๒. อพฺยากรณียปโญฺห

๒. ‘‘ภนฺเต นาคเสน, ภาสิตมฺเปตํ ภควตา ‘นตฺถานนฺท ตถาคตสฺส ธมฺเมสุ อาจริยมุฏฺฐี’ติ, ปุน จ เถเรน มาลุกฺยปุตฺเตน [มาลุงฺกฺยปุตฺเตน (สี. สฺยา. ปี.) สํ. นิ. ๔.๙๕; อ. นิ. ๑.๔.๒๕๗ ปสฺสิตพฺพํ] ปญฺหํ ปุฏฺโฐ น พฺยากาสิ. เอโส โข, ภนฺเต นาคเสน, ปโญฺห ทฺวยนฺโต [ทฺวยโต (สี.)] เอกนฺตนิสฺสิโต ภวิสฺสติ อชานเนน วา คุยฺหกรเณน วา. ยทิ, ภนฺเต นาคเสน, ภควตา ภณิตํ ‘นตฺถานนฺท ตถาคตสฺส ธมฺเมสุ อาจริยมุฏฺฐี’ติ, เตน หิ เถรสฺส มาลุกฺยปุตฺตสฺส อชานนฺเตน น พฺยากตํ. ยทิ ชานนฺเตน น พฺยากตํ, เตน หิ อตฺถิ ตถาคตสฺส ธมฺเมสุ อาจริยมุฏฺฐิ. อยมฺปิ อุภโต โกฏิโก ปโญฺห ตวานุปฺปตฺโต, โส ตยา นิพฺพาหิตพฺโพ’’ติ.

‘‘ภาสิตมฺเปตํ, มหาราช, ภควตา ‘นตฺถานนฺท ตถาคตสฺส ธมฺเมสุ อาจริยมุฏฺฐี’ติ, อพฺยากโต จ เถเรน มาลุกฺยปุตฺเตน ปุจฺฉิโต ปโญฺห, ตญฺจ ปน น อชานนฺเตน น คุยฺหกรเณน. จตฺตาริมานิ, มหาราช, ปญฺหพฺยากรณานิ. กตมานิ จตฺตาริ? เอกํสพฺยากรณีโย ปโญฺห วิภชฺชพฺยากรณีโย ปโญฺห ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณีโย ปโญฺห ฐปนีโย ปโญฺหติ.

‘‘กตโม จ, มหาราช, เอกํสพฺยากรณีโย ปโญฺห? ‘รูปํ อนิจฺจ’นฺติ เอกํสพฺยากรณีโย ปโญฺห, ‘เวทนา อนิจฺจา’ติ…เป… ‘สญฺญา อนิจฺจา’ติ…เป… ‘สงฺขารา อนิจฺจา’ติ…เป… ‘วิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ เอกํสพฺยากรณีโย ปโญฺห, อยํ เอกํสพฺยากรณีโย ปโญฺห.

‘‘กตโม วิภชฺชพฺยากรณีโย ปโญฺห? ‘อนิจฺจํ ปน รูป’นฺติ วิภชฺชพฺยากรณีโย ปโญฺห, ‘อนิจฺจา ปน เวทนา’ติ…เป… ‘อนิจฺจา ปน สญฺญา’ติ…เป… ‘อนิจฺจา ปน สงฺขารา’ติ…เป… ‘อนิจฺจํ ปน วิญฺญาณ’นฺติ วิภชฺชพฺยากรณีโย ปโญฺห, อยํ วิภชฺชพฺยากรณีโย ปโญฺห.

‘‘กตโม ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณีโย ปโญฺห? ‘กึ นุ โข จกฺขุนา สพฺพํ วิชานาตี’ติ อยํ ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณีโย ปโญฺห.

‘‘กตโม ฐปนีโย ปโญฺห? ‘สสฺสโต โลโก’ติ ฐปนีโย ปโญฺห, ‘อสสฺสโต โลโก’ติ. ‘อนฺตวา โลโก’ติ. ‘อนนฺตวา โลโก’ติ. ‘อนฺตวา จ อนนฺตวา จ โลโก’ติ. ‘เนวนฺตวา นานนฺตวา โลโก’ติ. ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ. ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ. ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ. ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ. ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ. ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ ฐปนีโย ปโญฺห, อยํ ฐปนีโย ปโญฺห.

‘‘ภควา, มหาราช, เถรสฺส มาลุกฺยปุตฺตสฺส ตํ ฐปนียํ ปญฺหํ น พฺยากาสิ. โส ปน ปโญฺห กึ การณา ฐปนีโย? น ตสฺส ทีปนาย เหตุ วา การณํ วา อตฺถิ, ตสฺมา โส ปโญฺห ฐปนีโย. นตฺถิ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ อการณมเหตุกํ คิรมุทีรณ’’นฺติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต นาคเสน, เอวเมตํ ตถา สมฺปฏิจฺฉามี’’ติ.

อพฺยากรณียปโญฺห ทุติโย.