๕๒๘. มหาโพธิชาตกํ (๓)

๑๒๔. ‘‘กึ นุ ทณฺฑํ กิมชินํ, กึ ฉตฺตํ กิมุปาหนํ;

กิมงฺกุสญฺจ ปตฺตญฺจ, สงฺฆาฏิญฺจาปิ พฺราหฺมณ;

ตรมานรูโปหาสิ [คณฺหาสิ (สี. สฺยา. ปี.)], กึ นุ ปตฺถยเส ทิสํ’’.

๑๒๕. ‘‘ทฺวาทเสตานิ วสฺสานิ, วุสิตานิ ตวนฺติเก;

นาภิชานามิ โสเณน, ปิงฺคเลนาภิกูชิตํ.

๑๒๖. ‘‘สฺวายํ ทิตฺโตว นทติ, สุกฺกทาฐํ วิทํสยํ;

ตว สุตฺวา สภริยสฺส, วีตสทฺธสฺส มํ ปติ’’.

๑๒๗. ‘‘อหุ เอส กโต โทโส, ยถา ภาสสิ พฺราหฺมณ;

เอส ภิยฺโย ปสีทามิ, วส พฺราหฺมณ มาคมา’’.

๑๒๘. ‘‘สพฺพเสโต ปุเร อาสิ, ตโตปิ สพโล อหุ;

สพฺพโลหิตโก ทานิ, กาโล ปกฺกมิตุํ มม.

๑๒๙. ‘‘อพฺภนฺตรํ ปุเร อาสิ, ตโต มชฺเฌ ตโต พหิ;

ปุรา นิทฺธมนา โหติ, สยเมว วชามหํ.

๑๓๐. ‘‘วีตสทฺธํ น เสเวยฺย, อุทปานํวโนทกํ;

สเจปิ นํ อนุขเณ, วาริ กทฺทมคนฺธิกํ.

๑๓๑. ‘‘ปสนฺนเมว เสเวยฺย, อปฺปสนฺนํ วิวชฺชเย;

ปสนฺนํ ปยิรุปาเสยฺย, รหทํ วุทกตฺถิโก.

๑๓๒. ‘‘ภเช ภชนฺตํ ปุริสํ, อภชนฺตํ น ภชฺชเย [ภาชเย (ปี.)];

อสปฺปุริสธมฺโม โส, โย ภชนฺตํ น ภชฺชติ [ภาชติ (ปี.)].

๑๓๓. ‘‘โย ภชนฺตํ น ภชติ, เสวมานํ น เสวติ;

ส เว มนุสฺสปาปิฏฺโฐ, มิโค สาขสฺสิโต ยถา.

๑๓๔. ‘‘อจฺจาภิกฺขณสํสคฺคา, อสโมสรเณน จ;

เอเตน มิตฺตา ชีรนฺติ, อกาเล ยาจนาย จ.

๑๓๕. ‘‘ตสฺมา นาภิกฺขณํ คจฺเฉ, น จ คจฺเฉ จิราจิรํ;

กาเลน ยาจํ ยาเจยฺย, เอวํ มิตฺตา น ชียเร [ชีรเร (สฺยา. ปี.)].

๑๓๖. ‘‘อติจิรํ นิวาเสน, ปิโย ภวติ อปฺปิโย;

อามนฺต โข ตํ คจฺฉาม, ปุรา เต โหม อปฺปิยา’’.

๑๓๗. ‘‘เอวํ เจ ยาจมานานํ, อญฺชลึ นาวพุชฺฌสิ;

ปริจารกานํ สตํ [ปริจาริกานํ สตฺตานํ (สี. สฺยา. ปี.)], วจนํ น กโรสิ โน;

เอวํ ตํ อภิยาจาม, ปุน กยิราสิ ปริยายํ’’.

๑๓๘. ‘‘เอวํ เจ โน วิหรตํ, อนฺตราโย น เหสฺสติ;

ตุยฺหํ วาปิ [ตุมฺหญฺจาปิ (สี.), ตุยฺหญฺจาปิ (ปี.)] มหาราช, มยฺหํ วา [อมฺหํ วา (สี.), มยฺหญฺจ (ปี.)] รฏฺฐวทฺธน;

อปฺเปว นาม ปสฺเสม, อโหรตฺตานมจฺจเย’’.

