ตตฺถ อิมา อุทฺทานคาถา

ตณฺหา จ อวิชฺชา โลโภ, โทโส ตเถว โมโห จ;

จตฺตาโร จ วิปลฺลาสา, กิเลสภูมิ นว ปทานิ.

เย จ สติปฏฺฐานา สมโถ, วิปสฺสนา กุสลมูลํ;

เอตํ สพฺพํ กุสลํ, อินฺทฺริยภูมิ นวปทานิ.

สพฺพํ กุสลํ นวหิ ปเทหิ ยุชฺชติ, นวหิ เจว อกุสลํ;

เอกเก นว มูลปทานิ, อุภยโต อฏฺฐารส มูลปทานิ.

อิเมสํ อฏฺฐารสนฺนํ มูลปทานํ ยานิ นว ปทานิ อกุสลานิ, อยํ ทุกฺขสมุทโย; ยานิ นว ปทานิ กุสลานิ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา. อิติ สมุทยสฺส ทุกฺขํ ผลํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย นิโรธํ ผลํ. อิมานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ภควตา พาราณสิยํ เทสิตานิ.

๗. ตตฺถ ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส อปริมาณานิ อกฺขรานิ ปทานิ พฺยญฺชนานิ อาการานิ นิรุตฺติโย นิทฺเทสา เทสิตา เอตสฺเสวตฺถสฺส สงฺกาสนาย ปกาสนาย วิวรณาย วิภชนาย อุตฺตานีกมฺมตาย ปญฺญาปนายาติ ยา เอวํ สพฺเพสํ สจฺจานํ. อิติ เอกเมกํ สจฺจํ อปริมาเณหิ อกฺขรปทพฺยญฺชนอาการนิรุตฺตินิทฺเทเสหิ ปริเยสิตพฺพํ, ตญฺจ พฺยญฺชนํ อตฺถปุถุตฺเตน ปน อตฺเถว พฺยญฺชนปุถุตฺเตน.

โย หิ โกจิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เอวํ วเทยฺย ‘‘อหํ อิทํ ทุกฺขํ ปจฺจกฺขาย อญฺญํ ทุกฺขํ ปญฺญเปสฺสามี’’ติ ตสฺส ตํ วาจาวตฺถุกเมวสฺส ปุจฺฉิโต จ น สมฺปายิสฺสติ. เอวํ สจฺจานิ. ยญฺจ รตฺตึ ภควา อภิสมฺพุทฺโธ, ยญฺจ รตฺตึ อนุปาทาย ปรินิพฺพุโต, เอตฺถนฺตเร ยํ กิญฺจิ ภควตา ภาสิตํ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ, สพฺพํ ตํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ. น กิญฺจิ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ ธมฺมเทสนาย ธมฺมจกฺกโต พหิทฺธา, ตสฺส สพฺพํ สุตฺตํ อริยธมฺเมสุ ปริเยสิตพฺพํ. ตตฺถ ปริคฺคณฺหนาย อาโลกสภานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ถาวรานิ อิมานิ.

ตตฺถ กตมํ ทุกฺขํ? ชาติ ชรา พฺยาธิ มรณํ สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา. ตตฺถายํ ลกฺขณนิทฺเทโส, ปาตุภาวลกฺขณา ชาติ, ปริปากลกฺขณา ชรา, ทุกฺขทุกฺขตาลกฺขโณ พฺยาธิ, จุติลกฺขณํ มรณํ, ปิยวิปฺปโยควิปริณามปริตาปนลกฺขโณ โสโก, ลาลปฺปนลกฺขโณ ปริเทโว, กายสมฺปีฬนลกฺขณํ ทุกฺขํ, จิตฺตสมฺปีฬนลกฺขณํ โทมนสฺสํ, กิเลสปริทหนลกฺขโณ อุปายาโส, อมนาปสโมธานลกฺขโณ อปฺปิยสมฺปโยโค, มนาปวินาภาวลกฺขโณ ปิยวิปฺปโยโค, อธิปฺปายวิวตฺตนลกฺขโณ อลาโภ, อปริญฺญาลกฺขณา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, ปริปากจุติลกฺขณํ ชรามรณํ, ปาตุภาวจุติลกฺขณํ จุโตปปตฺติ, ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตนลกฺขโณ สมุทโย, สมุทยปริชหนลกฺขโณ นิโรโธ, อนุสยสมุจฺเฉทลกฺขโณ มคฺโค. พฺยาธิลกฺขณํ ทุกฺขํ, สญฺชานนลกฺขโณ สมุทโย, นิยฺยานิกลกฺขโณ มคฺโค, สนฺติลกฺขโณ นิโรโธ. อปฺปฏิสนฺธิภาวนิโรธลกฺขณา อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ, ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ, ทุกฺขญฺจ นิโรโธ จ, ทุกฺขญฺจ มคฺโค จ, สมุทโย จ ทุกฺขญฺจ, สมุทโย จ นิโรโธ จ, สมุทโย จ มคฺโค จ, นิโรโธ จ สมุทโย จ, นิโรโธ จ ทุกฺขญฺจ, นิโรโธ จ มคฺโค จ, มคฺโค จ นิโรโธ จ, มคฺโค จ สมุทโย จ, มคฺโค จ ทุกฺขญฺจ.

