ เยน เยน โพชฺฌงฺเคน อากงฺขามิ ปุพฺพณฺหสมยํ วิหริตุํ, เตน เตน โพชฺฌงฺเคน ปุพฺพณฺหสมยํ วิหรามิ. เยน เยน โพชฺฌงฺเคน อากงฺขามิ มชฺฌนฺหิกสมยํ…เป… สายนฺหสมยํ วิหริตุํ, เตน เตน โพชฺฌงฺเคน สายนฺหสมยํ วิหรามิ. สติสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ เม, ‘อาวุโส, โหติ, อปฺปมาโณ’ติ เม โหติ, ‘สุสมารทฺโธ’ติ เม โหติ. ติฏฺฐนฺตญฺจ นํ [ติฏฺฐนฺตํ จรํ (สฺยา.) สํ. นิ. ๕.๑๘๕ ปสฺสิตพฺพา] ‘ติฏฺฐตี’ติ ปชานามิ. สเจปิ เม จวติ, ‘อิทปฺปจฺจยา เม จวตี’ติ ปชานามิ. ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค…เป… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ เม, อาวุโส, โหติ, ‘อปฺปมาโณ’ติ เม โหติ, ‘สุสมารทฺโธ’ติ เม โหติ. ติฏฺฐนฺตญฺจ นํ ‘ติฏฺฐตี’ติ ปชานามิ. สเจปิ เม จวติ, ‘อิทปฺปจฺจยา เม จวตี’ติ ปชานามิ.

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, รญฺโญ วา ราชมหามตฺตสฺส วา นานารตฺตานํ ทุสฺสานํ ทุสฺสกรณฺฑโก ปูโร อสฺส. โส ยญฺญเทว ทุสฺสยุคํ อากงฺเขยฺย ปุพฺพณฺหสมยํ ปารุปิตุํ, ตํ ตเทว ทุสฺสยุคํ ปุพฺพณฺหสมยํ ปารุเปยฺย. ยญฺญเทว ทุสฺสยุคํ อากงฺเขยฺย มชฺฌนฺหิกสมยํ…เป… สายนฺหสมยํ ปารุปิตุํ, ตํ ตเทว ทุสฺสยุคํ สายนฺหสมยํ ปารุเปยฺย. เอวเมว ขฺวาหํ, อาวุโส, อิเมสํ สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ เยน เยน โพชฺฌงฺเคน อากงฺขามิ ปุพฺพณฺหสมยํ วิหริตุํ, เตน เตน โพชฺฌงฺเคน ปุพฺพณฺหสมยํ วิหรามิ. เยน เยน โพชฺฌงฺเคน อากงฺขามิ มชฺฌนฺหิกสมยํ…เป… สายนฺหสมยํ วิหริตุํ, เตน เตน โพชฺฌงฺเคน สายนฺหสมยํ วิหรามิ. สติสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ เม, อาวุโส, โหติ, ‘อปฺปมาโณ’ติ เม โหติ, ‘สุสมารทฺโธ’ติ เม โหติ. ติฏฺฐนฺตญฺจ นํ ‘ติฏฺฐตี’ติ ปชานามิ. สเจปิ เม จวติ, ‘อิทปฺปจฺจยา เม จวตี’ติ ปชานามิ…เป… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ เม, อาวุโส, โหติ, ‘อปฺปมาโณ’ติ เม โหติ, ‘สุสมารทฺโธ’ติ เม โหติ. ติฏฺฐนฺตญฺจ นํ ‘ติฏฺฐตี’ติ ปชานามิ. สเจปิ เม จวติ, ‘อิทปฺปจฺจยา เม จวตี’ติ ปชานามิ’’.

สุตฺตนฺตนิทฺเทโส

๒๑. กถํ สติสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ เม โหตีติ โพชฺฌงฺโค? ยาวตา นิโรธูปฏฺฐาติ ตาวตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค. อิติ เจ เม โหตีติ โพชฺฌงฺโค. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ยาวตา อจฺจิ ตาวตา วณฺโณ, ยาวตา วณฺโณ ตาวตา อจฺจิ. เอวเมว ยาวตา นิโรธูปฏฺฐาติ ตาวตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค. อิติ เจ เม โหตีติ โพชฺฌงฺโค.

กถํ อปฺปมาโณ อิติ เจ เม โหตีติ โพชฺฌงฺโค? ปมาณพทฺธา [ปมาณวนฺตา (สฺยา.), อฏฺฐกถา โอโลเกตพฺพา] กิเลสา, สพฺเพ จ ปริยุฏฺฐานา, เย จ สงฺขารา โปโนภวิกา อปฺปมาโณ นิโรโธ อจลฏฺเฐน อสงฺขตฏฺเฐน. ยาวตา นิโรธูปฏฺฐาติ ตาวตา อปฺปมาโณ. อิติ เจ เม โหตีติ โพชฺฌงฺโค.

กถํ สุสมารทฺโธ อิติ เจ เม โหตีติ – โพชฺฌงฺโค? วิสมา กิเลสา, สพฺเพ จ ปริยุฏฺฐานา, เย จ สงฺขารา โปโนภวิกา, สมธมฺโม นิโรโธ สนฺตฏฺเฐน ปณีตฏฺเฐน. ยาวตา นิโรธูปฏฺฐาติ ตาวตา สุสมารทฺโธ อิติ เจ เม โหตีติ โพชฺฌงฺโค.

กถํ ‘‘ติฏฺฐนฺตญฺจ นํ ติฏฺฐตี’’ติ ปชานามิ; สเจปิ จวติ ‘‘อิทปฺปจฺจยา จวตี’’ติ ปชานามิ? กติหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ? กติหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ? อฏฺฐหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ. อฏฺฐหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ.

กตเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ? อนุปฺปาทํ อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, อุปฺปาทํ อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, อปฺปวตฺตํ อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, ปวตฺตํ อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, อนิมิตฺตํ อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, นิมิตฺตํ อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, นิโรธํ อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, สงฺขาเร อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ – อิเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ.

กตเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ? อุปฺปาทํ อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, อนุปฺปาทํ อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, ปวตฺตํ อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, อปฺปวตฺตํ อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, นิมิตฺตํ อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, อนิมิตฺตํ อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, สงฺขาเร อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, นิโรธํ อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ – อิเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ. เอวํ ‘‘ติฏฺฐนฺตญฺจ นํ ติฏฺฐตี’’ติ ปชานามิ. สเจปิ จวติ, ‘‘อิทปฺปจฺจยา เม จวตี’’ติ ปชานามิ…เป….