๕๒๗. อุมฺมาทนฺตีชาตกํ (๒)

๕๗. ‘‘นิเวสนํ กสฺส นุทํ สุนนฺท, ปากาเรน ปณฺฑุมเยน คุตฺตํ;

กา ทิสฺสติ อคฺคิสิขาว ทูเร, เวหายสํ [เวหาสยํ (สี. ปี.)] ปพฺพตคฺเคว อจฺจิ.

๕๘. ‘‘ธีตา นฺวยํ [นยํ (สี. ปี.), นฺวายํ (สฺยา.)] กสฺส สุนนฺท โหติ, สุณิสา นฺวยํ [นยํ (สี. ปี.), นฺวายํ (สฺยา.)] กสฺส อโถปิ ภริยา;

อกฺขาหิ เม ขิปฺปมิเธว ปุฏฺโฐ, อวาวฏา ยทิ วา อตฺถิ ภตฺตา’’.

๕๙. ‘‘อหญฺหิ ชานามิ ชนินฺท เอตํ, มตฺยา จ เปตฺยา จ อโถปิ อสฺสา;

ตเวว โส ปุริโส ภูมิปาล, รตฺตินฺทิวํ อปฺปมตฺโต ตวตฺเถ.

๖๐. ‘‘อิทฺโธ จ ผีโต จ สุวฑฺฒิโต [สุพาฬฺหิโก (ปี.)] จ, อมจฺโจ จ เต อญฺญตโร ชนินฺท;

ตสฺเสสา ภริยาภิปารกสฺส [อหิปารกสฺส (สี. ปี.), อภิปาทกสฺส (ก.)], อุมฺมาทนฺตี [อุมฺมาทนฺตีติ (ก.)] นามเธยฺเยน ราช’’.

๖๑. ‘‘อมฺโภ อมฺโภ นามมิทํ อิมิสฺสา, มตฺยา จ เปตฺยา จ กตํ สุสาธุ;

ตทา [ตถา (สี. สฺยา. ปี.)] หิ มยฺหํ อวโลกยนฺตี, อุมฺมตฺตกํ อุมฺมทนฺตี อกาสิ’’.

๖๒. ‘‘ยา ปุณฺณมาเส [ปุณฺณมาเย (ก.)] มิคมนฺทโลจนา, อุปาวิสิ ปุณฺฑรีกตฺตจงฺคี;

เทฺว ปุณฺณมาโย ตทหู อมญฺญหํ, ทิสฺวาน ปาราวตรตฺตวาสินึ.

๖๓. ‘‘อฬารปเมฺหหิ สุเภหิ วคฺคุภิ, ปโลภยนฺตี มํ ยทา อุทิกฺขติ;

วิชมฺภมานา หรเตว เม มโน, ชาตา วเน กิมฺปุริสีว ปพฺพเต.

๖๔. ‘‘ตทา หิ พฺรหตี สามา, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา;

เอกจฺจวสนา นารี, มิคี ภนฺตาวุทิกฺขติ.

๖๕. ‘‘กทาสฺสุ มํ ตมฺพนขา สุโลมา, พาหามุทู จนฺทนสารลิตฺตา;

วฏฺฏงฺคุลี สนฺนตธีรกุตฺติยา, นารี อุปญฺญิสฺสติ สีสโต สุภา.

๖๖. ‘‘กทาสฺสุ มํ กญฺจนชาลุรจฺฉทา, ธีตา ติรีฏิสฺส วิลคฺคมชฺฌา;

มุทูหิ พาหาหิ ปลิสฺสชิสฺสติ, พฺรหาวเน ชาตทุมํว มาลุวา.

๖๗. ‘‘กทาสฺสุ [กทาสฺสุ มํ (สฺยา. ก.)] ลาขารสรตฺตสุจฺฉวี, พินฺทุตฺถนี ปุณฺฑรีกตฺตจงฺคี;

มุขํ มุเขน อุปนามยิสฺสติ, โสณฺโฑว โสณฺฑสฺส สุราย ถาลํ.