๘. ตตฺถิมานิ สุตฺตานิ.

‘‘ยเมกรตฺตึ [ชาตก ๑ วีสตินิปาเต อโยฆรชาตเก] ปฐมํ, คพฺเภ วสติ มาณโว;

อพฺภุฏฺฐิโตว โส ยาติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตตี’’ติ.

อฏฺฐิมา, อานนฺท, ทานุปปตฺติโย เอกุตฺตริเก สุตฺตํ – อยํ ชาติ.

ตตฺถ กตมา ชรา?

อจริตฺวา [ธ. ป. ๑๕๕] พฺรหฺมจริยํ, อลทฺธา โยพฺพเน ธนํ;

ชิณฺณโกญฺจาว ฌายนฺติ, ขีณมจฺเฉว ปลฺลเล.

ปญฺจ ปุพฺพนิมิตฺตานิ เทเวสุ – อยํ ชรา.

ตตฺถ กตโม พฺยาธิ?

สามํ เตน กุโต ราช, ตุวมฺปิ ชรายนฺติ เวเทสิ;

ขตฺติย กมฺมสฺส ผโล, โลโก น หิ กมฺมํ ปนยติ.

ตโย คิลานา – อยํ พฺยาธิ.

ตตฺถ กตมํ มรณํ?

ยถาปิ [ทีฆนิกาเย อโธลิขิตคาถา] กุมฺภการสฺส, กตํ มตฺติกภาชนํ;

ขุทฺทกญฺจ มหนฺตญฺจ, ยํ ปกฺกํ ยญฺจ อามกํ;

สพฺพํ เภทนปริยนฺตํ, เอวํ มจฺจาน ชีวิตํ.

มมายิเต ปสฺสถ ผนฺทมาเน [หญฺญมาเน (ปี) ปสฺส สุ. นิ. ๗๘๓], มจฺเฉว อปฺโปทเก ขีณโสเต;

เอตมฺปิ ทิสฺวา อมโม จเรยฺย, ภเวสุ อาสตฺติมกุพฺพมาโน.

อุทกปฺปนสุตฺตํ – อิทํ มรณํ.

ตตฺถ กตโม โสโก?

อิธ โสจติ เปจฺจ โสจติ, ปาปการี อุภยตฺถ โสจติ;

โส โสจติ โส วิหญฺญติ, ทิสฺวา กมฺมกิลิฏฺฐมตฺตโน [กมฺมกิลิฏฺฐํ อตฺถโน (ปี.) ปสฺส ธ. ป. ๑๕].

ตีณิ ทุจฺจริตานิ – อยํ โสโก.

ตตฺถ กตโม ปริเทโว?

กาเมสุ [สุ. นิ. ๗๘๐] คิทฺธา ปสุตา ปมูฬฺหา, อวทานิยา เต วิสเม นิวิฏฺฐา;

ทุกฺขูปนีตา ปริเทวยนฺติ, กึสุ ภวิสฺสาม อิโต จุตาเส.

ติสฺโส วิปตฺติโย – อยํ ปริเทโว.

