๕๓๔. มหาหํสชาตกํ (๒)

๘๙. ‘‘เอเต หํสา ปกฺกมนฺติ, วกฺกงฺคา ภยเมริตา;

หริตฺตจ เหมวณฺณ, กามํ สุมุข ปกฺกม.

๙๐. ‘‘โอหาย มํ ญาติคณา, เอกํ ปาสวสํ คตํ;

อนเปกฺขมานา คจฺฉนฺติ, กึ เอโก อวหียสิ.

๙๑. ‘‘ปเตว ปตตํ เสฏฺฐ, นตฺถิ พทฺเธ สหายตา;

มา อนีฆาย หาเปสิ, กามํ สุมุข ปกฺกม’’.

๙๒. ‘‘นาหํ ทุกฺขปเรโตปิ [ทุกฺขปเรโต’’ติ (ชา. ๑.๑๕.๑๓๖) อฏฺฐกถาโย โอโลเกตพฺพา], ธตรฏฺฐ ตุวํ [ตวํ (สี. ปี.)] ชเห;

ชีวิตํ มรณํ วา เม, ตยา สทฺธึ ภวิสฺสติ.

๙๓. ‘‘นาหํ ทุกฺขปเรโตปิ, ธตรฏฺฐ ตุวํ ชเห;

น มํ อนริยสํยุตฺเต, กมฺเม โยเชตุมรหสิ.

๙๔. ‘‘สกุมาโร สขา ตฺยสฺมิ, สจิตฺเต จสฺมิ เต [สมิเต (ปี.), ตฺยสฺมิ เต (ก.)] ฐิโต;

ญาโต เสนาปติ ตฺยาหํ, หํสานํ ปวรุตฺตม.

๙๕. ‘‘กถํ อหํ วิกตฺถิสฺสํ [วิกตฺติสฺสํ (ปี.)], ญาติมชฺเฌ อิโต คโต;

ตํ หิตฺวา ปตตํ เสฏฺฐ, กึ เต วกฺขามิโต คโต;

อิธ ปาณํ จชิสฺสามิ, นานริยํ [น อนริยํ (ปี.)] กตฺตุมุสฺสเห’’.

๙๖. ‘‘เอโส หิ ธมฺโม สุมุข, ยํ ตฺวํ อริยปเถ ฐิโต;

โย ภตฺตารํ สขารํ มํ, น ปริจฺจตฺตุมุสฺสเห.

๙๗. ‘‘ตญฺหิ เม เปกฺขมานสฺส, ภยํ นเตฺวว ชายติ;

อธิคจฺฉสิ ตฺวํ มยฺหํ, เอวํ ภูตสฺส ชีวิตํ’’.

๙๘. ‘‘อิจฺเจวํ [อิจฺเจว (สี. ปี.)] มนฺตยนฺตานํ, อริยานํ อริยวุตฺตินํ;

ทณฺฑมาทาย เนสาโท, อาปตี [อาปที (ก.)] ตุริโต ภุสํ.

๙๙. ‘‘ตมาปตนฺตํ ทิสฺวาน, สุมุโข อติพฺรูหยิ [อปริพฺรูหยิ (สี. ปี.)];

อฏฺฐาสิ ปุรโต รญฺโญ, หํโส วิสฺสาสยํ พฺยธํ [พฺยถํ (สี. สฺยา. ปี.)].

๑๐๐. ‘‘มา ภายิ ปตตํ เสฏฺฐ, น หิ ภายนฺติ ตาทิสา;

อหํ โยคํ ปยุญฺชิสฺสํ, ยุตฺตํ ธมฺมูปสํหิตํ;

เตน ปริยาปทาเนน [ปริยาทาเนน (ก.)], ขิปฺปํ ปาสา ปโมกฺขสิ’’.

๑๐๑. ‘‘ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา, สุมุขสฺส สุภาสิตํ;

ปหฏฺฐโลโม เนสาโท, อญฺชลิสฺส ปณามยิ.

