๙. คาถาภิคีตโภชนกถาปโญฺห

๙. ‘‘ภนฺเต นาคเสน, ภาสิตมฺเปตํ ภควตา –

‘‘‘คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺยํ [อโภชนียํ (ก.) สุ. นิ. ๘๑ ปสฺสิตพฺพํ], สมฺปสฺสตํ พฺราหฺมณ เนส ธมฺมา;

คาถาภิคีตํ ปนุทนฺติ พุทฺธา, ธมฺเม สตี พฺราหฺมณ วุตฺติเรสา’ติ.

‘‘ปุน จ ภควา ปริสาย ธมฺมํ เทเสนฺโต กเถนฺโต อนุปุพฺพิกถํ ปฐมํ ตาว ทานกถํ กเถติ, ปจฺฉา สีลกถํ, ตสฺส ภควโต สพฺพโลกิสฺสรสฺส ภาสิตํ สุตฺวา เทวมนุสฺสา อภิสงฺขริตฺวา ทานํ เทนฺติ, ตสฺส ตํ อุยฺโยชิตํ ทานํ สาวกา ปริภุญฺชนฺติ. ยทิ, ภนฺเต นาคเสน, ภควตา ภณิตํ ‘คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺย’นฺติ, เตน หิ ‘ภควา ทานกถํ ปฐมํ กเถตี’ติ ยํ วจนํ, ตํ มิจฺฉา. ยทิ ทานกถํ ปฐมํ กเถติ, เตน หิ ‘คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺย’นฺติ ตมฺปิ วจนํ มิจฺฉา. กึ การณํ? โย โส, ภนฺเต, ทกฺขิเณยฺโย คิหีนํ ปิณฺฑปาตทานสฺส วิปากํ กเถติ, ตสฺส เต ธมฺมกถํ สุตฺวา ปสนฺนจิตฺตา อปราปรํ ทานํ เทนฺติ, เย ตํ ทานํ ปริภุญฺชนฺติ, สพฺเพ เต คาถาภิคีตํ ปริภุญฺชนฺติ. อยมฺปิ อุภโต โกฏิโก ปโญฺห นิปุโณ คมฺภีโร ตปานุปฺปตฺโต, โส ตยา นิพฺพาหิตพฺโพ’’ติ.

‘‘ภาสิตมฺเปตํ, มหาราช, ภควตา ‘คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺยํ, สมฺปสฺสตํ พฺราหฺมณ เนส ธมฺโม. คาถาภิคีตํ ปนุทนฺติ พุทฺธา, ธมฺเม สตี พฺราหฺมณ วุตฺติเรสา’ติ, กเถติ จ ภควา ปฐมํ ทานกถํ, ตญฺจ ปน กิริยํ สพฺเพสํ ตถาคตานํ ปฐมํ ทานกถาย, ตตฺถ จิตฺตํ อภิรมาเปตฺวา ปจฺฉา สีเล นิโยเชนฺติ. ยถา, มหาราช, มนุสฺสา ตรุณทารกานํ ปฐมํ ตาว กีฬาภณฺฑกานิ เทนฺติ. เสยฺยถิทํ, วงฺกกํ ฆฏิกํ จิงฺคุลกํ ปตฺตาฬฺหกํ รถกํ ธนุกํ, ปจฺฉา เต สเก สเก กมฺเม นิโยเชนฺติ. เอวเมว โข, มหาราช, ตถาคโต ปฐมํ ทานกถาย จิตฺตํ อภิรมาเปตฺวา ปจฺฉา สีเล นิโยเชติ.

‘‘ยถา วา ปน, มหาราช, ภิสกฺโก นาม อาตุรานํ ปฐมํ ตาว จตูหปญฺจาหํ เตลํ ปาเยติ พลกรณาย สิเนหนาย, ปจฺฉา วิเรเจติ. เอวเมว โข, มหาราช, ตถาคโต ปฐมํ ตาว ทานกถาย จิตฺตํ อภิรมาเปตฺวา ปจฺฉา สีเล นิโยเชติ. ทายกานํ, มหาราช, ทานปตีนํ จิตฺตํ มุทุกํ โหติ มทฺทวํ สินิทฺธํ, เตน เต ทานเสตุสงฺกเมน ทานนาวาย สํสารสาครปารมนุคจฺฉนฺติ, ตสฺมา เตสํ ปฐมํ กมฺมภูมิมนุสาสติ, น จ เกนจิ [เตน (สี. ปี.)] วิญฺญตฺติมาปชฺชตี’’ติ.

‘‘ภนฺเต นาคเสน, ‘วิญฺญตฺติ’นฺติ ยํ วเทสิ, กติ ปน ตา วิญฺญตฺติโย’’ติ? ‘‘เทฺวมา, มหาราช, วิญฺญตฺติโย กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ จาติ. ตตฺถ อตฺถิ กายวิญฺญตฺติ สาวชฺชา, อตฺถิ อนวชฺชา. อตฺถิ วจีวิญฺญตฺติ สาวชฺชา, อตฺถิ อนวชฺชา.