๖๘. ‘‘ยทาทฺทสํ [ยถาทฺทสํ (ปี.)] ตํ ติฏฺฐนฺตึ, สพฺพภทฺทํ [สพฺพคตฺตํ (สี. สฺยา. ปี.)] มโนรมํ;

ตโต สกสฺส จิตฺตสฺส, นาวโพธามิ กญฺจินํ [กิญฺจินํ (ก.), กิญฺจนํ (ปี.)].

๖๙. ‘‘อุมฺมาทนฺติมหํ ทฏฺฐา [ทิฏฺฐา (สี. สฺยา. ปี. ก.)], อามุตฺตมณิกุณฺฑลํ;

น สุปามิ ทิวารตฺตึ, สหสฺสํว ปราชิโต.

๗๐. ‘‘สกฺโก เจ [จ (สี. ปี.)] เม วรํ ทชฺชา, โส จ ลพฺเภถ เม วโร;

เอกรตฺตํ ทฺวิรตฺตํ [ทิรตฺตํ (ปี.)] วา, ภเวยฺยํ อภิปารโก;

อุมฺมาทนฺตฺยา รมิตฺวาน, สิวิราชา ตโต สิยํ’’ [สิยา (สฺยา. ปี.)].

๗๑. ‘‘ภูตานิ เม ภูตปตี นมสฺสโต, อาคมฺม ยกฺโข อิทเมตทพฺรวิ;

รญฺโญ มโน อุมฺมทนฺตฺยา นิวิฏฺโฐ, ททามิ เต ตํ ปริจารยสฺสุ’’.

๗๒. ‘‘ปุญฺญา วิธํเส อมโร น จมฺหิ, ชโน จ เม ปาปมิทญฺจ [ปาปมิทนฺติ (สี. ปี.)] ชญฺญา;

ภุโส จ ตฺยสฺส มนโส วิฆาโต, ทตฺวา ปิยํ อุมฺมทนฺตึ อทฏฺฐา’’.

๗๓. ‘‘ชนินฺท นาญฺญตฺร ตยา มยา วา, สพฺพาปิ กมฺมสฺส กตสฺส ชญฺญา;

ยํ เต มยา อุมฺมทนฺตี ปทินฺนา, ภุเสหิ ราชา วนถํ สชาหิ’’.

๗๔. ‘‘โย ปาปกํ กมฺม กรํ มนุสฺโส, โส มญฺญติ มายิท [มายิธ (ก.)] มญฺญึสุ อญฺเญ;

ปสฺสนฺติ ภูตานิ กโรนฺตเมตํ, ยุตฺตา จ เย โหนฺติ นรา ปถพฺยา.

๗๕. ‘‘อญฺโญ นุ เต โกจิ [โกธ (ปี.)] นโร ปถพฺยา, สทฺเธยฺย [สทฺทเหยฺย (สี.)] โลกสฺมิ น เม ปิยาติ;

ภุโส จ ตฺยสฺส มนโส วิฆาโต, ทตฺวา ปิยํ อุมฺมทนฺตึ อทฏฺฐา’’.

๗๖. ‘‘อทฺธา ปิยา มยฺห ชนินฺท เอสา, น สา มมํ อปฺปิยา ภูมิปาล;

คจฺเฉว ตฺวํ อุมฺมทนฺตึ ภทนฺเต, สีโหว เสลสฺส คุหํ อุเปติ’’.

๗๗. ‘‘น ปีฬิตา อตฺตทุเขน ธีรา, สุขปฺผลํ กมฺม ปริจฺจชนฺติ;

สมฺโมหิตา วาปิ สุเขน มตฺตา, น ปาปกมฺมญฺจ [ปาปกํ กมฺม (ปี.)] สมาจรนฺติ’’.

๗๘. ‘‘ตุวญฺหิ มาตา จ ปิตา จ มยฺหํ, ภตฺตา ปตี โปสโก เทวตา จ;

ทาโส อหํ ตุยฺห สปุตฺตทาโร, ยถาสุขํ สามิ [สิพฺพ (สี.), สีวิ (สฺยา.)] กโรหิ กามํ’’.