ตตฺถ กตมํ ทุกฺขํ?

สตํ อาสิ อโยสงฺกู [อโยสงฺกุ (ปี. ก.) ปสฺส เถรคา. ๑๑๙๗], สพฺเพ ปจฺจตฺตเวทนา;

ชลิตา ชาตเวทาว, อจฺจิสงฺฆสมากุลา.

มหา วต โส ปริฬาโห [ปริทาโฆ (ปี. ก.) ปสฺส สํ. นิ. ๕.๑๑๑๓] สํยุตฺตเก สุตฺตํ สจฺจสํยุตฺเตสุ – อิทํ ทุกฺขํ.

ตตฺถ กตมํ โทมนสฺสํ?

สงฺกปฺเปหิ ปเรโต [ปรโต (ก.) ปสฺส สุ. นิ. ๘๒๔] โส, กปโณ วิย ฌายติ;

สุตฺวา ปเรสํ นิคฺโฆสํ, มงฺกุ โหติ ตถาวิโธ.

เทฺวเม ตปนียา ธมฺมา – อิทํ โทมนสฺสํ.

ตตฺถ กตโม อุปายาโส?

กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, อนฺโต ฑยฺหติ โน พหิ;

เอวํ ฑยฺหติ เม หทยํ, สุตฺวา นิพฺพตฺตมมฺพุชํ.

ตโย อคฺคี – อยํ อุปายาโส.

ตตฺถ กตโม อปฺปิยสมฺปโยโค?

อยสาว [ธ. ป. ๒๔๐] มลํ สมุฏฺฐิตํ, ตตุฏฺฐาย ตเมว ขาทติ;

เอวํ อติโธนจารินํ, สานิ กมฺมานิ นยนฺติ ทุคฺคตึ.

เทฺวเม ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺติ, เอกุตฺตริเก สุตฺตํ ทุเกสุ – อยํ อปฺปิยสมฺปโยโค.

ตตฺถ กตโม ปิยวิปฺปโยโค?

สุปิเนน ยถาปิ สงฺคตํ, ปฏิพุทฺโธ ปุริโส น ปสฺสติ;

เอวมฺปิ ปิยายิตํ [มมายิตํ (ปี. ก.) ปสฺส สุ. นิ. ๘๑๓] ชนํ, เปตํ กาลงฺกตํ [กาลกตํ (ปี.)] น ปสฺสติ.

เต เทวา จวนธมฺมํ วิทิตฺวา ตีหิ วาจาหิ อนุสาสนฺติ. อยํ ปิยวิปฺปโยโค.

ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ, ติสฺโส มารธีตโร;

ตสฺส เจ กามยานสฺส [กามยมานสฺส (ก.) ปสฺส สุ. นิ. ๗๗๓], ฉนฺทชาตสฺส ชนฺตุโน;

เต กามา ปริหายนฺติ, สลฺลวิทฺโธว รุปฺปติ.

สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา.

จกฺขุ โสตญฺจ ฆานญฺจ, ชิวฺหา กาโย ตโต มนํ;

เอเต โลกามิสา โฆรา, ยตฺถ สตฺตา ปุถุชฺชนา.

ปญฺจิเม ภิกฺขเว ขนฺธา – อิทํ ทุกฺขํ.

ตตฺถ กตมา ชรา จ มรณญฺจ?

อปฺปํ วต ชีวิตํ อิทํ, โอรํ วสฺสสตาปิ มียเต [มียติ (สุ. นิ. ๘๑๐)];

อถ วาปิ อกิจฺฉํ ชีวิตํ, อถ โข โส ชรสาปิ มียเต.

สํยุตฺตเก ปเสนทิสํยุตฺตเก สุตฺตํ อยฺยิกา เม กาลงฺกตา – อยํ ชรา จ มรณญฺจ.

ตตฺถ กตมา จุติ จ อุปปตฺติ จ?

‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ;

ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, อตฺตกมฺมผลูปคา’’ติ [ปุญฺญปาปผลูปคาติ (สํ. นิ. ๑.๑๓๓)]. –

อยํ จุติ จ อุปปตฺติ จ.