๑๓๙. ‘‘อุทีรณา เจ สํคตฺยา, ภาวาย มนุวตฺตติ;

อกามา อกรณียํ วา, กรณียํ วาปิ กุพฺพติ;

อากามากรณียมฺหิ, กฺวิธ ปาเปน ลิปฺปติ [ลิมฺปติ (สฺยา. ก.)].

๑๔๐. ‘‘โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ, กลฺยาโณ น จ ปาปโก;

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ, สุหโต วานโร มยา.

๑๔๑. ‘‘อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส, อปราธํ วิชานิยา [วิชานิย (สี. สฺยา. ปี.)];

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ, โภโต วาโท หิ ตาทิโส’’.

๑๔๒. ‘‘อิสฺสโร สพฺพโลกสฺส, สเจ กปฺเปติ ชีวิตํ;

อิทฺธึ [อิทฺธิ (ปี. ก.)] พฺยสนภาวญฺจ, กมฺมํ กลฺยาณปาปกํ;

นิทฺเทสการี ปุริโส, อิสฺสโร เตน ลิปฺปติ.

๑๔๓. ‘‘โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ, กลฺยาโณ น จ ปาปโก;

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ, สุหโต วานโร มยา.

๑๔๔. ‘‘อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส, อปราธํ วิชานิยา;

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ, โภโต วาโท หิ ตาทิโส’’.

๑๔๕. ‘‘สเจ ปุพฺเพกตเหตุ, สุขทุกฺขํ นิคจฺฉติ;

โปราณกํ กตํ ปาปํ, ตเมโส มุจฺจเต [มุญฺจเต (สี. สฺยา.)] อิณํ;

โปราณกอิณโมกฺโข, กฺวิธ ปาเปน ลิปฺปติ.

๑๔๖. ‘‘โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ, กลฺยาโณ น จ ปาปโก;

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ, สุหโต วานโร มยา.

๑๔๗. ‘‘อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส, อปราธํ วิชานิยา;

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ, โภโต วาโท หิ ตาทิโส’’.

๑๔๘. ‘‘จตุนฺนํเยวุปาทาย, รูปํ สมฺโภติ ปาณินํ;

ยโต จ รูปํ สมฺโภติ, ตตฺเถวานุปคจฺฉติ;

อิเธว ชีวติ ชีโว, เปจฺจ เปจฺจ วินสฺสติ.

๑๔๙. อุจฺฉิชฺชติ อยํ โลโก, เย พาลา เย จ ปณฺฑิตา;

อุจฺฉิชฺชมาเน โลกสฺมึ, กฺวิธ ปาเปน ลิปฺปติ.

๑๕๐. ‘‘โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ, กลฺยาโณ น จ ปาปโก;

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ, สุหโต วานโร มยา.

๑๕๑. ‘‘อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส, อปราธํ วิชานิยา;

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ, โภโต วาโท หิ ตาทิโส’’.

๑๕๒. ‘‘อาหุ ขตฺตวิทา [ขตฺตวิธา (สี. สฺยา. ปี.)] โลเก, พาลา ปณฺฑิตมานิโน.

มาตรํ ปิตรํ หญฺเญ, อโถ เชฏฺฐมฺปิ ภาตรํ;

หเนยฺย ปุตฺต [ปุตฺเต จ (ปี.)] ทาเร จ, อตฺโถ เจ ตาทิโส สิยา.

๑๕๓. ‘‘ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย, นิสีเทยฺย สเยยฺย วา;

น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย, มิตฺตทุพฺโภ [มิตฺตทูภี (ปี.)] หิ ปาปโก.

๑๕๔. ‘‘อถ อตฺเถ สมุปฺปนฺเน, สมูลมปิ อพฺพเห [อพฺภเห (สฺยา. ก.)];

อตฺโถ เม สมฺพเลนาปิ, สุหโต วานโร มยา.

