๒. สติปฏฺฐานวาโร

๓๑. ‘‘‘อยํ กาเย กายานุปสฺสนา’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาทิ. สา โข ปนายํ กาเย กายานุปสฺสนา ภาเวตพฺพาติ เม, ภิกฺขเว,…เป… ภาวิตาติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาทิ’’.

‘‘อยํ เวทนาสุ…เป… อยํ จิตฺเต…เป… อยํ ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสนาติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาทิ. สา โข ปนายํ ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสนา ภาเวตพฺพา ติ…เป… ภาวิตาติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาทิ’’.

[ก] ‘‘‘อยํ กาเย กายานุปสฺสนา’ติ ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาทิ…เป… สา โข ปนายํ กาเย กายานุปสฺสนา ภาเวตพฺพาติ…เป… ภาวิตาติ ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ’’.

จกฺขุํ อุทปาทีติ – เกนฏฺเฐน? ญาณํ อุทปาทีติ – เกนฏฺเฐน? ปญฺญา อุทปาทีติ – เกนฏฺเฐน? วิชฺชา อุทปาทีติ – เกนฏฺเฐน? อาโลโก อุทปาทีติ – เกนฏฺเฐน? จกฺขุํ อุทปาทีติ – ทสฺสนฏฺเฐน. ญาณํ อุทปาทีติ – ญาตฏฺเฐน. ปญฺญา อุทปาทีติ – ปชานนฏฺเฐน. วิชฺชา อุทปาทีติ – ปฏิเวธฏฺเฐน. อาโลโก อุทปาทีติ – โอภาสฏฺเฐน.

จกฺขุํ ธมฺโม, ญาณํ ธมฺโม, ปญฺญา ธมฺโม, วิชฺชา ธมฺโม, อาโลโก ธมฺโม. อิเม ปญฺจ ธมฺมา ธมฺมปฏิสมฺภิทาย อารมฺมณา เจว โหนฺติ โคจรา จ. เย ตสฺสา อารมฺมณา เต ตสฺสา โคจรา. เย ตสฺสา โคจรา เต ตสฺสา อารมฺมณา. เตน วุจฺจติ – ‘‘ธมฺเมสุ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’.

ทสฺสนฏฺโฐ อตฺโถ, ญาตฏฺโฐ อตฺโถ, ปชานนฏฺโฐ อตฺโถ, ปฏิเวธฏฺโฐ อตฺโถ, โอภาสฏฺโฐ อตฺโถ. อิเม ปญฺจ อตฺถา อตฺถปฏิสมฺภิทาย อารมฺมณา เจว โหนฺติ โคจรา จ. เย ตสฺสา อารมฺมณา เต ตสฺสา โคจรา. เย ตสฺสา โคจรา เต ตสฺสา อารมฺมณา. เตน วุจฺจติ – ‘‘อตฺเถสุ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’.

ปญฺจ ธมฺเม สนฺทสฺเสตุํ พฺยญฺชนนิรุตฺตาภิลาปา, ปญฺจ อตฺเถ สนฺทสฺเสตุํ พฺยญฺชนนิรุตฺตาภิลาปา. อิมา ทส นิรุตฺติโย นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาย อารมฺมณา เจว โหนฺติ โคจรา จ. เย ตสฺสา อารมฺมณา เต ตสฺสา โคจรา. เย ตสฺสา โคจรา เต ตสฺสา อารมฺมณา. เตน วุจฺจติ – ‘‘นิรุตฺตีสุ ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา’’.

ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ญาณานิ, ปญฺจสุ อตฺเถสุ ญาณานิ, ทสสุ นิรุตฺตีสุ ญาณานิ. อิมานิ วีสติ ญาณานิ ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย อารมฺมณา เจว โหนฺติ โคจรา จ. เย ตสฺสา อารมฺมณา เต ตสฺสา โคจรา. เย ตสฺสา โคจรา เต ตสฺสา อารมฺมณา. เตน วุจฺจติ – ‘‘ปฏิภาเนสุ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา’’.

กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐาเน ปนฺนรส ธมฺมา, ปนฺนรส อตฺถา, ตึส นิรุตฺติโย, สฏฺฐิ ญาณานิ.

[ข-ฆ] ‘‘อยํ เวทนาสุ…เป… อยํ จิตฺเต…เป… อยํ ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสนาติ ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาทิ…เป… สา โข ปนายํ ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสนา ภาเวตพฺพา ติ…เป… ภาวิตาติ ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาทิ…เป…’’.

ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสนา สติปฏฺฐาเน ปนฺนรส ธมฺมา, ปนฺนรส อตฺถา, ตึส นิรุตฺติโย, สฏฺฐิ ญาณานิ.

จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สฏฺฐิ ธมฺมา, สฏฺฐิ อตฺถา, วีสติสตนิรุตฺติโย, จตฺตาลีสญฺจ เทฺว จ ญาณสตานิ.