อิเมหิ สุตฺเตหิ เอกสทิเสหิ จ อญฺเญหิ นววิธํ สุตฺตํ ตํ อนุปวิฏฺเฐหิ ลกฺขณโต ทุกฺขํ ญตฺวา สาธารณญฺจ อสาธารณญฺจ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ นิทฺทิสิตพฺพํ. คาถาหิ คาถา อนุมินิตพฺพา, พฺยากรเณหิ วา พฺยากรณํ – อิทํ ทุกฺขํ.

๙. ตตฺถ กตโม ทุกฺขสมุทโย?

กาเมสุ สตฺตา กามสงฺคสตฺตา [กามปสงฺคสตฺตา (ปี.) ปสฺส อุทา. ๖๓], สํโยชเน วชฺชมปสฺสมานา;

น หิ ชาตุ สํโยชนสงฺคสตฺตา, โอฆํ ตเรยฺยุํ วิปุลํ มหนฺตํ.

จตฺตาโร อาสวา สุตฺตํ – อยํ ทุกฺขสมุทโย.

ตตฺถ กตโม ทุกฺขนิโรโธ?

ยมฺหิ น มายา วสตี น มาโน,

โย วีตโลโภ อมโม นิราโส,

ปนุณฺณโกโธ [ปนุนฺนโกโธ (ปี.) ปสฺส อุทา. ๒๖] อภินิพฺพุตตฺโต;

โส พฺราหฺมโณ โส สมโณ ส ภิกฺขุ.

เทฺวมา วิมุตฺติโย, ราควิราคา จ เจโตวิมุตฺติ; อวิชฺชาวิราคา จ ปญฺญาวิมุตฺติ – อยํ นิโรโธ.

ตตฺถ กตโม มคฺโค?

เอเสว มคฺโค นตฺถญฺโญ, ทสฺสนสฺส วิสุทฺธิยา;

อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, มารสฺเสตํ ปโมหนํ.

สตฺติเม, ภิกฺขเว, โพชฺฌงฺคา – อยํ มคฺโค.

ตตฺถ กตมานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ?

‘‘เย ธมฺมา [มหาว. ๖๐] เหตุปฺปภวา, เตสํ เหตุํ ตถาคโต อาห;

เตสญฺจ โย นิโรโธ, เอวํวาที มหาสมโณ’’ติ.

เหตุปฺปภวา ธมฺมา ทุกฺขํ, เหตุสมุทโย, ยํ ภควโต วจนํ. อยํ ธมฺโม โย นิโรโธ, เย หิ เกจิ สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ อสฺสทานุปสฺสิโน วิหรนฺติ. กิเลสา ตณฺหา ปวฑฺฒติ, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ…เป… เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. ตตฺถ ยํ สํโยชนํ – อยํ สมุทโย. เย สํโยชนิยา ธมฺมา เย จ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ – อิทํ ทุกฺขํ. ยา สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ อาทีนวานุปสฺสนา – อยํ มคฺโค. ปริมุจฺจติ ชาติยา ชราย พฺยาธีหิ มรเณหิ โสเกหิ ปริเทเวหิ ยาว อุปายาเสหิ – อิทํ นิพฺพานํ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ.

ตตฺถ กตมา อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ?

อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ, ตํ หิ วา นตฺถิ เยน นํ ปญฺญเปยฺย;

สพฺพสงฺคานํ สมูหตตฺตา วิทู, สิตา วาทสตสฺสุ [วาทสตสฺส (ปี. ก.)] สพฺเพ.

สํยุตฺตเก โคธิกสํยุตฺตํ.

อิมานิ อสาธารณานิ สุตฺตานิ. ยหึ ยหึ สจฺจานิ นิทฺทิฏฺฐานิ, ตหึ ตหึ สจฺจลกฺขณโต โอตาเรตฺวา [โอหาเรตฺวา (ปี. ก.)] อปริมาเณหิ พฺยญฺชเนหิ โส อตฺโถ ปริเยสิตพฺโพ. ตตฺถ อตฺถานุปริวตฺติ พฺยญฺชเนน ปุน พฺยญฺชนานุปริวตฺติ อตฺเถน ตสฺส เอกเมกสฺส อปริมาณานิ พฺยญฺชนานิ อิเมหิ สุตฺเตหิ ยถานิกฺขิตฺเตหิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ นิทฺทิสิตพฺพานิ. ปญฺจนิกาเย อนุปวิฏฺฐาหิ คาถาหิ คาถา อนุมินิตพฺพา, พฺยากรเณน พฺยากรณํ. อิมานิ อสาธารณานิ สุตฺตานิ.