๑๐๒. ‘‘น เม สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา, ภาสนฺโต มานุสึ ทิโช;

อริยํ พฺรุวาโน [พฺรูหนฺโต (สฺยา. ก.)] วกฺกงฺโค, จชนฺโต มานุสึ คิรํ.

๑๐๓. ‘‘กินฺนุ ตายํ ทิโช โหติ, มุตฺโต พทฺธํ อุปาสสิ;

โอหาย สกุณา ยนฺติ, กึ เอโก อวหียสิ’’.

๑๐๔. ‘‘ราชา เม โส ทิชามิตฺต, เสนาปจฺจสฺส การยึ;

ตมาปเท ปริจฺจตฺตุํ, นุสฺสเห วิหคาธิปํ.

๑๐๕. ‘‘มหาคณาย ภตฺตา เม, มา เอโก พฺยสนํ อคา;

ตถา ตํ สมฺม เนสาท, ภตฺตายํ อภิโต รเม’’.

๑๐๖. ‘‘อริยวตฺตสิ วกฺกงฺค, โย ปิณฺฑมปจายสิ;

จชามิ เต ตํ ภตฺตารํ, คจฺฉถูโภ [คจฺฉตุ โภ (ปี.)] ยถาสุขํ’’.

๑๐๗. ‘‘สเจ อตฺตปฺปโยเคน, โอหิโต หํสปกฺขินํ;

ปฏิคณฺหาม เต สมฺม, เอตํ อภยทกฺขิณํ.

๑๐๘. ‘‘โน เจ อตฺตปฺปโยเคน, โอหิโต หํสปกฺขินํ;

อนิสฺสโร มุญฺจมเมฺห, เถยฺยํ กยิราสิ ลุทฺทก’’.

๑๐๙. ‘‘ยสฺส ตฺวํ ภตโก [ภฏโก (ก.)] รญฺโญ, กามํ ตสฺเสว ปาปย;

ตตฺถ สํยมโน [สํยมาโน (ปี.)] ราชา, ยถาภิญฺญํ กริสฺสติ’’.

๑๑๐. ‘‘อิจฺเจวํ วุตฺโต เนสาโท, เหมวณฺเณ หริตฺตเจ;

อุโภ หตฺเถหิ สงฺคยฺห [ปคฺคยฺห (สฺยา. ก.)], ปญฺชเร อชฺฌโวทหิ.

๑๑๑. ‘‘เต ปญฺชรคเต ปกฺขี, อุโภ ภสฺสรวณฺณิเน;

สุมุขํ ธตรฏฺฐญฺจ, ลุทฺโท อาทาย ปกฺกมิ’’.

๑๑๒. ‘‘หรียมาโน ธตรฏฺโฐ, สุมุขํ เอตทพฺรวิ;

พาฬฺหํ ภายามิ สุมุข, สามาย ลกฺขณูรุยา;

อสฺมากํ วธมญฺญาย, อถตฺตานํ วธิสฺสติ.

๑๑๓. ‘‘ปากหํสา จ สุมุข, สุเหมา เหมสุตฺตจา;

โกญฺจี สมุทฺทตีเรว, กปณา นูน รุจฺฉติ’’.

๑๑๔. ‘‘เอวํ มหนฺโต โลกสฺส, อปฺปเมยฺโย มหาคณี;

เอกิตฺถิมนุโสเจยฺย, นยิทํ ปญฺญวตามิว.

๑๑๕. ‘‘วาโตว คนฺธมาเทติ, อุภยํ เฉกปาปกํ;

พาโล อามกปกฺกํว, โลโล อนฺโธว อามิสํ.

๑๑๖. ‘‘อวินิจฺฉยญฺญุ อตฺเถสุ, มนฺโทว ปฏิภาสิ [ปฏิภาติ (ก.)] มํ;

กิจฺจากิจฺจํ น ชานาสิ, สมฺปตฺโต กาลปริยายํ.

๑๑๗. ‘‘อฑฺฒุมฺมตฺโต อุทีเรสิ, โย เสยฺยา มญฺญสิตฺถิโย;

พหุสาธารณา เหตา, โสณฺฑานํว สุราฆรํ.

