นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขุทฺทกนิกาเย

เปฏโกปเทสปาฬิ

๑. อริยสจฺจปฺปกาสนปฐมภูมิ

นโม สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปรมตฺถทสฺสีนํ

สีลาทิคุณปารมิปฺปตฺตานํ.

๑. ทุเว เหตู ทุเว ปจฺจยา สาวกสฺส สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทาย – ปรโต จ โฆโส สจฺจานุสนฺธิ, อชฺฌตฺตญฺจ โยนิโส มนสิกาโร. ตตฺถ กตโม ปรโต โฆโส? ยา ปรโต เทสนา โอวาโท อนุสาสนี สจฺจกถา สจฺจานุโลโม. จตฺตาริ สจฺจานิ – ทุกฺขํ สมุทโย นิโรโธ มคฺโค. อิเมสํ จตุนฺนํ สจฺจานํ ยา เทสนา สนฺทสฺสนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกิริยา [อุตฺตานิกิริยา (ก.)] ปกาสนา – อยํ วุจฺจติ สจฺจานุโลโม โฆโสติ.

๒. ตตฺถ กตโม อชฺฌตฺตํ โยนิโส มนสิกาโร?

อชฺฌตฺตํ โยนิโส มนสิกาโร นาม โย ยถาเทสิเต ธมฺเม พหิทฺธา อารมฺมณํ อนภินีหริตฺวา โยนิโส มนสิกาโร – อยํ วุจฺจติ โยนิโส มนสิกาโร.

ตํอากาโร โยนิโส ทฺวาโร วิธิ อุปาโย. ยถา ปุริโส สุกฺเข กฏฺเฐ วิคตเสฺนเห สุกฺขาย อุตฺตรารณิยา ถเล อภิมนฺถมานํ ภพฺโพ โชติสฺส อธิคมาย. ตํ กิสฺส เหตุ. โยนิโส อคฺคิสฺส อธิคมาย. เอวเมวสฺส ยมิทํ ทุกฺขสมุทยนิโรธมคฺคานํ อวิปรีตธมฺมเทสนํ มนสิกโรติ – อยํ วุจฺจติ โยนิโส มนสิกาโร.

ยถา ติสฺโส อุปมา ปุพฺเพ อสฺสุตา จ อสฺสุตปุพฺพา จ ปฏิภนฺติ. โย หิ โกจิ กาเมสุ อวีตราโคติ…เป… ทุเว อุปมา อโยนิโส กาตพฺพา ปจฺฉิเมสุ วุตฺตํ. ตตฺถ โย จ ปรโต โฆโส โย จ อชฺฌตฺตํ โยนิโส มนสิกาโร – อิเม เทฺว ปจฺจยา. ปรโต โฆเสน ยา อุปฺปชฺชติ ปญฺญา – อยํ วุจฺจติ สุตมยี ปญฺญา. ยา อชฺฌตฺตํ โยนิโส มนสิกาเรน อุปฺปชฺชติ ปญฺญา – อยํ วุจฺจติ จินฺตามยี ปญฺญาติ. อิมา เทฺว ปญฺญา เวทิตพฺพา. ปุริมกา จ เทฺว ปจฺจยา. อิเม เทฺว เหตู เทฺว ปจฺจยา สาวกสฺส สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทาย.

๓. ตตฺถ ปรโต โฆสสฺส สจฺจานุสนฺธิสฺส เทสิตสฺส อตฺถํ อวิชานนฺโต อตฺถปฺปฏิสํเวที ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. น จ อตฺถปฺปฏิสํเวที โยนิโส มนสิกริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ปรโต โฆสสฺส สจฺจานุสนฺธิสฺส เทสิตสฺส อตฺถํ วิชานนฺโต อตฺถปฺปฏิสํเวที ภวิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. อตฺถปฺปฏิสํเวที จ โยนิโส มนสิกริสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. เอส เหตุ เอตํ อารมฺมณํ เอโส อุปาโย สาวกสฺส นิยฺยานสฺส, นตฺถญฺโญ. โสยํ น จ สุตฺตสฺส อตฺถวิชานนาย สห ยุตฺโต นาปิ โฆสานุโยเคน ปรโต โฆสสฺส อตฺถํ อวิชานนฺเตน สกฺกา อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อลมริยญาณทสฺสนํ อธิคนฺตุํ, ตสฺมา นิพฺพายิตุกาเมน สุตมเยน อตฺถา ปริเยสิตพฺพา. ตตฺถ ปริเยสนาย อยํ อนุปุพฺพี ภวติ โสฬส หารา, ปญฺจ นยา, อฏฺฐารส มูลปทานิ.

