๓. โพชฺฌงฺคกถา

๑๗. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว [สํ. นิ. ๕.๒๐๐], โพชฺฌงฺคา. กตเม สตฺต? สติสมฺโพชฺฌงฺโค, ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค, วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค, ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค, ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค, สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค, อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค – อิเม โข, ภิกฺขเว, สตฺต โพชฺฌงฺคา’’.

โพชฺฌงฺคาติ เกนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา? โพธาย สํวตฺตนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนุพุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปฏิพุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมฺพุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

พุชฺฌนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนุพุชฺฌนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปฏิพุชฺฌนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, สมฺพุชฺฌนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา.

โพเธนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนุโพเธนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปฏิโพเธนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมฺโพเธนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

โพธนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนุโพธนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปฏิโพธนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, สมฺโพธนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา.

โพธิปกฺขิยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนุโพธิปกฺขิยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปฏิโพธิปกฺขิยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, สมฺโพธิปกฺขิยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา.

พุทฺธิลภนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, พุทฺธิปฏิลภนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, พุทฺธิโรปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, พุทฺธิอภิโรปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, พุทฺธิปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, พุทฺธิสมฺปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา.

มูลมูลกาทิทสกํ

๑๘. มูลฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลปริปูรณฏฺเฐน [มูลปริปูรฏฺเฐน (สฺยา. ก.) เอวมุปริปิ] โพชฺฌงฺคา, มูลปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, มูลปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

เหตุฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เหตุปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

ปจฺจยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, ปจฺจยปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

วิสุทฺธฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิสุทฺธิปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

อนวชฺชฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนวชฺชปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

เนกฺขมฺมฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, เนกฺขมฺมปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

วิมุตฺตฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิมุตฺติปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

อนาสวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, อนาสวปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

วิเวกฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, วิเวกปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

โวสคฺคฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคจริยฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปริคฺคหฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปริวารฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปริปูรณฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปริปากฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปฏิสมฺภิทฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา, โวสคฺคปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปิ โพชฺฌงฺคา.

๑๙. มูลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เหตุฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปจฺจยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิสุทฺธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนวชฺชฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เนกฺขมฺมฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิมุตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนาสวฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิเวกฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. โวสคฺคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

มูลจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เหตุจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปจฺจยจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิสุทฺธิจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนวชฺชจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เนกฺขมฺมจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิมุตฺติจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนาสวจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิเวกจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. โวสคฺคจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

มูลปริคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… โวสคฺคปริคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มูลปริวารฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… โวสคฺคปริวารฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มูลปริปูรณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… โวสคฺคปริปูรฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มูลปริปากฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… โวสคฺคปริปากฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มูลปฏิสมฺภิทฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… โวสคฺคปฏิสมฺภิทฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มูลปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… โวสคฺคปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มูลปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… โวสคฺคปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป….

ปริคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปริวารฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปริปูรณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกคฺคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อวิกฺเขปฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อวิสารฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนาวิลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนิญฺชนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺตุปฏฺฐานวเสน จิตฺตสฺส ฐิตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อารมฺมณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. โคจรฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปหานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปริจฺจาคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วุฏฺฐานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิวฏฺฏนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สนฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปณีตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิมุตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนาสวฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ตรณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนิมิตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อปฺปณิหิตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สุญฺญตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกรสฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนติวตฺตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ยุคนทฺธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิยฺยานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เหตุฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ทสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อาธิปเตยฺยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

สมถสฺส อวิกฺเขปฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิปสฺสนาย อนุปสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมถวิปสฺสนานํ เอกรสฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ยุคนทฺธสฺส อนติวตฺตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สิกฺขาย สมาทานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อารมฺมณสฺส โคจรฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ลีนสฺส จิตฺตสฺส ปคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อุทฺธตสฺส จิตฺตสฺส นิคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อุโภวิสุทฺธานํ อชฺฌุเปกฺขนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิเสสาธิคมฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อุตฺตริ ปฏิเวธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สจฺจาภิสมยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิโรเธ ปติฏฺฐาปกฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิโมกฺขฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… ปญฺญินฺทฺริยสฺส ทสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สทฺธาพลสฺส อสฺสทฺธิเย อกมฺปิยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… ปญฺญาพลสฺส อวิชฺชาย อกมฺปิยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฏฺฐานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ปฏิสงฺขานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมฺมาทิฏฺฐิยา ทสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… สมฺมาสมาธิสฺส อวิกฺเขปฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