‘‘กตมา กายวิญฺญตฺติ สาวชฺชา? อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ กุลานิ อุปคนฺตฺวา อโนกาเส ฐิโต ฐานํ ภญฺชติ, อยํ กายวิญฺญตฺติ สาวชฺชา. ตาย จ วิญฺญาปิตํ อริยา น ปริภุญฺชนฺติ, โส จ ปุคฺคโล อริยานํ สมเย โอญฺญาโต โหติ หีฬิโต ขีฬิโต ครหิโต ปริภูโต อจิตฺตีกโต, ภินฺนาชีโวเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ.

‘‘ปุน จปรํ, มหาราช, อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ กุลานิ อุปคนฺตฺวา อโนกาเส ฐิโต คลํ ปณาเมตฺวา โมรเปกฺขิตํ เปกฺขติ ‘เอวํ อิเม ปสฺสนฺตี’ติ, เตน จ เต ปสฺสนฺติ. อยมฺปิ กายวิญฺญตฺติ สาวชฺชา. ตาย จ วิญฺญาปิตํ อริยา น ปริภุญฺชนฺติ, โส จ ปุคฺคโล อริยานํ สมเย โอญฺญาโต โหติ หีฬิโต ขีฬิโต ครหิโต ปริภูโต อจิตฺตีกโต, ภินฺนาชีโวเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ.

‘‘ปุน จปรํ, มหาราช, อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ หนุกาย วา ภมุกาย วา องฺคุฏฺเฐน วา วิญฺญาเปติ, อยมฺปิ กายวิญฺญตฺติ สาวชฺชา, ตาย จ วิญฺญาปิตํ อริยา น ปริภุญฺชนฺติ, โส จ ปุคฺคโล อริยานํ สมเย โอญฺญาโต โหติ หีฬิโต ขีฬิโต ครหิโต ปริภูโต อจิตฺตีกโต, ภินฺนาชีโวเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ.

‘‘กตมา กายวิญฺญตฺติ อนวชฺชา? อิธ ภิกฺขุ กุลานิ อุปคนฺตฺวา สโต สมาหิโต สมฺปชาโน ฐาเนปิ อฏฺฐาเนปิ ยถานุสิฏฺฐึ คนฺตฺวา ฐาเน ติฏฺฐติ, ทาตุกาเมสุ ติฏฺฐติ, อทาตุกาเมสุ ปกฺกมติ. อยํ กายวิญฺญตฺติ อนวชฺชา, ตาย จ วิญฺญาปิตํ อริยา ปริภุญฺชนฺติ, โส จ ปุคฺคโล อริยานํ สมเย วณฺณิโต โหติ ถุโต ปสตฺโถ สลฺเลขิตาจาโร, ปริสุทฺธาชีโวเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ. ภาสิตมฺเปตํ, มหาราช, ภควตา เทวาติเทเวน –

‘น เว ยาจนฺติ สปฺปญฺญา, ธีโร จ เวทิตุมรหติ [อริยา ครหนฺติ ยาจนํ (สี. ปี.)];

อุทฺทิสฺส อริยา ติฏฺฐนฺติ, เอสา อริยาน ยาจนา’ติ.

‘‘กตมา วจีวิญฺญตฺติ สาวชฺชา? อิธ, มหาราช, ภิกฺขุ วาจาย พหุวิธํ วิญฺญาเปติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, อยํ วจีวิญฺญตฺติ สาวชฺชา, ตาย จ วิญฺญาปิตํ อริยา น ปริภุญฺชนฺติ, โส จ ปุคฺคโล อริยานํ สมเย โอญฺญาโต โหติ หีฬิโต ขีฬิโต ครหิโต ปริภูโต อจิตฺตีกโต, ภินฺนาชีโวเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ.

‘‘ปุน จปรํ, มหาราช, อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ ปเรสํ สาเวนฺโต เอวํ ภณติ ‘อิมินา เม อตฺโถ’ติ, ตาย จ วาจาย ปเรสํ สาวิตาย ตสฺส ลาโภ อุปฺปชฺชติ, อยมฺปิ วจีวิญฺญตฺติ สาวชฺชา, ตาย จ วิญฺญาปิตํ อริยา น ปริภุญฺชนฺติ, โส จ ปุคฺคโล อริยานํ สมเย โอญฺญาโต โหติ หีฬิโต ขีฬิโต ครหิโต ปริภูโต อจิตฺตีกโต, ภินฺนาชีโวเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ.