ตตฺถายํ อุทฺทานคาถา

โสฬสหารา เนตฺตี, ปญฺจนยา สาสนสฺส ปริเยฏฺฐิ;

อฏฺฐารสมูลปทา, กจฺจายนโคตฺตนิทฺทิฏฺฐา.

๔. ตตฺถ กตเม โสฬสหารา?

เทสนา วิจโย ยุตฺติ ปทฏฺฐานํ ลกฺขณํ จตุพฺยูโห อาวฏฺโฏ วิภตฺติ ปริวตฺตโน เววจโน ปญฺญตฺติ โอตรโณ โสธโน อธิฏฺฐาโน ปริกฺขาโร สมาโรปโน – อิเม โสฬส หารา.

ตตฺถ อุทฺทานคาถา

เทสนา วิจโย ยุตฺติ, ปทฏฺฐาโน จ ลกฺขโณ [ปทฏฺฐานญฺจ ลกฺขณํ (ปี.)];

จตุพฺยูโห จ อาวฏฺโฏ, วิภตฺติ ปริวตฺตโน.

เววจโน จ ปญฺญตฺติ, โอตรโณ จ โสธโน;

อธิฏฺฐาโน ปริกฺขาโร, สมาโรปโน โสฬโส – [โสฬส หารา (ปี. ก.)];

๕. ตตฺถ กตเม ปญฺจ นยา?

นนฺทิยาวฏฺโฏ ติปุกฺขโล สีหวิกฺกีฬิโต ทิสาโลจโน องฺกุโสติ.

ตตฺถ อุทฺทานคาถา

ปฐโม นนฺทิยาวฏฺโฏ, ทุติโย จ ติปุกฺขโล;

สีหวิกฺกีฬิโต นาม, ตติโย โหติ โส นโย.

ทิสาโลจนมาหํสุ, จตุตฺโถ นยลญฺชโก;

ปญฺจโม องฺกุโส นาม [ปญฺจมํ องฺกุสํ อาหุ (ปี. ก.)], สพฺเพ ปญฺจ นยา คตา.

๖. ตตฺถ กตมานิ อฏฺฐารส มูลปทานิ?

อวิชฺชา ตณฺหา โลโภ โทโส โมโห สุภสญฺญา สุขสญฺญา นิจฺจสญฺญา อตฺตสญฺญา สมโถ วิปสฺสนา อโลโภ อโทโส อโมโห อสุภสญฺญา ทุกฺขสญฺญา อนิจฺจสญฺญา อนตฺตสญฺญา, อิมานิ อฏฺฐารส มูลปทานิ. ตตฺถ นว ปทานิ อกุสลานิ ยตฺถ สพฺพํ อกุสลํ สโมสรติ. นว ปทานิ กุสลานิ ยตฺถ สพฺพํ กุสลํ สโมสรติ.

กตมานิ นว ปทานิ อกุสลานิ ยตฺถ สพฺพํ อกุสลํ สโมสรติ?

อวิชฺชา ยาว อตฺตสญฺญา, อิมานิ นว ปทานิ อกุสลานิ, ยตฺถ สพฺพํ อกุสลํ สโมสรติ.

กตมานิ นว ปทานิ กุสลานิ ยตฺถ สพฺพํ กุสลํ สโมสรติ?

สมโถ ยาว อนตฺตสญฺญา, อิมานิ นว ปทานิ กุสลานิ ยตฺถ สพฺพํ กุสลํ สโมสรติ. อิมานิ อฏฺฐารส มูลปทานิ.

ตตฺถ อิมา อุทฺทานคาถา

ตณฺหา จ อวิชฺชา โลโภ, โทโส ตเถว โมโห จ;

จตฺตาโร จ วิปลฺลาสา, กิเลสภูมิ นว ปทานิ.

เย จ สติปฏฺฐานา สมโถ, วิปสฺสนา กุสลมูลํ;

เอตํ สพฺพํ กุสลํ, อินฺทฺริยภูมิ นวปทานิ.

สพฺพํ กุสลํ นวหิ ปเทหิ ยุชฺชติ, นวหิ เจว อกุสลํ;

เอกเก นว มูลปทานิ, อุภยโต อฏฺฐารส มูลปทานิ.