อินฺทฺริยานํ อาธิปเตยฺยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. พลานํ อกมฺปิยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิยฺยานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มคฺคสฺส เหตุฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สติปฏฺฐานานํ อุปฏฺฐานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมฺมปฺปธานานํ ปทหนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อิทฺธิปาทานํ อิชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สจฺจานํ ตถฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปโยคานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ผลานํ สจฺฉิกิริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

วิตกฺกสฺส อภินิโรปนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิจารสฺส อุปวิจารฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปีติยา ผรณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สุขสฺส อภิสนฺทนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส เอกคฺคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

อาวชฺชนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สญฺชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอโกทฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อภิญฺญาย ญาตฏฺฐํ [อภิญฺเญยฺยตฺถํ (สฺยา.)] พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปริญฺญาย ตีรณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปหานสฺส ปริจฺจาคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ภาวนาย เอกรสฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สจฺฉิกิริยาย ผสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ขนฺธานํ ขนฺธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ธาตูนํ ธาตุฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อายตนานํ อายตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สงฺขตานํ สงฺขตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อสงฺขตสฺส อสงฺขตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

จิตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตานนฺตริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส วุฏฺฐานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส วิวฏฺฏนฏฺฐํ [วิวชฺชนฏฺฐํ (สฺยา.)] พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส เหตุฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส ปจฺจยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส วตฺถุฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส ภูมฏฺฐํ [ภุมฺมฏฺฐํ (สฺยา.) ปฏิ. ม. ๑.๑๔ ปสฺสิตพฺพา] พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส อารมฺมณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส โคจรฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส จริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส คตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส อภินีหารฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส นิยฺยานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. จิตฺตสฺส นิสฺสรณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

เอกตฺเต อาวชฺชนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต วิชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สญฺชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต เอโกทฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ( ) [(เอกตฺเต อุปนิพนฺธนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา) (สพฺพตฺถ)]. เอกตฺเต ปกฺขนฺทนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปสีทนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สนฺติฏฺฐนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต วิมุจฺจนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต เอตํ สนฺตนฺติ ปสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ยานีกตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต วตฺถุกตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อนุฏฺฐิตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปริจิตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สุสมารทฺธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปริคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปริวารฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปริปูรณฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สโมธานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อธิฏฺฐานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อาเสวนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ภาวนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต พหุลีกมฺมฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สุสมุคฺคตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สุวิมุตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต พุชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อนุพุชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปฏิพุชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สมฺพุชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต โพธนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อนุโพธนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปฏิโพธนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สมฺพุชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต โพธิปกฺขิยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อนุโพธิปกฺขิยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปฏิโพธิปกฺขิยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สมฺโพธิปกฺขิยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต โชตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อุชฺโชตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต อนุโชตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต ปฏิโชตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เอกตฺเต สญฺโชตนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

ปตาปนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิโรจนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. กิเลสานํ สนฺตาปนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อมลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิมลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิมฺมลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิเวกฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิเวกจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิราคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิราคจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิโรธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิโรธจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. โวสคฺคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. โวสคฺคจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิมุตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิมุตฺติจริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

ฉนฺทฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส มูลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส ปาทฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส ปธานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส อิชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส อธิโมกฺขฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส ปคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส อุปฏฺฐานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส อวิกฺเขปฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ฉนฺทสฺส ทสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

วีริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… จิตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… วีมํสฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย มูลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย ปาทฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย ปธานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย อิชฺฌนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย อธิโมกฺขฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย ปคฺคหฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย อุปฏฺฐานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย อวิกฺเขปฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วีมํสาย ทสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

ทุกฺขฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ทุกฺขสฺส สงฺขตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ทุกฺขสฺส สนฺตาปฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ทุกฺขสฺส วิปริณามฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมุทยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมุทยสฺส อายูหนฏฺฐํ นิทานฏฺฐํ สญฺโญคฏฺฐํ ปลิโพธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิโรธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิโรธสฺส นิสฺสรณฏฺฐํ วิเวกฏฺฐํ อสงฺขตฏฺฐํ อมตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มคฺคฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺฐํ เหตุฏฺฐํ ทสฺสนฏฺฐํ อาธิปเตยฺยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

ตถฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนตฺตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สจฺจฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปฏิเวธฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อภิชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปริชานนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ธมฺมฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ธาตุฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ญาตฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สจฺฉิกิริยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ผสฺสนฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อภิสมยฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

เนกฺขมฺมํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อพฺยาปาทํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อาโลกสญฺญํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อวิกฺเขปํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ธมฺมววตฺถานํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ญาณํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปาโมชฺชํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปฐมํ ฌานํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… อรหตฺตมคฺคํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อรหตฺตผลสมาปตฺตึ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

อธิโมกฺขฏฺเฐน สทฺธินฺทฺริยํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… ทสฺสนฏฺเฐน ปญฺญินฺทฺริยํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อสฺสทฺธิเย อกมฺปิยฏฺเฐน สทฺธาพลํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… อวิชฺชาย อกมฺปิยฏฺเฐน ปญฺญาพลํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อุปฏฺฐานฏฺเฐน สติสมฺโพชฺฌงฺคํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… ปฏิสงฺขานฏฺเฐน อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

ทสฺสนฏฺเฐน สมฺมาทิฏฺฐึ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา…เป… อวิกฺเขปฏฺเฐน สมฺมาสมาธึ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อาธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อกมฺปิยฏฺเฐน พลํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. นิยฺยานฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เหตุฏฺเฐน มคฺคํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อุปฏฺฐานฏฺเฐน สติปฏฺฐานํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปทหนฏฺเฐน สมฺมปฺปธานํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิปาทํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ตถฏฺเฐน สจฺจํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อวิกฺเขปฏฺเฐน สมถํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนุปสฺสนฏฺเฐ วิปสฺสนํ …เป… เอกรสฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อนติวตฺตนฏฺเฐน ยุคนทฺธํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สํวรฏฺเฐน สีลวิสุทฺธึ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อวิกฺเขปฏฺเฐน จิตฺตวิสุทฺธึ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ทสฺสนฏฺเฐน ทิฏฺฐิวิสุทฺธึ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มุตฺตฏฺเฐน วิโมกฺขํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปฏิเวธฏฺเฐน วิชฺชํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปริจฺจาคฏฺเฐน วิมุตฺตึ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมุจฺเฉทฏฺเฐน ขเย ญาณํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปฏิปฺปสฺสทฺธฏฺเฐน อนุปฺปาเท ญาณํ พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

ฉนฺทํ มูลฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. มนสิการํ สมุฏฺฐานฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ผสฺสํ สโมธานฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. เวทนํ สโมสรณฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สมาธึ ปมุขฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. สตึ อาธิปเตยฺยฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. ปญฺญํ ตตุตฺตรฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. วิมุตฺตึ สารฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา. อมโตคธํ นิพฺพานํ ปริโยสานฏฺเฐน พุชฺฌนฺตีติ – โพชฺฌงฺคา.

๒๐. สาวตฺถินิทานํ. ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโต ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส ภิกฺขโว’’ติ [อาวุโสติ (สฺยา.) สํ. นิ. ๕.๑๘๕ ปสฺสิตพฺพา]. ‘‘อาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา สาริปุตฺโต เอตทโวจ –

‘‘สตฺติเม, อาวุโส, โพชฺฌงฺคา. กตเม สตฺต? สติสมฺโพชฺฌงฺโค, ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค…เป… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค – อิเม โข, อาวุโส, สตฺต โพชฺฌงฺคา. อิเมสํ ขฺวาหํ, อาวุโส, สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ เยน เยน โพชฺฌงฺเคน อากงฺขามิ ปุพฺพณฺหสมยํ วิหริตุํ, เตน เตน โพชฺฌงฺเคน ปุพฺพณฺหสมยํ วิหรามิ. เยน เยน โพชฺฌงฺเคน อากงฺขามิ มชฺฌนฺหิกสมยํ…เป… สายนฺหสมยํ วิหริตุํ, เตน เตน โพชฺฌงฺเคน สายนฺหสมยํ วิหรามิ. สติสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ เม, ‘อาวุโส, โหติ, อปฺปมาโณ’ติ เม โหติ, ‘สุสมารทฺโธ’ติ เม โหติ. ติฏฺฐนฺตญฺจ นํ [ติฏฺฐนฺตํ จรํ (สฺยา.) สํ. นิ. ๕.๑๘๕ ปสฺสิตพฺพา] ‘ติฏฺฐตี’ติ ปชานามิ. สเจปิ เม จวติ, ‘อิทปฺปจฺจยา เม จวตี’ติ ปชานามิ. ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค…เป… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ เม, อาวุโส, โหติ, ‘อปฺปมาโณ’ติ เม โหติ, ‘สุสมารทฺโธ’ติ เม โหติ. ติฏฺฐนฺตญฺจ นํ ‘ติฏฺฐตี’ติ ปชานามิ. สเจปิ เม จวติ, ‘อิทปฺปจฺจยา เม จวตี’ติ ปชานามิ.