๑๕๕. [อยํ คาถา สีหฬโปตฺถเก นตฺถิ] ‘‘โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ, กลฺยาโณ น จ ปาปโก;

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ, สุหโต วานโร มยา [อยํ คาถา สีหฬโปตฺถเก นตฺถิ].

๑๕๖. ‘‘อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส, อปราธํ วิชานิยา;

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ, โภโต วาโท หิ ตาทิโส.

๑๕๗. ‘‘อเหตุวาโท ปุริโส, โย จ อิสฺสรกุตฺติโก;

ปุพฺเพกตี จ อุจฺเฉที, โย จ ขตฺตวิโท นโร.

๑๕๘. ‘‘เอเต อสปฺปุริสา โลเก, พาลา ปณฺฑิตมานิโน;

กเรยฺย ตาทิโส ปาปํ, อโถ อญฺญมฺปิ การเย;

อสปฺปุริสสํสคฺโค, ทุกฺขนฺโต [ทุกฺกโฏ (สี.)] กฏุกุทฺรโย.

๑๕๙. ‘‘อุรพฺภรูเปน วกสฺสุ [พกาสุ (สี. สฺยา.), วกาสุ (ปี.)] ปุพฺเพ, อสํกิโต อชยูถํ อุเปติ;

หนฺตฺวา อุรณึ อชิกํ [อชิยํ (สี. สฺยา. ปี.)] อชญฺจ, อุตฺราสยิตฺวา [จิตฺราสยิตฺวา (สี. ปี.)] เยน กามํ ปเลติ.

๑๖๐. ‘‘ตถาวิเธเก สมณพฺราหฺมณาเส, ฉทนํ กตฺวา วญฺจยนฺติ มนุสฺเส;

อนาสกา ถณฺฑิลเสยฺยกา จ, รโชชลฺลํ อุกฺกุฏิกปฺปธานํ;

ปริยายภตฺตญฺจ อปานกตฺตา, ปาปาจารา อรหนฺโต วทานา.

๑๖๑. ‘‘เอเต อสปฺปุริสา โลเก, พาลา ปณฺฑิตมานิโน;

กเรยฺย ตาทิโส ปาปํ, อโถ อญฺญมฺปิ การเย;

อสปฺปุริสสํสคฺโค, ทุกฺขนฺโต กฏุกุทฺรโย.

๑๖๒. ‘‘ยมาหุ นตฺถิ วีริยนฺติ, อเหตุญฺจ ปวทนฺติ [เหตุญฺจ อปวทนฺติ (สี. สฺยา. ปี.)] เย;

ปรการํ อตฺตการญฺจ, เย ตุจฺฉํ สมวณฺณยุํ.

๑๖๓. ‘‘เอเต อสปฺปุริสา โลเก, พาลา ปณฺฑิตมานิโน;

กเรยฺย ตาทิโส ปาปํ, อโถ อญฺญมฺปิ การเย;

อสปฺปุริสสํสคฺโค, ทุกฺขนฺโต กฏุกุทฺรโย.

๑๖๔. ‘‘สเจ หิ วีริยํ นาสฺส, กมฺมํ กลฺยาณปาปกํ;

น ภเร วฑฺฒกึ ราชา, นปิ ยนฺตานิ การเย.

๑๖๕. ‘‘ยสฺมา จ วีริยํ อตฺถิ, กมฺมํ กลฺยาณปาปกํ;

ตสฺมา ยนฺตานิ กาเรติ, ราชา ภรติ วฑฺฒกึ.

๑๖๖. ‘‘ยทิ วสฺสสตํ เทโว, น วสฺเส น หิมํ ปเต;

อุจฺฉิชฺเชยฺย อยํ โลโก, วินสฺเสยฺย อยํ ปชา.

๑๖๗. ‘‘ยสฺมา จ วสฺสตี เทโว, หิมญฺจานุผุสายติ;

ตสฺมา สสฺสานิ ปจฺจนฺติ, รฏฺฐญฺจ ปาลิเต [ปลฺลเต (สี. ปี.), โปลยเต (สฺยา.)] จิรํ.