อิเมสํ อฏฺฐารสนฺนํ มูลปทานํ ยานิ นว ปทานิ อกุสลานิ, อยํ ทุกฺขสมุทโย; ยานิ นว ปทานิ กุสลานิ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา. อิติ สมุทยสฺส ทุกฺขํ ผลํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย นิโรธํ ผลํ. อิมานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ภควตา พาราณสิยํ เทสิตานิ.

๗. ตตฺถ ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส อปริมาณานิ อกฺขรานิ ปทานิ พฺยญฺชนานิ อาการานิ นิรุตฺติโย นิทฺเทสา เทสิตา เอตสฺเสวตฺถสฺส สงฺกาสนาย ปกาสนาย วิวรณาย วิภชนาย อุตฺตานีกมฺมตาย ปญฺญาปนายาติ ยา เอวํ สพฺเพสํ สจฺจานํ. อิติ เอกเมกํ สจฺจํ อปริมาเณหิ อกฺขรปทพฺยญฺชนอาการนิรุตฺตินิทฺเทเสหิ ปริเยสิตพฺพํ, ตญฺจ พฺยญฺชนํ อตฺถปุถุตฺเตน ปน อตฺเถว พฺยญฺชนปุถุตฺเตน.

โย หิ โกจิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เอวํ วเทยฺย ‘‘อหํ อิทํ ทุกฺขํ ปจฺจกฺขาย อญฺญํ ทุกฺขํ ปญฺญเปสฺสามี’’ติ ตสฺส ตํ วาจาวตฺถุกเมวสฺส ปุจฺฉิโต จ น สมฺปายิสฺสติ. เอวํ สจฺจานิ. ยญฺจ รตฺตึ ภควา อภิสมฺพุทฺโธ, ยญฺจ รตฺตึ อนุปาทาย ปรินิพฺพุโต, เอตฺถนฺตเร ยํ กิญฺจิ ภควตา ภาสิตํ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ, สพฺพํ ตํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ. น กิญฺจิ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ ธมฺมเทสนาย ธมฺมจกฺกโต พหิทฺธา, ตสฺส สพฺพํ สุตฺตํ อริยธมฺเมสุ ปริเยสิตพฺพํ. ตตฺถ ปริคฺคณฺหนาย อาโลกสภานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ถาวรานิ อิมานิ.

ตตฺถ กตมํ ทุกฺขํ? ชาติ ชรา พฺยาธิ มรณํ สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา. ตตฺถายํ ลกฺขณนิทฺเทโส, ปาตุภาวลกฺขณา ชาติ, ปริปากลกฺขณา ชรา, ทุกฺขทุกฺขตาลกฺขโณ พฺยาธิ, จุติลกฺขณํ มรณํ, ปิยวิปฺปโยควิปริณามปริตาปนลกฺขโณ โสโก, ลาลปฺปนลกฺขโณ ปริเทโว, กายสมฺปีฬนลกฺขณํ ทุกฺขํ, จิตฺตสมฺปีฬนลกฺขณํ โทมนสฺสํ, กิเลสปริทหนลกฺขโณ อุปายาโส, อมนาปสโมธานลกฺขโณ อปฺปิยสมฺปโยโค, มนาปวินาภาวลกฺขโณ ปิยวิปฺปโยโค, อธิปฺปายวิวตฺตนลกฺขโณ อลาโภ, อปริญฺญาลกฺขณา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, ปริปากจุติลกฺขณํ ชรามรณํ, ปาตุภาวจุติลกฺขณํ จุโตปปตฺติ, ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตนลกฺขโณ สมุทโย, สมุทยปริชหนลกฺขโณ นิโรโธ, อนุสยสมุจฺเฉทลกฺขโณ มคฺโค. พฺยาธิลกฺขณํ ทุกฺขํ, สญฺชานนลกฺขโณ สมุทโย, นิยฺยานิกลกฺขโณ มคฺโค, สนฺติลกฺขโณ นิโรโธ. อปฺปฏิสนฺธิภาวนิโรธลกฺขณา อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ, ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ, ทุกฺขญฺจ นิโรโธ จ, ทุกฺขญฺจ มคฺโค จ, สมุทโย จ ทุกฺขญฺจ, สมุทโย จ นิโรโธ จ, สมุทโย จ มคฺโค จ, นิโรโธ จ สมุทโย จ, นิโรโธ จ ทุกฺขญฺจ, นิโรโธ จ มคฺโค จ, มคฺโค จ นิโรโธ จ, มคฺโค จ สมุทโย จ, มคฺโค จ ทุกฺขญฺจ.

๘. ตตฺถิมานิ สุตฺตานิ.