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, รญฺโญ วา ราชมหามตฺตสฺส วา นานารตฺตานํ ทุสฺสานํ ทุสฺสกรณฺฑโก ปูโร อสฺส. โส ยญฺญเทว ทุสฺสยุคํ อากงฺเขยฺย ปุพฺพณฺหสมยํ ปารุปิตุํ, ตํ ตเทว ทุสฺสยุคํ ปุพฺพณฺหสมยํ ปารุเปยฺย. ยญฺญเทว ทุสฺสยุคํ อากงฺเขยฺย มชฺฌนฺหิกสมยํ…เป… สายนฺหสมยํ ปารุปิตุํ, ตํ ตเทว ทุสฺสยุคํ สายนฺหสมยํ ปารุเปยฺย. เอวเมว ขฺวาหํ, อาวุโส, อิเมสํ สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ เยน เยน โพชฺฌงฺเคน อากงฺขามิ ปุพฺพณฺหสมยํ วิหริตุํ, เตน เตน โพชฺฌงฺเคน ปุพฺพณฺหสมยํ วิหรามิ. เยน เยน โพชฺฌงฺเคน อากงฺขามิ มชฺฌนฺหิกสมยํ…เป… สายนฺหสมยํ วิหริตุํ, เตน เตน โพชฺฌงฺเคน สายนฺหสมยํ วิหรามิ. สติสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ เม, อาวุโส, โหติ, ‘อปฺปมาโณ’ติ เม โหติ, ‘สุสมารทฺโธ’ติ เม โหติ. ติฏฺฐนฺตญฺจ นํ ‘ติฏฺฐตี’ติ ปชานามิ. สเจปิ เม จวติ, ‘อิทปฺปจฺจยา เม จวตี’ติ ปชานามิ…เป… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ เม, อาวุโส, โหติ, ‘อปฺปมาโณ’ติ เม โหติ, ‘สุสมารทฺโธ’ติ เม โหติ. ติฏฺฐนฺตญฺจ นํ ‘ติฏฺฐตี’ติ ปชานามิ. สเจปิ เม จวติ, ‘อิทปฺปจฺจยา เม จวตี’ติ ปชานามิ’’.

สุตฺตนฺตนิทฺเทโส

๒๑. กถํ สติสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ เม โหตีติ โพชฺฌงฺโค? ยาวตา นิโรธูปฏฺฐาติ ตาวตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค. อิติ เจ เม โหตีติ โพชฺฌงฺโค. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ยาวตา อจฺจิ ตาวตา วณฺโณ, ยาวตา วณฺโณ ตาวตา อจฺจิ. เอวเมว ยาวตา นิโรธูปฏฺฐาติ ตาวตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค. อิติ เจ เม โหตีติ โพชฺฌงฺโค.

กถํ อปฺปมาโณ อิติ เจ เม โหตีติ โพชฺฌงฺโค? ปมาณพทฺธา [ปมาณวนฺตา (สฺยา.), อฏฺฐกถา โอโลเกตพฺพา] กิเลสา, สพฺเพ จ ปริยุฏฺฐานา, เย จ สงฺขารา โปโนภวิกา อปฺปมาโณ นิโรโธ อจลฏฺเฐน อสงฺขตฏฺเฐน. ยาวตา นิโรธูปฏฺฐาติ ตาวตา อปฺปมาโณ. อิติ เจ เม โหตีติ โพชฺฌงฺโค.