๑๑๘. ‘‘มายา เจสา มรีจี จ, โสโก โรโค จุปทฺทโว;

ขรา จ พนฺธนา เจตา, มจฺจุปาสา คุหาสยา [ปจฺจุปาโส คุหาสโย (สี. ปี.)];

ตาสุ โย วิสฺสเส โปโส, โส นเรสุ นราธโม’’.

๑๑๙. ‘‘ยํ วุทฺเธหิ อุปญฺญาตํ, โก ตํ นินฺทิตุมรหติ;

มหาภูติตฺถิโย นาม, โลกสฺมึ อุทปชฺชิสุํ.

๑๒๐. ‘‘ขิฑฺฑา ปณิหิตา ตฺยาสุ, รติ ตฺยาสุ ปติฏฺฐิตา;

พีชานิ ตฺยาสุ รูหนฺติ, ยทิทํ สตฺตา ปชายเร;

ตาสุ โก นิพฺพิเท [นิพฺพิเช (ก.)] โปโส, ปาณมาสชฺช ปาณิภิ [ปาณหิ (สี.)].

๑๒๑. ‘‘ตฺวเมว นญฺโญ สุมุข, ถีนํ อตฺเถสุ ยุญฺชสิ;

ตสฺส ตฺยชฺช ภเย ชาเต, ภีเตน ชายเต มติ.

๑๒๒. ‘‘สพฺโพ หิ สํสยํ ปตฺโต, ภยํ ภีรุ ติติกฺขติ;

ปณฺฑิตา จ มหนฺตาโน [มหตฺตาโน (สี.)], อตฺเถ ยุญฺชนฺติ ทุยฺยุเช.

๑๒๓. ‘‘เอตทตฺถาย ราชาโน, สูรมิจฺฉนฺติ มนฺตินํ;

ปฏิพาหติ ยํ สูโร, อาปทํ อตฺตปริยายํ.

๑๒๔. ‘‘มา โน อชฺช วิกนฺตึสุ, รญฺโญ สูทา มหานเส;

ตถา หิ วณฺโณ ปตฺตานํ, ผลํ เวฬุํว ตํ วธิ.

๑๒๕. ‘‘มุตฺโตปิ น อิจฺฉิ [นิจฺฉสิ (ก.)] อุฑฺเฑตุํ [โอฑฺเฑตุํ (สี.)], สยํ พนฺธํ อุปาคมิ;

โสปชฺช สํสยํ ปตฺโต, อตฺถํ คณฺหาหิ มา มุขํ’’.

๑๒๖. ‘‘โส ตํ [ตฺวํ (สฺยา. ปี.)] โยคํ ปยุญฺชสฺสุ, ยุตฺตํ ธมฺมูปสํหิตํ [ธมฺโมปสญฺหิตํ (ก.)];

ตว ปริยาปทาเนน, มม ปาเณสนํ จร’’.

๑๒๗. ‘‘มา ภายิ ปตตํ เสฏฺฐ, น หิ ภายนฺติ ตาทิสา;

อหํ โยคํ ปยุญฺชิสฺสํ, ยุตฺตํ ธมฺมูปสํหิตํ [ธมฺโมปสญฺหิตํ (ก.)];

มม ปริยาปทาเนน, ขิปฺปํ ปาสา ปโมกฺขสิ’’.

๑๒๘. ‘‘โส [ส (สี.)] ลุทฺโท หํสกาเชน [หํสกาเจน (ปี.)], ราชทฺวารํ อุปาคมิ;

ปฏิเวเทถ มํ รญฺโญ, ธตรฏฺฐายมาคโต’’.

๑๒๙. ‘‘เต ทิสฺวา ปุญฺญสํกาเส, อุโภ ลกฺขณสมฺมเต [ลกฺขญฺญาสมฺมเต (สี. ปี.)];

ขลุ สํยมโน ราชา, อมจฺเจ อชฺฌภาสถ.

๑๓๐. ‘‘เทถ ลุทฺทสฺส วตฺถานิ, อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ;

กามํ กโร หิรญฺญสฺส, ยาวนฺโต เอส อิจฺฉติ’’.