๗๙. ‘‘โย อิสฺสโรมฺหีติ กโรติ ปาปํ, กตฺวา จ โส นุตฺตสเต [นุตฺตปเต (ปี.)] ปเรสํ;

น เตน โส ชีวติ ทีฆมายุ [ทีฆมายุํ (สี. สฺยา.)], เทวาปิ ปาเปน สเมกฺขเร นํ.

๘๐. ‘‘อญฺญาตกํ สามิเกหี ปทินฺนํ, ธมฺเม ฐิตา เย ปฏิจฺฉนฺติ ทานํ;

ปฏิจฺฉกา ทายกา จาปิ ตตฺถ, สุขปฺผลญฺเญว กโรนฺติ กมฺมํ’’.

๘๑. ‘‘อญฺโญ นุ เต โกจิ นโร ปถพฺยา, สทฺเธยฺย โลกสฺมิ น เม ปิยาติ;

ภุโส จ ตฺยสฺส มนโส วิฆาโต, ทตฺวา ปิยํ อุมฺมทนฺตึ อทฏฺฐา’’.

๘๒. ‘‘อทฺธา ปิยา มยฺห ชนินฺท เอสา, น สา มมํ อปฺปิยา ภูมิปาล;

ยํ เต มยา อุมฺมทนฺตี ปทินฺนา, ภุเสหิ ราชา วนถํ สชาหิ’’.

๘๓. ‘‘โย อตฺตทุกฺเขน ปรสฺส ทุกฺขํ, สุเขน วา อตฺตสุขํ ทหาติ;

ยเถวิทํ มยฺห ตถา ปเรสํ, โย [โส (ปี.)] เอวํ ชานาติ [ปชานาติ (ก.)] ส เวทิ ธมฺมํ.

๘๔. ‘‘อญฺโญ นุ เต โกจิ นโร ปถพฺยา, สทฺเธยฺย โลกสฺมิ น เม ปิยาติ;

ภุโส จ ตฺยสฺส มนโส วิฆาโต, ทตฺวา ปิยํ อุมฺมทนฺตึ อทฏฺฐา’’.

๘๕. ‘‘ชนินฺท ชานาสิ ปิยา มเมสา, น สา มมํ อปฺปิยา ภูมิปาล;

ปิเยน เต ทมฺมิ ปิยํ ชนินฺท, ปิยทายิโน เทว ปิยํ ลภนฺติ’’.

๘๖. ‘‘โส นูนาหํ วธิสฺสามิ, อตฺตานํ กามเหตุกํ;

น หิ ธมฺมํ อธมฺเมน, อหํ วธิตุมุสฺสเห’’.

๘๗. ‘‘สเจ ตุวํ มยฺห สตึ [สนฺติ (ก.)] ชนินฺท, น กามยาสิ นรวีร เสฏฺฐ;

จชามิ นํ สพฺพชนสฺส สิพฺยา [สิพฺพ (สี. ปี.), มชฺเฌ (สฺยา.)], มยา ปมุตฺตํ ตโต อวฺหเยสิ [อวฺหยาสิ (ก.)] นํ’’.

๘๘. ‘‘อทูสิยํ เจ อภิปารก ตฺวํ, จชาสิ กตฺเต อหิตาย ตฺยสฺส;

มหา จ เต อุปวาโทปิ อสฺส, น จาปิ ตฺยสฺส นครมฺหิ ปกฺโข’’.

๘๙. ‘‘อหํ สหิสฺสํ อุปวาทเมตํ, นินฺทํ ปสํสํ ครหญฺจ สพฺพํ;

มเมตมาคจฺฉตุ ภูมิปาล, ยถาสุขํ สิวิ [สิพฺพ (สี. ปี.)] กโรหิ กามํ’’.