๑๖๘. ‘‘ควํ เจ ตรมานานํ, ชิมฺหํ คจฺฉติ ปุงฺคโว;

สพฺพา ตา ชิมฺหํ คจฺฉนฺติ, เนตฺเต ชิมฺหํ [ชิมฺห (ปี.)] คเต สติ.

๑๖๙. ‘‘เอวเมว [เอวเมวํ (ปี.)] มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต;

โส เจ อธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา;

สพฺพํ รฏฺฐํ ทุขํ เสติ, ราชา เจ โหติ อธมฺมิโก.

๑๗๐. ‘‘ควํ เจ ตรมานานํ, อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว;

สพฺพา คาวี อุชุํ ยนฺติ, เนตฺเต อุชุํ [อุชู (ปี.)] คเต สติ.

๑๗๑. ‘‘เอวเมว มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต;

โส สเจ [เจว (สี.), เจปิ (ก.)] ธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา;

สพฺพํ รฏฺฐํ สุขํ เสติ, ราชา เจ โหติ ธมฺมิโก.

๑๗๒. ‘‘มหารุกฺขสฺส ผลิโน, อามํ ฉินฺทติ โย ผลํ;

รสญฺจสฺส น ชานาติ, พีชญฺจสฺส วินสฺสติ.

๑๗๓. ‘‘มหารุกฺขูปมํ รฏฺฐํ, อธมฺเมน ปสาสติ;

รสญฺจสฺส น ชานาติ, รฏฺฐญฺจสฺส วินสฺสติ.

๑๗๔. ‘‘มหารุกฺขสฺส ผลิโน, ปกฺกํ ฉินฺทติ โย ผลํ;

รสญฺจสฺส วิชานาติ, พีชญฺจสฺส น นสฺสติ.

๑๗๕. ‘‘มหารุกฺขูปมํ รฏฺฐํ, ธมฺเมน โย ปสาสติ;

รสญฺจสฺส วิชานาติ, รฏฺฐญฺจสฺส น นสฺสติ.

๑๗๖. ‘‘โย จ ราชา ชนปทํ, อธมฺเมน ปสาสติ;

สพฺโพสธีหิ โส ราชา, วิรุทฺโธ โหติ ขตฺติโย.

๑๗๗. ‘‘ตเถว เนคเม หึสํ, เย ยุตฺตา กยวิกฺกเย;

โอชทานพลีกาเร, ส โกเสน วิรุชฺฌติ.

๑๗๘. ‘‘ปหารวรเขตฺตญฺญู, สงฺคาเม กตนิสฺสเม [กตนิยเม (ก.)];

อุสฺสิเต หึสยํ ราชา, ส พเลน วิรุชฺฌติ.

๑๗๙. ‘‘ตเถว อิสโย หึสํ, สญฺญเต [สํยเม (สฺยา. ก.)] พฺรหฺมจาริโย [พฺรหฺมจาริโน (สี.)];

อธมฺมจารี ขตฺติโย, โส สคฺเคน วิรุชฺฌติ.

๑๘๐. ‘‘โย จ ราชา อธมฺมฏฺโฐ, ภริยํ หนฺติ อทูสิกํ;

ลุทฺทํ ปสวเต ฐานํ [ปาปํ (สี.)], ปุตฺเตหิ จ วิรุชฺฌติ.

๑๘๑. ‘‘ธมฺมํ จเร ชานปเท, เนคเมสุ [นิคเมสุ (สี.)] พเลสุ จ;

อิสโย จ น หึเสยฺย, ปุตฺตทาเร สมํ จเร.

๑๘๒. ‘‘ส ตาทิโส ภูมิปติ, รฏฺฐปาโล อโกธโน;

สปตฺเต [สามนฺเต (สี. สฺยา. ปี.)] สมฺปกมฺเปติ, อินฺโทว อสุราธิโป’’ติ.

มหาโพธิชาตกํ ตติยํ.

ปณฺณาสนิปาตํ นิฏฺฐิตํ.