‘‘ยเมกรตฺตึ [ชาตก ๑ วีสตินิปาเต อโยฆรชาตเก] ปฐมํ, คพฺเภ วสติ มาณโว;

อพฺภุฏฺฐิโตว โส ยาติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตตี’’ติ.

อฏฺฐิมา, อานนฺท, ทานุปปตฺติโย เอกุตฺตริเก สุตฺตํ – อยํ ชาติ.

ตตฺถ กตมา ชรา?

อจริตฺวา [ธ. ป. ๑๕๕] พฺรหฺมจริยํ, อลทฺธา โยพฺพเน ธนํ;

ชิณฺณโกญฺจาว ฌายนฺติ, ขีณมจฺเฉว ปลฺลเล.

ปญฺจ ปุพฺพนิมิตฺตานิ เทเวสุ – อยํ ชรา.

ตตฺถ กตโม พฺยาธิ?

สามํ เตน กุโต ราช, ตุวมฺปิ ชรายนฺติ เวเทสิ;

ขตฺติย กมฺมสฺส ผโล, โลโก น หิ กมฺมํ ปนยติ.

ตโย คิลานา – อยํ พฺยาธิ.

ตตฺถ กตมํ มรณํ?

ยถาปิ [ทีฆนิกาเย อโธลิขิตคาถา] กุมฺภการสฺส, กตํ มตฺติกภาชนํ;

ขุทฺทกญฺจ มหนฺตญฺจ, ยํ ปกฺกํ ยญฺจ อามกํ;

สพฺพํ เภทนปริยนฺตํ, เอวํ มจฺจาน ชีวิตํ.

มมายิเต ปสฺสถ ผนฺทมาเน [หญฺญมาเน (ปี) ปสฺส สุ. นิ. ๗๘๓], มจฺเฉว อปฺโปทเก ขีณโสเต;

เอตมฺปิ ทิสฺวา อมโม จเรยฺย, ภเวสุ อาสตฺติมกุพฺพมาโน.

อุทกปฺปนสุตฺตํ – อิทํ มรณํ.

ตตฺถ กตโม โสโก?

อิธ โสจติ เปจฺจ โสจติ, ปาปการี อุภยตฺถ โสจติ;

โส โสจติ โส วิหญฺญติ, ทิสฺวา กมฺมกิลิฏฺฐมตฺตโน [กมฺมกิลิฏฺฐํ อตฺถโน (ปี.) ปสฺส ธ. ป. ๑๕].

ตีณิ ทุจฺจริตานิ – อยํ โสโก.

ตตฺถ กตโม ปริเทโว?

กาเมสุ [สุ. นิ. ๗๘๐] คิทฺธา ปสุตา ปมูฬฺหา, อวทานิยา เต วิสเม นิวิฏฺฐา;

ทุกฺขูปนีตา ปริเทวยนฺติ, กึสุ ภวิสฺสาม อิโต จุตาเส.

ติสฺโส วิปตฺติโย – อยํ ปริเทโว.

ตตฺถ กตมํ ทุกฺขํ?

สตํ อาสิ อโยสงฺกู [อโยสงฺกุ (ปี. ก.) ปสฺส เถรคา. ๑๑๙๗], สพฺเพ ปจฺจตฺตเวทนา;

ชลิตา ชาตเวทาว, อจฺจิสงฺฆสมากุลา.

มหา วต โส ปริฬาโห [ปริทาโฆ (ปี. ก.) ปสฺส สํ. นิ. ๕.๑๑๑๓] สํยุตฺตเก สุตฺตํ สจฺจสํยุตฺเตสุ – อิทํ ทุกฺขํ.

ตตฺถ กตมํ โทมนสฺสํ?

สงฺกปฺเปหิ ปเรโต [ปรโต (ก.) ปสฺส สุ. นิ. ๘๒๔] โส, กปโณ วิย ฌายติ;

สุตฺวา ปเรสํ นิคฺโฆสํ, มงฺกุ โหติ ตถาวิโธ.

เทฺวเม ตปนียา ธมฺมา – อิทํ โทมนสฺสํ.

ตตฺถ กตโม อุปายาโส?

กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, อนฺโต ฑยฺหติ โน พหิ;

เอวํ ฑยฺหติ เม หทยํ, สุตฺวา นิพฺพตฺตมมฺพุชํ.

ตโย อคฺคี – อยํ อุปายาโส.

ตตฺถ กตโม อปฺปิยสมฺปโยโค?