‘‘ปุน จปรํ, มหาราช, อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ วจีวิปฺผาเรน ปริสาย สาเวติ ‘เอวญฺจ เอวญฺจ ภิกฺขูนํ ทาตพฺพ’นฺติ, ตญฺจ เต วจนํ สุตฺวา ปริกิตฺติตํ อภิหรนฺติ, อยมฺปิ วจีวิญฺญตฺติ สาวชฺชา, ตาย จ วิญฺญาปิตํ อริยา น ปริภุญฺชนฺติ, โส จ ปุคฺคโล อริยานํ สมเย โอญฺญาโต โหติ หีฬิโต ขีฬิโต ครหิโต ปริภูโต อจิตฺตีกโต, ภินฺนาชีโวเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ.

‘‘นนุ, มหาราช, เถโรปิ สาริปุตฺโต อตฺถงฺคเต สูริเย รตฺติภาเค คิลาโน สมาโน เถเรน มหาโมคฺคลฺลาเนน เภสชฺชํ ปุจฺฉียมาโน วาจํ ภินฺทิ, ตสฺส เตน วจีเภเทน เภสชฺชํ อุปฺปชฺชิ. อถ เถโร สาริปุตฺโต ‘วจีเภเทน เม อิมํ เภสชฺชํ อุปฺปนฺนํ, มา เม อาชีโว ภิชฺชี’ติ อาชีวเภทภยา ตํ เภสชฺชํ ปชหิ น อุปชีวิ. เอวมฺปิ วจีวิญฺญตฺติ สาวชฺชา, ตาย จ วิญฺญาปิตํ อริยา น ปริภุญฺชนฺติ. โส จ ปุคฺคโล อริยานํ สมเย โอญฺญาโต โหติ หีฬิโต ขีฬิโต ครหิโต ปริภูโต อจิตฺตีกโต, ภินฺนาชีโวเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ.

‘‘กตมา วจีวิญฺญตฺติ อนวชฺชา? อิธ, มหาราช, ภิกฺขุ สติ ปจฺจเย เภสชฺชํ วิญฺญาเปติ ญาติปวาริเตสุ กุเลสุ, อยํ วจีวิญฺญตฺติ อนวชฺชา, ตาย จ วิญฺญาปิตํ อริยา ปริภุญฺชนฺติ, โส จ ปุคฺคโล อริยานํ สมเย วณฺณิโต โหติ โถมิโต ปสตฺโถ, ปริสุทฺธาชีโวเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ, อนุมโต ตถาคเตหิ อรหนฺเตหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ.

‘‘ยํ ปน, มหาราช, ตถาคโต กสิภารทฺวาชสฺส พฺราหฺมณสฺส โภชนํ ปชหิ [ปชหติ (ก.)], ตํ อาเวฐนวินิเวฐนกฑฺฒนนิคฺคหปฺปฏิกมฺเมน นิพฺพตฺติ, ตสฺมา ตถาคโต ตํ ปิณฺฑปาตํ ปฏิกฺขิปิ น อุปชีวี’’ติ.

‘‘สพฺพกาลํ, ภนฺเต นาคเสน, ตถาคเต ภุญฺชมาเน เทวตา ทิพฺพํ โอชํ ปตฺเต อากิรนฺติ, อุทาหุ ‘สูกรมทฺทเว จ มธุปายาเส จา’ติ ทฺวีสุ เยว ปิณฺฑปาเตสุ อากิรึสู’’ติ? ‘‘สพฺพกาลํ, มหาราช, ตถาคเต ภุญฺชมาเน เทวตา ทิพฺพํ โอชํ คเหตฺวา อุปติฏฺฐิตฺวา อุทฺธฏุทฺธเฏ อาโลเป อากิรนฺติ.

‘‘ยถา, มหาราช, รญฺโญ สูโท รญฺโญ ภุญฺชนฺตสฺส สูปํ คเหตฺวา อุปติฏฺฐิตฺวา กพเฬ กพเฬ สูปํ อากิรติ, เอวเมว โข, มหาราช, สพฺพกาลํ ตถาคเต ภุญฺชมาเน เทวตา ทิพฺพํ โอชํ คเหตฺวา อุปติฏฺฐิตฺวา อุทฺธฏุทฺธเฏ อาโลเป ทิพฺพํ โอชํ อากิรนฺติ. เวรญฺชายมฺปิ, มหาราช, ตถาคตสฺส สุกฺขยวปุลเก [สุกฺขยวมูลเก (ก.)] ภุญฺชมานสฺส เทวตา ทิพฺเพน โอเชน เตมยิตฺวา เตมยิตฺวา อุปสํหรึสุ, เตน ตถาคตสฺส กาโย อุปจิโต อโหสี’’ติ. ‘‘ลาภา วต, ภนฺเต นาคเสน, ตาสํ เทวตานํ, ยา ตถาคตสฺส สรีรปฺปฏิชคฺคเน สตตํ สมิตํ อุสฺสุกฺกมาปนฺนา. สาธุ, ภนฺเต นาคเสน, เอวเมตํ ตถา สมฺปฏิจฺฉามี’’ติ.

คาถาภิคีตโภชนกถาปโญฺห นวโม.