๙๐. ‘‘โย เนว นินฺทํ น ปนปฺปสํสํ, อาทิยติ ครหํ โนปิ ปูชํ;

สิรี จ ลกฺขี จ อเปติ ตมฺหา, อาโป สุวุฏฺฐีว ยถา ถลมฺหา’’.

๙๑. ‘‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขญฺจ สุขญฺจ เอตฺโต, ธมฺมาติสารญฺจ มโนวิฆาตํ;

อุรสา อหํ ปจฺจุตฺตริสฺสามิ [ปฏิจฺฉิสฺสามิ (สี. สฺยา.), ปจฺจุปทิสฺสามิ (ปี.)] สพฺพํ, ปถวี ยถา ถาวรานํ ตสานํ’’.

๙๒. ‘‘ธมฺมาติสารญฺจ มโนวิฆาตํ, ทุกฺขญฺจ นิจฺฉามิ อหํ ปเรสํ;

เอโกวิมํ หารยิสฺสามิ ภารํ, ธมฺเม ฐิโต กิญฺจิ อหาปยนฺโต’’.

๙๓. ‘‘สคฺคูปคํ ปุญฺญกมฺมํ ชนินฺท, มา เม ตุวํ อนฺตรายํ อกาสิ;

ททามิ เต อุมฺมทนฺตึ ปสนฺโน, ราชาว ยญฺเญ ธนํ พฺราหฺมณานํ’’.

๙๔. ‘‘อทฺธา ตุวํ กตฺเต หิเตสิ มยฺหํ, สขา มมํ อุมฺมทนฺตี ตุวญฺจ;

นินฺเทยฺยุ เทวา ปิตโร จ สพฺเพ, ปาปญฺจ ปสฺสํ อภิสมฺปรายํ’’.

๙๕. ‘‘น เหตธมฺมํ สิวิราช วชฺชุํ, สเนคมา ชานปทา จ สพฺเพ;

ยํ เต มยา อุมฺมทนฺตี ปทินฺนา, ภุเสหิ ราชา วนถํ สชาหิ’’.

๙๖. ‘‘อทฺธา ตุวํ กตฺเต หิเตสิ มยฺหํ, สขา มมํ อุมฺมทนฺตี ตุวญฺจ;

สตญฺจ ธมฺมานิ สุกิตฺติตานิ, สมุทฺทเวลาว ทุรจฺจยานิ’’.

๙๗. ‘‘อาหุเนยฺโย เมสิ หิตานุกมฺปี, ธาตา วิธาตา จสิ กามปาโล;

ตยี หุตา ราช มหปฺผลา หิ [มหปฺผลา หิ เม (ปี.)], กาเมน เม อุมฺมทนฺตึ ปฏิจฺฉ’’.

๙๘. ‘‘อทฺธา หิ สพฺพํ อภิปารก ตฺวํ, ธมฺมํ อจารี มม กตฺตุปุตฺต;

อญฺโญ นุ เต โก อิธ โสตฺถิกตฺตา, ทฺวิปโท นโร อรุเณ ชีวโลเก’’.

๙๙. ‘‘ตุวํ นุ เสฏฺโฐ ตฺวมนุตฺตโรสิ, ตฺวํ ธมฺมคู [ธมฺมคุตฺโต (สี.)] ธมฺมวิทู สุเมโธ;

โส ธมฺมคุตฺโต จิรเมว ชีว, ธมฺมญฺจ เม เทสย ธมฺมปาล’’.

๑๐๐. ‘‘ตทิงฺฆ อภิปารก, สุโณหิ วจนํ มม;

ธมฺมํ เต เทสยิสฺสามิ, สตํ อาเสวิตํ อหํ.

๑๐๑. ‘‘สาธุ ธมฺมรุจิ ราชา, สาธุ ปญฺญาณวา นโร;

สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ, ปาปสฺสากรณํ สุขํ.

๑๐๒. ‘‘อกฺโกธนสฺส วิชิเต, ฐิตธมฺมสฺส ราชิโน;

สุขํ มนุสฺสา อาเสถ, สีตจฺฉายาย สงฺฆเร.