๑๓๑. ‘‘ทิสฺวา ลุทฺทํ ปสนฺนตฺตํ, กาสิราชา ตทพฺรวิ;

ยทฺยายํ [ยทายํ (สี. สฺยา. ปี.)] สมฺม เขมก, ปุณฺณา หํเสหิ ติฏฺฐติ.

๑๓๒. ‘‘กถํ รุจิมชฺฌคตํ, ปาสหตฺโถ อุปาคมิ;

โอกิณฺณํ ญาติสงฺเฆหิ, นิมฺมชฺฌิมํ [นิมชฺฌิมํ (สี. ปี. ก.)] กถํ คหิ’’.

๑๓๓. ‘‘อชฺช เม สตฺตมา รตฺติ, อทนานิ [อาทานานิ (สฺยา. ปี. ก.)] อุปาสโต [อุปาคโต (ก.)];

ปทเมตสฺส อเนฺวสํ, อปฺปมตฺโต ฆฏสฺสิโต.

๑๓๔. ‘‘อถสฺส ปทมทฺทกฺขึ, จรโต อทเนสนํ;

ตตฺถาหํ โอทหึ ปาสํ, เอวํ ตํ [เอเวตํ (สี. ปี.)] ทิชมคฺคหึ’’.

๑๓๕. ‘‘ลุทฺท เทฺว อิเม สกุณา, อถ เอโกติ ภาสสิ;

จิตฺตํ นุ เต วิปริยตฺตํ [วิปริยตฺถํ (ปี.)], อทุ กินฺนุ ชิคีสสิ’’ [ชิคึสสิ (สี. ปี.)].

๑๓๖. ‘‘ยสฺส โลหิตกา ตาลา, ตปนียนิภา สุภา;

อุรํ สํหจฺจ ติฏฺฐนฺติ, โส เม พนฺธํ อุปาคมิ.

๑๓๗. ‘‘อถายํ ภสฺสโร ปกฺขี, อพทฺโธ พทฺธมาตุรํ;

อริยํ พฺรุวาโน อฏฺฐาสิ, จชนฺโต มานุสึ คิรํ’’.

๑๓๘. ‘‘อถ กึ [อถ กินฺนุ (สี. ปี.), กถํ นุ (สฺยา.)] ทานิ สุมุข, หนุํ สํหจฺจ ติฏฺฐสิ;

อทุ เม ปริสํ ปตฺโต, ภยา ภีโต น ภาสสิ’’.

๑๓๙. ‘‘นาหํ กาสิปติ ภีโต, โอคยฺห ปริสํ ตว;

นาหํ ภยา น ภาสิสฺสํ, วากฺยํ อตฺถมฺหิ ตาทิเส’’.

๑๔๐. ‘‘น เต อภิสรํ ปสฺเส, น รเถ นปิ ปตฺติเก;

นาสฺส จมฺมํ ว กีฏํ วา, วมฺมิเต จ ธนุคฺคเห.

๑๔๑. ‘‘น หิรญฺญํ สุวณฺณํ วา, นครํ วา สุมาปิตํ;

โอกิณฺณปริขํ ทุคฺคํ, ทฬฺหมฏฺฏาลโกฏฺฐกํ;

ยตฺถ ปวิฏฺโฐ สุมุข, ภายิตพฺพํ น ภายสิ’’.

๑๔๒. ‘‘น เม อภิสเรนตฺโถ, นคเรน ธเนน วา;

อปเถน ปถํ ยาม, อนฺตลิกฺเขจรา มยํ.

๑๔๓. ‘‘สุตา จ ปณฺฑิตา ตฺยมฺหา, นิปุณา อตฺถจินฺตกา [จตฺถจินฺตกา (ก.)];

ภาเสมตฺถวตึ วาจํ, สจฺเจ จสฺส ปติฏฺฐิโต.

๑๔๔. ‘‘กิญฺจ ตุยฺหํ อสจฺจสฺส, อนริยสฺส กริสฺสติ;

มุสาวาทิสฺส ลุทฺทสฺส, ภณิตมฺปิ สุภาสิตํ’’.