เตสํ อิมา อุทฺทานคาถา

ยเมกรตฺตึ ปฐมํ, อฏฺฐ ทานูปปตฺติโย;

ปญฺจ ปุพฺพนิมิตฺตานิ, ขีณมจฺฉํว ปลฺลลํ.

สามํ เตน กุโต ราช, ตโย เทวา คิลานกา;

ยถาปิ กุมฺภการสฺส, ยถา นทิทกปฺปนํ.

อิธ โสจติ เปจฺจ โสจติ, ตีณิ ทุจฺจริตานิ จ;

กาเมสุ คิทฺธา ปสุตา, ยาว ติสฺโส วิปตฺติโย.

สตํ อาสิ [สตมายุ (สี.), สตธาตุ (ปี.)] อโยสงฺกู, ปริฬาโห มหตฺตโร;

สงฺกปฺเปหิ ปเรโต โส, ตตฺถ ตปนิเยหิ จ.

กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, ตโย อคฺคี ปกาสิตา;

อยโต มลมุปฺปนฺนํ, อพฺภกฺขานํ ตถาคเต.

ติวิธํ เทวานุสาสนฺติ, สุปิเนน สงฺคโม ยถา;

ติสฺโส เจว มารธีตา, สลฺลวิทฺโธว รุปฺปติ.

จกฺขุ โสตญฺจ ฆานญฺจ, ปญฺจกฺขนฺธา ปกาสิตา;

อปฺปํ วต ชีวิตํ อิทํ, อยฺยิกา เม มหลฺลิกา.

สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, อุปปตฺติ จุติจยํ;

กาเมสุ สตฺตา ปสุตา, อาสเวหิ จตูหิ จ.

ยมฺหิ น มายา วสติ, เทฺวมา เจโตวิมุตฺติโย;

เอเสว มคฺโค นตฺถญฺโญ, โพชฺฌงฺคา จ สุเทสิตา.

อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ, โคธิโก ปรินิพฺพุโต;

เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา, สํโยชนานุปสฺสิโน.

อิมา ทส เตสํ อุทฺทานคาถา.

๑๐. ตตฺถิมานิ สาธารณานิ สุตฺตานิ เยสุ สุตฺเตสุ สาธารณานิ สจฺจานิ เทสิตานิ อนุโลมมฺปิ ปฏิโลมมฺปิ โวมิสฺสกมฺปิ. ตตฺถ อยํ อาทิ.

อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, [อชิตาติ ภควา]

วิวิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ;

ชปฺปาภิเลปนํ [ชปฺปานุเลปนํ (ก.) ปสฺส สุ. นิ. ๑๐๓๙] พฺรูมิ, ทุกฺขมสฺส มหพฺภยํ.

ตตฺถ ยา อวิชฺชา จ วิวิจฺฉา จ, อยํ สมุทโย. ยํ มหพฺภยํ, อิทํ ทุกฺขํ. อิมานิ เทฺว สจฺจานิ – ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ. ‘‘สํโยชนํ สํโยชนิยา จ ธมฺมา’’ติ สํยุตฺตเก จิตฺตสํยุตฺตเกสุ พฺยากรณํ. ตตฺถ ยํ สํโยชนํ, อยํ สมุทโย. เย สํโยชนิยา ธมฺมา, อิทํ ทุกฺขํ. อิมานิ เทฺว สจฺจานิ – ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ.

ตตฺถ กตมํ ทุกฺขญฺจ นิโรโธ จ?