๑๐๓. ‘‘น จาหเมตํ อภิโรจยามิ, กมฺมํ อสเมกฺขกตํ อสาธุ;

เย วาปิ ญตฺวาน สยํ กโรนฺติ, อุปมา อิมา มยฺหํ ตุวํ สุโณหิ.

๑๐๔. ‘‘ควํ เจ ตรมานานํ, ชิมฺหํ คจฺฉติ ปุงฺคโว;

สพฺพา ตา ชิมฺหํ คจฺฉนฺติ, เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สติ.

๑๐๕. ‘‘เอวเมว [เอวเมวํ (ปี.)] มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต;

โส เจ อธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา;

สพฺพํ รฏฺฐํ ทุขํ เสติ, ราชา เจ โหติ อธมฺมิโก.

๑๐๖. ‘‘ควํ เจ ตรมานานํ, อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว;

สพฺพา คาวี อุชุํ ยนฺติ, เนตฺเต อุชุํ คเต สติ.

๑๐๗. ‘‘เอวเมว มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต;

โส สเจ ธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา;

สพฺพํ รฏฺฐํ สุขํ เสติ, ราชา เจ โหติ ธมฺมิโก.

๑๐๘. ‘‘น จาปาหํ อธมฺเมน, อมรตฺตมภิปตฺถเย;

อิมํ วา ปถวึ สพฺพํ, วิเชตุํ อภิปารก.

๑๐๙. ‘‘ยญฺหิ กิญฺจิ มนุสฺเสสุ, รตนํ อิธ วิชฺชติ;

คาโว ทาโส หิรญฺญญฺจ, วตฺถิยํ หริจนฺทนํ.

๑๑๐. ‘‘อสฺสิตฺถิโย [อสฺสิตฺถิโย จ (สี.)] รตนํ มณิกญฺจ, ยญฺจาปิ เม จนฺทสูริยา อภิปาลยนฺติ;

น ตสฺส เหตุ วิสมํ จเรยฺยํ, มชฺเฌ สิวีนํ อุสโภมฺหิ ชาโต.

๑๑๑. ‘‘เนตา หิตา [เนตาภิ ตา (สี.)] อุคฺคโต รฏฺฐปาโล, ธมฺมํ สิวีนํ อปจายมาโน;

โส ธมฺมเมวานุวิจินฺตยนฺโต, ตสฺมา สเก จิตฺตวเส น วตฺโต’’.

๑๑๒. ‘‘อทฺธา ตุวํ มหาราช, นิจฺจํ อพฺยสนํ สิวํ;

กริสฺสสิ จิรํ รชฺชํ, ปญฺญา หิ ตว ตาทิสี.

๑๑๓. ‘‘เอตํ เต อนุโมทาม, ยํ ธมฺมํ นปฺปมชฺชสิ;

ธมฺมํ ปมชฺช ขตฺติโย, รฏฺฐา [ฐานา (สี.)] จวติ อิสฺสโร.

๑๑๔. ‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, มาตาปิตูสุ ขตฺติย;

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

๑๑๕. ‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, ปุตฺตทาเรสุ ขตฺติย…เป….

๑๑๖. ‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, มิตฺตามจฺเจสุ ขตฺติย…เป….

๑๑๗. ‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, วาหเนสุ พเลสุ จ…เป….

๑๑๘. ‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, คาเมสุ นิคเมสุ จ…เป….

๑๑๙. ‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, รฏฺเฐสุ ชนปเทสุ จ…เป….

๑๒๐. ‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, สมณพฺราหฺมเณสุ จ…เป….

๑๒๑. ‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, มิคปกฺขีสุ ขตฺติย…เป….

๑๒๒. ‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, ธมฺโม จิณฺโณ สุขาวโห;

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

๑๒๓. ‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, สอินฺทา เทวา สพฺรหฺมกา;

สุจิณฺเณน ทิวํ ปตฺตา, มา ธมฺมํ ราช ปามโท’’ติ.

อุมฺมาทนฺตีชาตกํ ทุติยํ.