๑๔๕. ‘‘ตํ พฺราหฺมณานํ วจนา, อิมํ เขมมการยิ [เขมิการยิ (สี. ปี.)];

อภยญฺจ ตยา ฆุฏฺฐํ, อิมาโย ทสธา ทิสา.

๑๔๖. ‘‘โอคยฺห เต โปกฺขรณึ, วิปฺปสนฺโนทกํ สุจึ;

ปหูตํ จาทนํ ตตฺถ, อหึสา เจตฺถ ปกฺขินํ.

๑๔๗. ‘‘อิทํ สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, อาคตมฺห ตวนฺติเก;

เต เต พนฺธสฺม ปาเสน, เอตํ เต ภาสิตํ มุสา.

๑๔๘. ‘‘มุสาวาทํ ปุรกฺขตฺวา, อิจฺฉาโลภญฺจ ปาปกํ;

อุโภ สนฺธิมติกฺกมฺม, อสาตํ อุปปชฺชติ’’.

๑๔๙. ‘‘นาปรชฺฌาม สุมุข, นปิ โลภาว มคฺคหึ;

สุตา จ ปณฺฑิตาตฺยตฺถ, นิปุณา อตฺถจินฺตกา.

๑๕๐. ‘‘อปฺเปวตฺถวตึ วาจํ, พฺยาหเรยฺยุํ [พฺยากเรยฺยุํ (สี. ปี.)] อิธาคตา;

ตถา ตํ สมฺม เนสาโท, วุตฺโต สุมุข มคฺคหิ’’.

๑๕๑. ‘‘เนว ภีตา [ภูตา (สฺยา. ก.)] กาสิปติ, อุปนีตสฺมิ ชีวิเต;

ภาเสมตฺถวตึ วาจํ, สมฺปตฺตา กาลปริยายํ.

๑๕๒. ‘‘โย มิเคน มิคํ หนฺติ, ปกฺขึ วา ปน ปกฺขินา;

สุเตน วา สุตํ กิณฺยา [กิเณ (สี. ปี.)], กึ อนริยตรํ ตโต.

๑๕๓. ‘‘โย จาริยรุทํ [จ อริยรุทํ (สี. ปี.)] ภาเส, อนริยธมฺมวสฺสิโต [อนริยธมฺมมวสฺสิโต (สี.)];

อุโภ โส ธํสเต โลกา, อิธ เจว ปรตฺถ จ.

๑๕๔. ‘‘น มชฺเชถ ยสํ ปตฺโต, น พฺยาเธ [พฺยเถ (สี. ปี.)] ปตฺตสํสยํ;

วายเมเถว กิจฺเจสุ, สํวเร วิวรานิ จ.

๑๕๕. ‘‘เย วุทฺธา อพฺภติกฺกนฺตา [นาพฺภจิกฺขนฺตา (ก.)], สมฺปตฺตา กาลปริยายํ;

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, เอวํเต [เอเวเต (สี. ปี.)] ติทิวํ คตา.

๑๕๖. ‘‘อิทํ สุตฺวา กาสิปติ, ธมฺมมตฺตนิ ปาลย;

ธตรฏฺฐญฺจ มุญฺจาหิ, หํสานํ ปวรุตฺตมํ’’.

๑๕๗. ‘‘อาหรนฺตุทกํ ปชฺชํ, อาสนญฺจ มหารหํ;

ปญฺชรโต ปโมกฺขามิ, ธตรฏฺฐํ ยสสฺสินํ.

๑๕๘. ‘‘ตญฺจ เสนาปตึ ธีรํ, นิปุณํ อตฺถจินฺตกํ;

โย สุเข สุขิโต รญฺเญ [รญฺโญ (สี. สฺยา. ปี. ก.)], ทุกฺขิเต โหติ ทุกฺขิโต.

๑๕๙. ‘‘เอทิโส โข อรหติ, ปิณฺฑมสฺนาตุ ภตฺตุโน;

ยถายํ สุมุโข รญฺโญ, ปาณสาธารโณ สขา’’.