กถํ สุสมารทฺโธ อิติ เจ เม โหตีติ – โพชฺฌงฺโค? วิสมา กิเลสา, สพฺเพ จ ปริยุฏฺฐานา, เย จ สงฺขารา โปโนภวิกา, สมธมฺโม นิโรโธ สนฺตฏฺเฐน ปณีตฏฺเฐน. ยาวตา นิโรธูปฏฺฐาติ ตาวตา สุสมารทฺโธ อิติ เจ เม โหตีติ โพชฺฌงฺโค.

กถํ ‘‘ติฏฺฐนฺตญฺจ นํ ติฏฺฐตี’’ติ ปชานามิ; สเจปิ จวติ ‘‘อิทปฺปจฺจยา จวตี’’ติ ปชานามิ? กติหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ? กติหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ? อฏฺฐหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ. อฏฺฐหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ.

กตเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ? อนุปฺปาทํ อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, อุปฺปาทํ อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, อปฺปวตฺตํ อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, ปวตฺตํ อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, อนิมิตฺตํ อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, นิมิตฺตํ อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, นิโรธํ อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, สงฺขาเร อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ – อิเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ.

กตเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ? อุปฺปาทํ อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, อนุปฺปาทํ อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, ปวตฺตํ อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, อปฺปวตฺตํ อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, นิมิตฺตํ อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, อนิมิตฺตํ อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, สงฺขาเร อาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, นิโรธํ อนาวชฺชิตตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ – อิเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ สติสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ. เอวํ ‘‘ติฏฺฐนฺตญฺจ นํ ติฏฺฐตี’’ติ ปชานามิ. สเจปิ จวติ, ‘‘อิทปฺปจฺจยา เม จวตี’’ติ ปชานามิ…เป….

กถํ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ เม โหตีติ โพชฺฌงฺโค? ยาวตา นิโรธูปฏฺฐาติ ตาวตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ เม โหตีติ โพชฺฌงฺโค. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ยาวตา อจฺจิ ตาวตา วณฺโณ, ยาวตา วณฺโณ ตาวตา อจฺจิ. เอวเมว ยาวตา นิโรธูปฏฺฐาติ ตาวตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ โหตีติ โพชฺฌงฺโค.

กถํ อปฺปมาโณ อิติ เจ โหตีติ โพชฺฌงฺโค? ปมาณพทฺธา กิเลสา, สพฺเพ จ ปริยุฏฺฐานา, เย จ สงฺขารา โปโนภวิกา อปฺปมาโณ นิโรโธ อจลฏฺเฐน อสงฺขตฏฺเฐน. ยาวตา นิโรธูปฏฺฐาติ ตาวตา อปฺปมาโณ อิติ เจ โหตีติ โพชฺฌงฺโค.

กถํ สุสมารทฺโธ อิติ เจ โหตีติ โพชฺฌงฺโค? วิสมา กิเลสา, สพฺเพ จ ปริยุฏฺฐานา, เย จ สงฺขารา โปโนภวิกา สมธมฺโม นิโรโธ สนฺตฏฺเฐน ปณีตฏฺเฐน. ยาวตา นิโรธูปฏฺฐาติ ตาวตา สุสมารทฺโธ อิติ เจ โหตีติ โพชฺฌงฺโค.

กถํ ‘‘ติฏฺฐนฺตญฺจ นํ ติฏฺฐตี’’ติ ปชานามิ; สเจปิ จวติ ‘‘อิทปฺปจฺจยา เม จวตี’’ติ ปชานามิ? กติหากาเรหิ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ? กติหากาเรหิ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ? อฏฺฐหากาเรหิ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ. อฏฺฐหากาเรหิ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ.

กตเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ? อนุปฺปาทํ อาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, อุปฺปาทํ อนาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, อปฺปวตฺตํ อาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, ปวตฺตํ อนาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, อนิมิตฺตํ อาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, นิมิตฺตํ อนาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, นิโรธํ อาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ, สงฺขาเร อนาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ – อิเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ.

กตเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ? อุปฺปาทํ อาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, อนุปฺปาทํ อนาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, ปวตฺตํ อาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, อปฺปวตฺตํ อนาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, นิมิตฺตํ อาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, อนิมิตฺตํ อนาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, สงฺขาเร อาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ, นิโรธํ อนาวชฺชิตตฺตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ – อิเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค จวติ. เอวํ ‘‘ติฏฺฐนฺตญฺจ นํ ติฏฺฐตี’’ติ ปชานามิ; สเจปิ จวติ, ‘‘อิทปฺปจฺจยา เม จวตี’’ติ ปชานามิ.

โพชฺฌงฺคกถา นิฏฺฐิตา.