อยสาว [ธ. ป. ๒๔๐] มลํ สมุฏฺฐิตํ, ตตุฏฺฐาย ตเมว ขาทติ;

เอวํ อติโธนจารินํ, สานิ กมฺมานิ นยนฺติ ทุคฺคตึ.

เทฺวเม ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺติ, เอกุตฺตริเก สุตฺตํ ทุเกสุ – อยํ อปฺปิยสมฺปโยโค.

ตตฺถ กตโม ปิยวิปฺปโยโค?

สุปิเนน ยถาปิ สงฺคตํ, ปฏิพุทฺโธ ปุริโส น ปสฺสติ;

เอวมฺปิ ปิยายิตํ [มมายิตํ (ปี. ก.) ปสฺส สุ. นิ. ๘๑๓] ชนํ, เปตํ กาลงฺกตํ [กาลกตํ (ปี.)] น ปสฺสติ.

เต เทวา จวนธมฺมํ วิทิตฺวา ตีหิ วาจาหิ อนุสาสนฺติ. อยํ ปิยวิปฺปโยโค.

ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ, ติสฺโส มารธีตโร;

ตสฺส เจ กามยานสฺส [กามยมานสฺส (ก.) ปสฺส สุ. นิ. ๗๗๓], ฉนฺทชาตสฺส ชนฺตุโน;

เต กามา ปริหายนฺติ, สลฺลวิทฺโธว รุปฺปติ.

สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา.

จกฺขุ โสตญฺจ ฆานญฺจ, ชิวฺหา กาโย ตโต มนํ;

เอเต โลกามิสา โฆรา, ยตฺถ สตฺตา ปุถุชฺชนา.

ปญฺจิเม ภิกฺขเว ขนฺธา – อิทํ ทุกฺขํ.

ตตฺถ กตมา ชรา จ มรณญฺจ?

อปฺปํ วต ชีวิตํ อิทํ, โอรํ วสฺสสตาปิ มียเต [มียติ (สุ. นิ. ๘๑๐)];

อถ วาปิ อกิจฺฉํ ชีวิตํ, อถ โข โส ชรสาปิ มียเต.

สํยุตฺตเก ปเสนทิสํยุตฺตเก สุตฺตํ อยฺยิกา เม กาลงฺกตา – อยํ ชรา จ มรณญฺจ.

ตตฺถ กตมา จุติ จ อุปปตฺติ จ?

‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ;

ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, อตฺตกมฺมผลูปคา’’ติ [ปุญฺญปาปผลูปคาติ (สํ. นิ. ๑.๑๓๓)]. –

อยํ จุติ จ อุปปตฺติ จ.

อิเมหิ สุตฺเตหิ เอกสทิเสหิ จ อญฺเญหิ นววิธํ สุตฺตํ ตํ อนุปวิฏฺเฐหิ ลกฺขณโต ทุกฺขํ ญตฺวา สาธารณญฺจ อสาธารณญฺจ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ นิทฺทิสิตพฺพํ. คาถาหิ คาถา อนุมินิตพฺพา, พฺยากรเณหิ วา พฺยากรณํ – อิทํ ทุกฺขํ.

๙. ตตฺถ กตโม ทุกฺขสมุทโย?

กาเมสุ สตฺตา กามสงฺคสตฺตา [กามปสงฺคสตฺตา (ปี.) ปสฺส อุทา. ๖๓], สํโยชเน วชฺชมปสฺสมานา;

น หิ ชาตุ สํโยชนสงฺคสตฺตา, โอฆํ ตเรยฺยุํ วิปุลํ มหนฺตํ.

จตฺตาโร อาสวา สุตฺตํ – อยํ ทุกฺขสมุทโย.

ตตฺถ กตโม ทุกฺขนิโรโธ?

ยมฺหิ น มายา วสตี น มาโน,

โย วีตโลโภ อมโม นิราโส,

ปนุณฺณโกโธ [ปนุนฺนโกโธ (ปี.) ปสฺส อุทา. ๒๖] อภินิพฺพุตตฺโต;

โส พฺราหฺมโณ โส สมโณ ส ภิกฺขุ.

เทฺวมา วิมุตฺติโย, ราควิราคา จ เจโตวิมุตฺติ; อวิชฺชาวิราคา จ ปญฺญาวิมุตฺติ – อยํ นิโรโธ.

ตตฺถ กตโม มคฺโค?

เอเสว มคฺโค นตฺถญฺโญ, ทสฺสนสฺส วิสุทฺธิยา;

อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, มารสฺเสตํ ปโมหนํ.