อุจฺฉินฺนภวตณฺหสฺส, เนตฺติจฺฉินฺนสฺส [สนฺตจิตฺตสฺส (สุ. นิ. ๗๕๑)] ภิกฺขุโน;

วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

ยํ จิตฺตํ, อิทํ ทุกฺขํ. โย ภวตณฺหาย อุปจฺเฉโท, อยํ ทุกฺขนิโรโธ. วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโวติ นิทฺเทโส. อิมานิ เทฺว สจฺจานิ – ทุกฺขญฺจ นิโรโธ จ. เทฺวมา, ภิกฺขเว, วิมุตฺติโย; ราควิราคา จ เจโตวิมุตฺติ, อวิชฺชาวิราคา จ ปญฺญาวิมุตฺติ. ยํ จิตฺตํ, อิทํ ทุกฺขํ. ยา วิมุตฺติ, อยํ นิโรโธ. อิมานิ เทฺว สจฺจานิ – ทุกฺขญฺจ นิโรโธ จ.

ตตฺถ กตมํ ทุกฺขญฺจ มคฺโค จ?

กุมฺภูปมํ [ธ. ป. ๔๐] กายมิมํ วิทิตฺวา, นครูปมํ จิตฺตมิทํ ฐเปตฺวา;

โยเธถ มารํ ปญฺญาวุเธน, ชิตญฺจ รกฺเข อนิเวสโน สิยา.

ตตฺถ ยญฺจ กุมฺภูปโม กาโย ยญฺจ นครูปมํ จิตฺตํ, อิทํ ทุกฺขํ. ยํ ปญฺญาวุเธน มารํ โยเธถาติ อยํ มคฺโค. อิมานิ เทฺว สจฺจานิ. ยํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหิตพฺพํ. ยา สํโยชนา, อยํ มคฺโค. เย เต ธมฺมา อนตฺตนิยา ปหาตพฺพา, รูปํ ยาว วิญฺญาณํ, อิทํ ทุกฺขญฺจ มคฺโค จ.

ตตฺถ กตมํ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ นิโรโธ จ?

เย เกจิ โสกา ปริเทวิตา วา, ทุกฺขา จ [ทุกฺขญฺจ (ปี. ก.) ปสฺส อุทา. ๗๐] โลกสฺมิมเนกรูปา;

ปิยํ ปฏิจฺจปฺปภวนฺติ เอเต, ปิเย อสนฺเต น ภวนฺติ เอเต.

เย โสกปริเทวา, ยํ จ อเนกรูปํ ทุกฺขํ, ยํ เปมโต ภวติ, อิทํ ทุกฺขํ. ยํ เปมํ, อยํ สมุทโย. โย ตตฺถ ฉนฺทราควินโย ปิยสฺส อกิริยา, อยํ นิโรโธ. อิมานิ ตีณิ สจฺจานิ. ติมฺพรุโก ปริพฺพาชโก ปจฺเจติ ‘‘สยํกตํ ปรํกต’’นฺติ. ยเถสา วีมํสา, อิทํ ทุกฺขํ. ยา เอเต เทฺว อนฺเต อนุปคมฺม มชฺฌิมา ปฏิปทา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ยาว ชาติปจฺจยา ชรามรณํ, อิทมฺปิ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ. วิญฺญาณํ นามรูปํ สฬายตนํ ผสฺโส เวทนา ภโว ชาติ ชรามรณํ, อิทํ ทุกฺขํ. อวิชฺชา สงฺขารา ตณฺหา อุปาทานํ, อยํ สมุทโย. อิติ อิทํ สยํกตํ วีมํเสยฺยาติ [วีมํสียติ (ปี. ก.)] ยญฺจ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ทุกฺขํ, อิทํ เอโส สมุทโย นิทฺทิฏฺโฐ. อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ จ ยาว จ ชรามรณนิโรโธติ อยํ นิโรโธ. อิมานิ ตีณิ สจฺจานิ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ นิโรโธ จ.

๑๑. ตตฺถ กตมํ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ มคฺโค จ?

‘‘โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ [สํ. นิ. ๑.๑๕๗] ยโตนิทานํ, กาเมสุ โส ชนฺตุ กถํ นเมยฺย;

กามา หิ โลเก สงฺคาติ ญตฺวา, เตสํ สตีมา วินยาย สิกฺเข’’ติ.

โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ, อิทํ ทุกฺขํ. ยโต ภวติ, อยํ สมุทโย. สนฺทิฏฺฐํ ยโต ภวติ ยาว ตสฺส วินยาย สิกฺขา, อยํ มคฺโค. อิมานิ ตีณิ สจฺจานิ.

เอกาทสงฺคุตฺตเรสุ โคปาลโกปมสุตฺตํ.

ตตฺถ ยาว รูปสญฺญุตฺตา ยญฺจ สฬายตนํ ยถา วณํ ปฏิจฺฉาเทติ ยญฺจ ติตฺถํ ยถา จ ลภติ ธมฺมูปสญฺหิตํ อุฬารํ ปีติปาโมชฺชํ จตุพฺพิธํ จ อตฺตภาวโต จ วตฺถุ, อิทํ ทุกฺขํ. ยาว อาสาฏิกํ หาเรตา [สาเฏตา (สี. ปี.) ปสฺส องฺคุตฺตรนิกาเย] โหติ, อยํ สมุทโย. รูปสญฺญุตฺตา อาสาฏกหรณํ [อาสาฏิกสาฏนา (ปี.)] วณปฏิจฺฉาทนํ วีถิญฺญุตา โคจรกุสลญฺจ, อยํ มคฺโค. อวเสสา ธมฺมา อตฺถิ เหตู อตฺถิ ปจฺจยา อตฺถิ นิสฺสยา สาวเสสโทหิตา อเนกปูชา จ กลฺยาณมิตฺตตปฺปจฺจยา ธมฺมา วีถิญฺญุตา จ เหตุ, อิมานิ ตีณิ สจฺจานิ.

ตตฺถ กตมํ ทุกฺขญฺจ มคฺโค จ นิโรโธ จ?

สติ กายคตา อุปฏฺฐิตา, ฉสุ ผสฺสายตเนสุ สํวุโต [สํวโร (ปี. ก.) ปสฺส อุทา. ๒๕];

สตตํ ภิกฺขุ สมาหิโต, ชญฺญา [ชาเนยฺย (ปี. ก.)] นิพฺพานมตฺตโน.

ตตฺถ ยา จ กายคตา สติ ยญฺจ สฬายตนํ ยตฺถ สพฺพญฺเจตํ ทุกฺขํ. ยา จ กายคตา สติ โย จ สีลสํวโร โย จ สมาธิ ยตฺถ ยา สติ, อยํ ปญฺญากฺขนฺโธ. สพฺพมฺปิ สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ, อยํ มคฺโค. เอวํวิหารินา ญาตพฺพํ นิพฺพานํ. อยํ นิโรโธ, อิมานิ ตีณิ สจฺจานิ. สีเล ปติฏฺฐาย เทฺว ธมฺมา ภาเวตพฺพา สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ตตฺถ ยํ จิตฺตสหชาตา ธมฺมา, อิทํ ทุกฺขํ. โย จ สมโถ ยา จ วิปสฺสนา, อยํ มคฺโค. ราควิราคา จ เจโตวิมุตฺติ, อวิชฺชาวิราคา จ ปญฺญาวิมุตฺติ, อยํ นิโรโธ. อิมานิ ตีณิ สจฺจานิ.

ตตฺถ กตโม สมุทโย จ นิโรโธ จ?

อาสา จ ปีหา อภินนฺทนา จ, อเนกธาตูสุ สรา ปติฏฺฐิตา;

อญฺญาณมูลปฺปภวา ปชปฺปิตา, สพฺพา มยา พฺยนฺติกตา สมูลิกา.

อญฺญาณมูลปฺปภวาติ ปุริมเกหิ สมุทโย. สพฺพา มยา พฺยนฺติกตา สมูลิกาติ นิโรโธ. อิมานิ เทฺว สจฺจานิ. จตุนฺนํ ธมฺมานํ อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา วิตฺถาเรน กาตพฺพํ. อริยสฺส สีลสฺส สมาธิโน ปญฺญาย วิมุตฺติยา. ตตฺถ โย อิเมสํ จตุนฺนํ ธมฺมานํ อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา, อยํ สมุทโย. ปฏิเวโธ ภวเนตฺติยา, อยํ นิโรโธ. อยํ สมุทโย จ นิโรโธ จ.