สตฺติเม, ภิกฺขเว, โพชฺฌงฺคา – อยํ มคฺโค.

ตตฺถ กตมานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ?

‘‘เย ธมฺมา [มหาว. ๖๐] เหตุปฺปภวา, เตสํ เหตุํ ตถาคโต อาห;

เตสญฺจ โย นิโรโธ, เอวํวาที มหาสมโณ’’ติ.

เหตุปฺปภวา ธมฺมา ทุกฺขํ, เหตุสมุทโย, ยํ ภควโต วจนํ. อยํ ธมฺโม โย นิโรโธ, เย หิ เกจิ สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ อสฺสทานุปสฺสิโน วิหรนฺติ. กิเลสา ตณฺหา ปวฑฺฒติ, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ…เป… เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. ตตฺถ ยํ สํโยชนํ – อยํ สมุทโย. เย สํโยชนิยา ธมฺมา เย จ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ – อิทํ ทุกฺขํ. ยา สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ อาทีนวานุปสฺสนา – อยํ มคฺโค. ปริมุจฺจติ ชาติยา ชราย พฺยาธีหิ มรเณหิ โสเกหิ ปริเทเวหิ ยาว อุปายาเสหิ – อิทํ นิพฺพานํ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ.

ตตฺถ กตมา อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ?

อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ, ตํ หิ วา นตฺถิ เยน นํ ปญฺญเปยฺย;

สพฺพสงฺคานํ สมูหตตฺตา วิทู, สิตา วาทสตสฺสุ [วาทสตสฺส (ปี. ก.)] สพฺเพ.

สํยุตฺตเก โคธิกสํยุตฺตํ.

อิมานิ อสาธารณานิ สุตฺตานิ. ยหึ ยหึ สจฺจานิ นิทฺทิฏฺฐานิ, ตหึ ตหึ สจฺจลกฺขณโต โอตาเรตฺวา [โอหาเรตฺวา (ปี. ก.)] อปริมาเณหิ พฺยญฺชเนหิ โส อตฺโถ ปริเยสิตพฺโพ. ตตฺถ อตฺถานุปริวตฺติ พฺยญฺชเนน ปุน พฺยญฺชนานุปริวตฺติ อตฺเถน ตสฺส เอกเมกสฺส อปริมาณานิ พฺยญฺชนานิ อิเมหิ สุตฺเตหิ ยถานิกฺขิตฺเตหิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ นิทฺทิสิตพฺพานิ. ปญฺจนิกาเย อนุปวิฏฺฐาหิ คาถาหิ คาถา อนุมินิตพฺพา, พฺยากรเณน พฺยากรณํ. อิมานิ อสาธารณานิ สุตฺตานิ.

เตสํ อิมา อุทฺทานคาถา

ยเมกรตฺตึ ปฐมํ, อฏฺฐ ทานูปปตฺติโย;

ปญฺจ ปุพฺพนิมิตฺตานิ, ขีณมจฺฉํว ปลฺลลํ.

สามํ เตน กุโต ราช, ตโย เทวา คิลานกา;

ยถาปิ กุมฺภการสฺส, ยถา นทิทกปฺปนํ.

อิธ โสจติ เปจฺจ โสจติ, ตีณิ ทุจฺจริตานิ จ;

กาเมสุ คิทฺธา ปสุตา, ยาว ติสฺโส วิปตฺติโย.

สตํ อาสิ [สตมายุ (สี.), สตธาตุ (ปี.)] อโยสงฺกู, ปริฬาโห มหตฺตโร;

สงฺกปฺเปหิ ปเรโต โส, ตตฺถ ตปนิเยหิ จ.

กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, ตโย อคฺคี ปกาสิตา;

อยโต มลมุปฺปนฺนํ, อพฺภกฺขานํ ตถาคเต.

ติวิธํ เทวานุสาสนฺติ, สุปิเนน สงฺคโม ยถา;

ติสฺโส เจว มารธีตา, สลฺลวิทฺโธว รุปฺปติ.

จกฺขุ โสตญฺจ ฆานญฺจ, ปญฺจกฺขนฺธา ปกาสิตา;

อปฺปํ วต ชีวิตํ อิทํ, อยฺยิกา เม มหลฺลิกา.

สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, อุปปตฺติ จุติจยํ;

กาเมสุ สตฺตา ปสุตา, อาสเวหิ จตูหิ จ.

ยมฺหิ น มายา วสติ, เทฺวมา เจโตวิมุตฺติโย;